§ 30. Республикамыздың жер қойнауындағы байлық қоры қандай
Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар мен материалдар. 151–154-беттер.
Нені үйренесің
- