3.2. Тіл алфавиті. Синтаксис

Информатика, 6 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 бөлім: Python тілінде программалау. 77–81-беттер.

Нені үйренесің

• Python тілінің алфавиті неден тұратынын атауды.
• Айнымалылардың дұрыс атауын (идентификаторын) ойлап табуды және қандай сөздерді алуға болмайтынын білуді.
• Python-да бір жолға бірнеше команда жазуды және шегіністің не үшін қажет екенін түсінуді.
• // және % амалдарын, сондай-ақ input() және int(input()) қолдануды.
• Қарапайым сызықтық программалар жазуды: аудан, периметр, цифрлар қосындысы.

Ой қозғау

• «Алгоритм» ұғымының «Информатика» пәні үшін маңызы қандай? Алгоритм — нәтижеге жеткізетін қадамдардың нақты тізбегі. Информатикада компьютердің кез келген жұмысы алгоритмге негізделеді. Палау рецепті де — алгоритм.
• «Сызықтық алгоритм» дегенді қалай түсінесің? Қадамдар бірінен соң бірі жүреді, «егер» де, қайталау да жоқ.
• 1-суретте берілген іс-әрекеттің «алгоритм» және «сызықтық алгоритм» ұғымдарымен қандай байланысы бар? Гүл отырғызу — алгоритмге мысал: әрекеттер белгілі ретпен орындалады және нәтиже шығады (гүл өседі). Қадамдар бірінен соң бірі жүріп, тармақталу мен қайталау болмағандықтан, ол сызықтық алгоритм.
• 1-суретте берілген іс-әрекеттің орындалу реті дұрыс па? Дұрыс реті қандай болуы керек? Реті дұрыс емес. Дұрысы: 3 (тұқым себеміз), 1 (суарамыз), 4 (өскін шықты), 2 (гүл өсті). Реті маңызды: гүл өскен соң суарсаң, пайдасы болмайды.

Тақырыпты талдаймыз

Python алфавиті: ол қандай «кірпіштерден» құралған

Кез келген тілді үйрену оның алфавитін үйренуден басталады. Қазақша жазу үшін әріптер қажет. Python-да жазу үшін оның алфавиті қажет. Онда таңбалардың төрт тобы бар (1-схема).

💡 Қызметтік сөздерді (оларды резервтелген сөздер деп те атайды) Python-ның өзі алып қойған: if, class, def, print, input және басқалары. Оларды өз айнымалыларыңның аты ретінде қолдануға болмайды.

Айнымалының атауы: «қорапшаға» қалай ат қоямыз

Айнымалы — мәні мен типі бар шама. Ол компьютер жадындағы жазуы бар қорапшаға ұқсайды. Ішінде мән жатыр, ал қорапшаның үстінде атауы жазылған. Программамен жұмыс барысында айнымалының мәнін өзгертіп отыруға болады, ал атауы сол күйінде қалады. Программада қолданылатын айнымалыларды идентификатор деп атайды.

Идентификатор — әріппен басталатын цифрлар мен әріптер тізбегі. Ол латын әріптерінен, төменгі сызу таңбасынан _ және 0 мен 9 арасындағы цифрлардан құралады.

Атау ережелері:

• латын әріптерін, цифрларды және төменгі сызу _ таңбасын қолдан;
• әріптен баста;
• регистрді ұмытпа: komp1 және KOMP1 — екі түрлі айнымалы (Python-ның әріптер регистрі үлкен және кіші әріптерге ажыратылып берілген);
• қызметтік сөздерді алма.

Жақсы атаулар: A, s25, a1b88, tri_plus_dv, zzz.

⚠️ Жиі кететін қате. Атау цифрдан басталмайды (1abc), құрамында бос орын болмайды (my age) және қызметтік сөзбен сәйкес келмейді (print). Және a мен A әріптерін шатастырма: Python оларды әртүрлі деп санайды.

Программа қалай жазылады

Бірден есте сақтау керек синтаксистің (грамматиканың) екі ережесі бар. Қазақша оқулықта Python тілінің синтаксисі былай беріледі.

• Программадағы жолдардың соңына нүкте мен үтір қою міндетті емес.
• Бірнеше команданы бір жолда нүктелі үтірмен (;) бөліп жазуға болады: a = 4; b = 12; c = 10.
• Программа жазу барысында басқа программалау тілдеріндегідей begin..end және {..} жақшалары қолданылмайды. Керек болған жағдайда ондай жақшалардың орнына 4 бос орын немесе табуляция қойылады. Бұл — шегініс: кейбір командалардың ішінде басқа командалар болады (оларды құрама командалар дейді), сондай командалардың ішкі жолдарын оңға қарай 4 бос орынға немесе бір табуляцияға жылжытады. Әрі қарай оқулықта мұны кездестіресің, ал әзірге есіңде болсын: қарапайым жол шеттен басталады, жолдың басындағы артық бос орын қатеге әкеледі.

