§ 1. Жаратылыстану ғылымдарының зерттеу нысаны қандай

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 1 тарау: Ғылым әлемі. 6–10-беттер.

Нені үйренесің

• Жаратылыстану ғылымдарын техникалық, қоғамдық және гуманитарлық ғылымдардан ажыратуды.
• Физика, химия, биология, Жер туралы ғылымдар және космология нені зерттейтінін атауды.
• Жаратылыстану ғылымдарының «баспалдағын» құрып, оның неге тұйықталғанын түсіндіруді.
• Ғылымды жіктеу мен біріктіру дегеніміз не екенін түсінуді.

Ой қозғау

• Ғылым деген не? Бұл — адамдардың табиғат, қоғам және адамның өзі туралы жаңа білім алатын қызметі. Сонымен бірге сол білімнің зор «қоймасы».
• Ғылымдар қандай түрлерге бөлінеді? Жаратылыстану, техникалық, қоғамдық және гуманитарлық ғылымдарға.
• Жаратылыстану ғылымдары нені зерттейді? Табиғатты: кішкентай бөлшектен бастап бүкіл Ғаламға дейін.
• Зерттеуші кім? Бақылау жасайтын, тәжірибе қоятын және қорытынды шығаратын адам.

💡 Ғылым — тек кітаптар мен формулалар емес. Бұл — бүкіл әлемде жаңалықтарымен бөлісетін жүздеген мың ғалым.

Тақырыпты талдаймыз

Ғылымның үш үлкен әулеті

Мектеп сабақ кестесін елестетші. Физика мен биология табиғат туралы әңгімелейді. Сызу мен робототехника машиналар мен құрылыстар жасауға үйретеді. Тарих пен әдебиет адамдар мен қоғам туралы айтады. Ғылымдар да осылай әулеттерге бөлінеді.

• Жаратылыстану ғылымдары табиғатты зерттейді: физика, химия, биология, география, геология, астрономия.
• Техникалық ғылымдар техника мен құрылыстар жасауға көмектеседі: сәулет, электротехника, механика.
• Қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар адамды, қоғамды, тіл мен тарихты зерттейді: тарих, әлеуметтану, саясаттану, лингвистика, филология.

«Жаратылыстану» сөзі қайдан шыққан

«Жаратылыс» — табиғат деген сөз. Демек, жаратылыстану — табиғат туралы білім. Латын тілінде табиғат — natura, ал ежелгі гректерде оған жақын сөз фюзис болған. Осыдан «физика» деген атау шыққан.

🌟 Ежелгі грек ғалымы Аристотель біздің заманымызға дейінгі IV ғасырда өмір сүрген. Өзінен бұрын табиғатты зерттеген ізашарларын ол «физиктер» деп атаған. Осылайша физика табиғат туралы барлық ғылымдардың негізі болды.

📕 Оқулықта Аристотель біздің заманымызға дейінгі III ғасырда өмір сүрген деп жазылған. Шын мәнінде ол б.з.д. 384–322 жылдары, яғни б.з.д. IV ғасырда өмір сүрген.

Жаратылыстанудың міндеті — табиғат заңдарын зерттеу және адамға оларды пайдалануға көмектесу. Білім ғасырлар бойы адамдар жинақтаған көптеген бақылаулардан туады.

Ғылымдар баспалдағы

Жаратылыстану ғылымдарын баспалдақ етіп тізуге болады. Әр саты төмендегісіне сүйенеді және жоғарыдағысына тірек болады.

Баспалдақ неге тұйықталады? Жұлдыздар мен галактикалар да физика заңдарымен өмір сүреді. Ең жоғарғы сатыға көтерілгенде, біз қайтадан төменгі сатыға ораламыз. Сондықтан жаратылыстану циклдік және тұйықталған сипатқа ие дейді.

📌 Физика — барлық жаратылыстану ғылымдарының іргетасы. Бүгінде табиғат туралы бірде-бір ғылым оның заңдарынсыз өте алмайды.

📕 Оқулықта цитология мен генетика «Жер туралы ғылымдар» тобына жатқызылған. Шын мәнінде бұлар — биологияның бөлімдері (жасуша мен тұқым қуалаушылықты зерттейді), сондықтан жоғарыда олар биологияның қатарында тұр.

Ғылымдар бөлінеді және қосылады

Ғылым үнемі өсіп тұрады, ағаш сияқты. Оның жаңа бұтақтары шығады, кейде бұтақтар бір-біріне қосылып та кетеді.

• Ғылымды жіктеу — бір ғылымның ішінен жаңа дербес ғылымдар бөлініп шығады. Мысалы, физикадан қатты дене физикасы мен плазма физикасы өсіп шықты.
• Ғылымды біріктіру — екі ғылымның түйісуінде жаңасы туады: биофизика, биохимия, геохимия, астробиология.

⚠️ Жиі кететін қате. Екі сөзді шатастырады. Былай есте сақта: жіктеу — бөлеміз (бір ғылым бөліктерге бөлінеді), біріктіру — қосамыз (екі ғылымнан бір жаңа ғылым шығады).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан қандай «қос» атаулы ғылымдарды білетінін сұраңыз: био-химия, гео-физика, астро-физика. Сөздің қай екі ғылымнан құралғанын түсіндірсін. Сонда «біріктіру» терминін тез есте сақтайды.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• «Жаратылыстану» сөзі нені білдіреді? Табиғат туралы білімді («жаратылыс» — табиғат).
• Физиканы неге іргетас дейді? Оның заңдары табиғат туралы қалған барлық ғылымдарға қажет.
• Ғылымды жіктеу дегеніміз не? Бір ғылымнан жаңа дербес ғылымдардың бөлініп шығуы.
• Ғылымды біріктіру дегеніміз не? Ескі ғылымдардың түйісуінде жаңа ғылымдардың пайда болуы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(тапсырма параграф мәтінінде) Ғылымдарды үш топқа бөл және таңдауыңды түсіндір: лингвистика, геология, сәулет, филология, саясаттану, биология, механика, география, математика, тарих, әлеуметтану, астрономия, химия, физика, электротехника.

Қалай ойлаймыз. Әр ғылым туралы сұра: ол табиғатты зерттей ме, техника жасай ма, әлде адам мен қоғам туралы айта ма?

Шешуі.

1. Жаратылыстану (табиғатты зерттейді): геология, биология, география, астрономия, химия, физика.
2. Техникалық (техника мен құрылыстар жасайды): сәулет, механика, электротехника.
3. Қоғамдық және гуманитарлық (адам, тіл, қоғам туралы): лингвистика, филология, саясаттану, тарих, әлеуметтану.
4. Математика бөлек тұр. Оның тілі барлық ғылымға керек, сондықтан оны жиі жаратылыстану ғылымдарымен біріктіреді («жаратылыстану-математикалық ғылымдар»).

💡 Механика — физиканың бөлімі. Бірақ машиналар мен станоктар жасауға көмектесетін механика техникалық ғылымдарға жатады. Сондықтан себебін түсіндірсең, оны екі топтың кез келгеніне қоюға болады.

Жауабы: жаратылыстану — геология, биология, география, астрономия, химия, физика (және олардың ортақ тілі ретінде математика); техникалық — сәулет, механика, электротехника; қоғамдық және гуманитарлық — лингвистика, филология, саясаттану, тарих, әлеуметтану.

№ 2

(тапсырма параграф мәтінінде) «Жаратылыстану ғылымдарының баспалдақ-сатысы» сызбасын толтыр. Төменгі сатыда физика тұр, барлығы бес саты.

Қалай ойлаймыз. Әр келесі ғылым алдыңғысына сүйенеді. Ретін еске түсір: денелер → заттар → жанды табиғат → ғаламшар → Ғалам.

Шешуі.

1. Физика.
2. Химия.
3. Биология.
4. Жер туралы ғылымдар (география, геология, экология).
5. Космология (астрономия және космогониямен).

Жауабы: физика → химия → биология → Жер туралы ғылымдар → космология.