Қайда жазамыз: Python-мен бірге келетін IDLE ортасын аш. Онда File → New File командаларын таңда, программаны жаз да, Run → Run Module арқылы іске қос. Файл әлі сақталмаған болса, программа оны сақтауды сұрайды.

Жадта қадам-қадаммен не болады

Мына программаны алайық:

a = 4; b = 12; c = 10   # мәндері 4, 12 және 10 болатын үш қорапша
a = a + b + c           # бәрін қостық та, a қорапшасына қайта салдық
print(a)                # a-ның мазмұнын көрсеттік

Программадағы әрекеттердің тізбектеліп ретімен орындалуы сызықтық орындау деп аталады. Сызықтық алгоритм — бірінен соң бірі табиғи реттілікпен бір рет орындалатын алгоритмдік құрылым.

Сызықтық алгоритм (программа) дегеніміз — тармақталу, қайталану әрекеттері жоқ, әрекеттердің тізбектей орындалуын сипаттайтын алгоритм.

Амалдар мен өрнектер

Python-да амалдар: x + y (қосу), x - y (азайту), x * y (көбейту), x / y (бөлу), x // y (бөлгендегі бүтін бөлігі), x % y (бөлгендегі қалдығы).

Деректерді енгізу: input() және int(input())

input() функциясы программаға жолдық деректерді енгізеді. Ал сандық дерек енгізу үшін бұл функция int(input()) түрінде жазылады (int, integer — бүтін сан). Ол әрқашан мәтін (жол) алады, сен цифрларды теріп жатсаң да.

# 1-мысал: деректер жол ретінде оқылады
a = input()
b = input()
c = a + b
print(c)      # 4 және 12 енгіздік, 412 шықты (жолдар жабысты)

# 2-мысал: деректерді бүтін санға айналдырамыз
a = int(input())
b = int(input())
c = a + b
print(c)      # 4 және 12 енгіздік, 16 шықты

📌 input() жолды оқиды. Сан алу үшін оны орап қой: int(input()). Сонда + жабыстырмай, қосады.

Бүтін бөлігі және қалдық

Әдеттегі амалдардан басқа, Python-да екі ерекше амал бар:

• x // y — бөлгендегі бүтін бөлігі (x-те y неше рет толық сыйды);
• x % y — бөлгендегі қалдық.

Мысалдар: 25 // 7 = 3, 25 % 7 = 4; 15 // 20 = 0, 15 % 20 = 15; 8 // 8 = 1, 8 % 8 = 0.

Сенде 25 кәмпит бар және оларды 7-ден пакеттерге салып жатыр деп елестет. Толық пакет 3 болады (//), ал 4 кәмпит артық қалады (%).

💡 Кез келген бүтін санның соңғы цифры — оны 10-ға бөлгендегі қалдық. Мысалы, 348 % 10 = 8. Ал үшаңбалы санның бірінші цифры — 348 // 100 = 3.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан 25 ұсақ затты (қарындаш, кәмпит) 7-ден топқа бөлуін сұраңыз. Қанша топ шыққанын және қанша зат қалғанын өзі айтсын. Осылай // және % «түсініксіз таңбалар» болудан қалады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Python тілі алфавитінің құрылымы қандай? Төрт бөлік: латын әріптері (үлкен және кіші), араб цифрлары, арнайы символдар (арифметикалық амалдардың таңбалары, жақша, тыныс белгілері) және қызметтік сөздер (for, if, print, input және т.б.).
• Программалау тілі мен кәдімгі тілдің қандай айырмашылығы бар? Кәдімгі тілде қателессең де, сені түсінеді. Компьютер тек қатаң командаларды нақты ережелермен түсінеді, абсолютті дәлдік керек.
• Сызықтық алгоритм мен сызықтық программаны қалай түсіндіруге болады? Бұл — қадамдар қатаң бірінен соң бірі жүреді, «егер» де, қайталау да жоқ. Сызықтық программа осындай алгоритмді программалау тілінде жазады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(Практикада қолдану, «Сынып бөлмесінің ауданын есептеу».) Сынып бөлмесінің ұзындығы (a) және ені (b) берілген. Осы бөлменің периметрі (P) мен ауданын (S) есептейтін сызықтық программа құр.