№ 3

(тапсырма параграф мәтінінде) Топта талқылап, ғылымды жіктеу мен біріктіру туралы сызба сыз. Неліктен дәл осы сызбаны таңдағаныңды түсіндір. Өз сызбаңды мәтіннен алынған үзінділермен дәлелде.

Қалай ойлаймыз. Жіктеу — бұтақталған ағашқа, ал біріктіру — бір арнаға құйылатын екі бұлаққа ұқсайды.

Жауап үлгісі.

• Жіктеу: ортасында «Физика», одан «қатты дене физикасына» және «плазма физикасына» бұтақ-көрсеткілер. Жазуы: «бір ғылымнан жаңалары бөлініп шығады».
• Біріктіру: «Биология» және «Химия» деген екі көрсеткі «Биохимия» деген бір ұяшықта түйіседі. Дәл солай «Физика» + «Химия» → «Физикалық химия», «География» + «Химия» → «Геохимия».
• Неге солай: «бөлек» бағытталған көрсеткілер бөлінуді, «бірге» бағытталғандар қосылуды көрсетеді. Бұл параграфтағы анықтамалардан тікелей шығады.

Жауабы: жіктеу үшін «ағаш» сызбасы, біріктіру үшін «көрсеткілердің қосылуы» сызбасы.

№ 4

(тапсырма параграф мәтінінде) Физика, химия, биология, Жер туралы ғылымдар және космология үшін «Ғылым түрлері және олар зерттейтін нысандар» кестесін толтыр.

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

№ 5

(тапсырма параграф мәтінінде) Екі оқушы жаратылыстану ғылымдарын зерттеу керек пе деп таласады. Біріншісі: ғылым мақсатқа жету үшін — мансап, ақша, лайықты өмір үшін ғана қажет. Екіншісі: ғылым — әлемді танудың ғажайып құралы, оның құпияларын ашады. Сен олардың әрқайсысын қандай адамдар типіне жатқызасың? Қай оқушының пікірі сенің ұстанымыңа сай келеді?

Қалай ойлаймыз. Әрқайсысы не үшін оқитынын ойла: пайда үшін бе, әлде қызығушылық үшін бе.

Жауап үлгісі.

• Біріншісі — практик (прагматик): оған пайда мен нәтиже маңызды.
• Екіншісі — зерттеуші, білуге құштар адам: оған іздеудің өзі қызық.
• Менің пікірім: екеуі де дұрыс. Қызығушылықсыз жаңалық болмас еді, ал пайдасыз адамдар дәріге, электр қуатына және интернетке ие болмас еді. Қызығушылық пен пайда қатар жүрсе, ең жақсы.

Жауабы: біріншісі — практик, екіншісі — зерттеуші; өз пікіріңді түсіндіру керек.

№ 6

Жаратылыстану ғылымының түрлеріне жататын ғылымдарды ата.

Жауабы: физика, химия, биология, астрономия, география, геология, экология, биогеография, океанология, биохимия және т.б.

№ 7

Жаратылыстану ғылымдары зерттейтін негізгі нысандарды ата.

Жауап үлгісі. Денелер және олардың қозғалысы; заттар және олардың түрленуі; тірі ағзалар мен жасушалар; Жер ғаламшары, оның құрылысы мен табиғаты; жұлдыздар, ғаламшарлар және бүкіл Ғалам.

Жауабы: денелер, заттар, тірі ағзалар, Жер, Ғалам.

№ 8

Тізбекті жалғастыр: физика – химия – биология – … . Жаратылыстану ғылымдарын неліктен мұндай тәртіппен орналастырғаныңды түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Әр ғылым алдыңғысының біліміне сүйенеді. Тірі табиғатты түсіну үшін заттарды білу керек. Ғаламшарды түсіну үшін физиканы да, химияны да, тірі табиғатты да білу керек.

Шешуі. Физика – химия – биология – Жер туралы ғылымдар (география, геология, экология) – космология. Химия физикаға сүйенеді, биология химияға сүйенеді, Жер туралы ғылымдар осының бәрін біріктіреді, ал космология Ғаламды біртұтас етіп қарастырады.

Жауабы: … – Жер туралы ғылымдар – космология.

№ 9

Табиғатты зерттейтін ғылымдар неліктен циклдік және тұйықталған сипатқа ие?

Жауап үлгісі.

• Ғылымдар баспалдағы физикадан басталады.
• Ең жоғарғы сатыда космология жұлдыздар мен галактикаларды зерттейді.
• Ал олар да сол физика заңдарына бағынады. Біз қайтадан бастапқы нүктеге келдік — шеңбер тұйықталды.
• Табиғаттың өзі де осылай құрылған: онда бәрі өзара байланысты.

Жауабы: Ғаламды зерттеп, біз қайтадан физика заңдарына ораламыз.

№ 10

(тапсырма нөмірсіз: «Ғылыммен айналысатын қазіргі таңдағы танымал қазақстандықтар туралы материал жинақта…»)

Ғылыммен айналысатын қазіргі таңдағы танымал қазақстандықтар туралы материал жинақта. Олардың дүниежүзілік жаратылыстану ғылымының жүйесіне қосқан үлесін қысқаша сипатта. Бұл ақпаратыңды сыныптастарыңа ұсын.

Жоспар.

1. 1–2 ғалымды таңда.
2. Өмір сүрген жылдары және айналысқан ғылымы.
3. Басты жаңалығы немесе өмірлік ісі.
4. Бұл Қазақстан мен әлем үшін неге маңызды.
5. Сенің пікірің: одан не үйренуге болады.

Хабарлама үлгісі. Қаныш Имантайұлы Сәтпаев 1899 жылы 12 сәуірде дүниеге келген. Ол — геолог-ғалым, Қазақстанның жер қойнауын зерттеген. Сәтпаев Жезқазған өңірінде мыс қоры орасан зор екенін дәлелдеді, ал бұл кен орны әлемдегі ең ірілердің біріне айналды. Ол Қазақстан Ғылым академиясының тұңғыш президенті болды. Оның туған күні — 12 сәуірде елімізде Ғылым қызметкерлері күні аталып өтеді. Оның есімін Сәтпаев қаласы мен Алматыдағы Қазақ ұлттық техникалық университеті атайды. Сәтпаевтың өмірі табандылық пен білім тұтас елді өзгерте алатынын көрсетеді.

🌟 Математик Өмірзақ Сұлтанғазин туралы да айтуға болады: ол Қазақстанда ғарыштық зерттеулердің бастауында тұрды.

Қайдан іздеу керек: энциклопедиялар, ҚР Ұлттық ғылым академиясының сайты, Қ. И. Сәтпаев мұражайы, мектеп кітапханасы.

📌 Сен білесің бе? Бүкіл әлемде Ғылым күні 10 қарашада атап өтіледі. Қазақстанда Ғылым қызметкерлері күні 12 сәуірде аталады. Бұл күн кездейсоқ таңдалған жоқ: дәл осы күні көрнекті қазақстандық академик, геолог-ғалым және Қазақстан Ғылым академиясының тұңғыш президенті Қаныш Имантайұлы Сәтпаев дүниеге келген.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаңызға сенімді дереккөз (энциклопедия, ресми сайт) таңдауға көмектесіңіз. Хабарламаны өз сөзімен 1 минутта айтып беруін сұраңыз — бұл шығып сөйлеу алдындағы жақсы жаттығу.

Жауабы: әрқайсысының өз хабарламасы; үлгісі жоғарыда.

Жадынама

• Ғылымдар жаратылыстану, техникалық, қоғамдық және гуманитарлық болып бөлінеді.
• Баспалдақ: физика → химия → биология → Жер туралы ғылымдар → космология.
• Баспалдақ тұйықталған: Ғалам физика заңдарымен өмір сүреді.
• Жіктеу — бөлеміз, біріктіру — қосамыз.
• 12 сәуір — Қазақстандағы Ғылым қызметкерлері күні (Қ. И. Сәтпаевтың туған күні).

Шағын тест