Қалай ойлаймыз. Математикадан: P = 2 · (a + b), S = a · b. Python-да көбейту жұлдызшамен * жазылады.

Шешуі.

a = int(input())              # бөлменің ұзындығы
b = int(input())              # бөлменің ені
P = 2 * (a + b)               # периметр
S = a * b                     # аудан
print('Perimetr =', P)
print('Audan =', S)

5 және 7 енгізсек, мынау шығады: периметр 2 · 12 = 24, аудан 35.

Жауабы: a = 5, b = 7 үшін программа Perimetr = 24 және Audan = 35 шығарады.

№ 2

(Практикада қолдану, «Цифрларды қосу».) Үшаңбалы N саны берілген. Осы санның бірінші және соңғы цифрларының (жүздігі мен бірлігі) қосындысын экранға шығар.

Қалай ойлаймыз. Бірінші цифр (жүздік) — N // 100. Соңғысы — 10-ға бөлгендегі қалдық, яғни N % 10.

Шешуі.

N = int(input())   # үшаңбалы сан
a = N // 100       # бірінші цифр (жүздік)
b = N % 10         # соңғы цифр (бірлік)
print(a + b)

456 үшін: a = 4, b = 6, қосынды 10. 348 үшін: 3 + 8 = 11.

Жауабы: N = 456 үшін программа 10 шығарады.

№ 3

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 1.) Python тілі алфавитінің құрылымы қандай?

Қалай ойлаймыз. Төрт блогы бар схеманы еске түсір.

Шешуі. Латын әріптері, араб цифрлары, арнайы символдар, қызметтік сөздер.

Жауабы: Python алфавиті төрт бөліктен тұрады: латын әріптері (бас және кіші), 0–9 цифрлары, арнайы символдар және резервтелген (қызметтік) сөздер.

№ 4

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 2.) Программалау тілі мен кәдімгі тілдің қандай айырмашылығы бар?

Қалай ойлаймыз. Досыңа жазған хабарламада үтірді ұмытсаң не болатынын және программада жақшаны ұмытсаң не болатынын ойла.

Жауап үлгісі. Адам қатесі бар сөйлемді де түсінеді. Компьютер болжамайды: программалау тілінің ережелері өте қатаң, сөздер саны аз. Кез келген артық әріп, бос орын немесе ұмытылған жақша, сонда программа іске қосылмайды.

Жауабы: программалау тілі қатаң әрі дәл, ал кәдімгі тілде қателер мағынаны түсінуге кедергі келтірмейді.

№ 5

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 3.) Сызықтық алгоритм мен сызықтық программаны қалай түсіндіресің?

Қалай ойлаймыз. Өмірден мысал келтір: мектепке қалай дайындаласың.

Жауап үлгісі. Сызықтық алгоритм — қадамдардың ретімен жүруі: тұрдым, жуындым, таңғы ас іштім, сөмкемді жинадым. «Егер» деген сұрақ та, қайталау да жоқ. Сызықтық программа — осындай алгоритмді Python-да жазу: командалар жоғарыдан төмен қарай бір-бірден орындалады.

Жауабы: сызықтық алгоритм қатаң ретімен, тармақталусыз және қайталаусыз орындалады, ал сызықтық программа — оны программалау тілінде жазу.

№ 6

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 4.) Бөлудің бүтін бөлігі (//) мен бөлудің қалдығының мәнін (%) есептеу амалдарына 3 мысалдан келтір.

Қалай ойлаймыз. Кез келген екі бүтін санды ал, нәтижесін бүтін бөліп, содан кейін қалдығын тап. Өзіңді тексер: бөлгішті бүтін бөлікке көбейтіп, қалдықты қоссаң, бірінші сан шығуы керек.

Шешуі. Мысалы:

• 30 // 4 = 7, 17 // 5 = 3, 100 // 9 = 11;
• 30 % 4 = 2, 17 % 5 = 2, 100 % 9 = 1.

Тексеру: 4 · 7 + 2 = 30, 5 · 3 + 2 = 17, 9 · 11 + 1 = 100.

Жауап үлгісі: жоғарыдағыдай кез келген үш дұрыс жұп.

№ 7

(1-тапсырма*.) Төменде берілген программа кодтарын жазуда жіберілген қателерді тап.

Қалай ойлаймыз. Жолдарды бір-бірлеп тексер: жақшалар, командалардың атаулары, әріптер регистрі, шегіністер, қажетті таңбалар.

Шешуі.

1-код. Қателер:

• a = int input() — жақша жетіспейді, дұрысы a = int(input());
• b = int intut() — қате басылған, int(input()) болуы керек;
• t = A + B — айнымалылар A және B емес, a және b деп аталған. Python регистрді ажыратады;
• print (c) — c айнымалысы жоқ, print(t) болуы керек;
• t = ... және print жолдарының басында артық бос орындар бар.

a = int(input())
b = int(input())
t = a + b
print(t)

2-код. Қателер:

• a = 8 : b = 118 — командалардың арасында қос нүкте емес, нүктелі үтір керек;
• c := a + b — мұнда мұндай таңба қажет емес, меншіктеу c = a + b деп жазылады;
• c және print алдында артық бос орындар бар.

a = 8; b = 118
c = a + b
print(c)

3-код. Қателер:

• b айнымалысы еш жерде енгізілмеген, b = int(input()) қосу керек;
• 3 · (a + b) − 4ab өрнегінде көбейту нүктесі және «4ab» математикадағыдай жазылған. Python-да 3 * (a + b) - 4 * a * b болу керек;
• жолдардың басында артық шегіністер бар.

a = int(input())
b = int(input())
k = 3 * (a + b) - 4 * a * b
t = a * b
print(k); print(t)

Жауабы: табылған қателердің бәрі жоғарыда көрсетілген, түзетілген кодтар берілген.

№ 8

(2-тапсырма**.) a, b, c бүтін сандары берілген. Осы сандардың қосындысы мен көбейтіндісінің соңғы цифрларының қосындысын экранға шығар. Мысалы: 9, 4, 2 үшін нәтиже 7.

Қалай ойлаймыз. Санның соңғы цифры — 10-ға бөлгендегі қалдық. Көбейтінді мен қосындыны тап, әрқайсысынан % 10 ал да қос.

Шешуі.

a = int(input())
b = int(input())
c = int(input())
p = a * b * c            # көбейтінді
s = a + b + c            # қосынды
print(p % 10 + s % 10)   # көбейтіндінің соңғы цифры + қосындының соңғы цифры

9, 4, 2 мысалында тексеру: көбейтінді 72, соңғы цифры 2. Қосынды 15, соңғы цифры 5. Барлығы 2 + 5 = 7.

Жауабы: 9, 4, 2 үшін программа 7 шығарады.

№ 9

(3-тапсырма***.) Айдын, Санжар және Асқар үшеуі балық аулауға барды. Балалар сәйкесінше саны k, l және m болатын балықтар аулады. Достар аулаған балықтарын тең бөліп алса, оларға неше балықтан тиеді? Неше балық қалады? Программа құр.

Қалай ойлаймыз. Алдымен барлық аулаған балықты тап: k + l + m. Содан кейін 3-ке бөл: бүтін бөлік — әрқайсысына тиетін балық, қалдық — қалған балық.

Шешуі.

k = int(input())
l = int(input())
m = int(input())
total = k + l + m        # барлық ауланған балық
print(total // 3)        # әрқайсысына неше балық тиеді
print(total % 3)         # неше балық қалады

8, 7, 11 үшін: барлығы 26, 26 // 3 = 8, 26 % 3 = 2.

Жауабы: әрқайсысына 8 балықтан тиеді, 2 балық қалады.

№ 10

(Үй тапсырмасы.) Жүк көлігі мен мотоцикл жүргізушілері бір уақытта кездесіп, қарама-қарсы бағытта қозғалды. а) 6 сағаттан кейін олардың арасындағы қашықтықты есептейтін сызықтық программаның кодын құрастыр (жүк көлігі 67 км/сағ, мотоцикл 53 км/сағ; 1-сурет). ә) k сағаттан кейін олардың арасындағы қашықтықты есептейтін сызықтық программаның кодын құрастыр (жылдамдықтар A және B км/сағ; 2-сурет).

Қалай ойлаймыз. Олар бір-бірінен алыстайды, сондықтан жылдамдықтар қосылады: алыстау жылдамдығы 67 + 53 = 120 км/сағ. Қашықтық = жылдамдық · уақыт.

Шешуі.

а) сандармен:

print((67 + 53) * 6)   # 6 сағаттан кейінгі қашықтық

ә) айнымалылармен:

A = int(input())       # жүк көлігінің жылдамдығы
B = int(input())       # мотоциклдің жылдамдығы
k = int(input())       # уақыт, сағатпен
print((A + B) * k)

Жауабы: а) 720 км; ә) қашықтық (A + B) * k тең.

Жадынама

Терминдер: айнымалы, идентификатор, қызметтік сөз, меншіктеу, сызықтық алгоритм, бүтін бөлік, қалдық.

Шағын тест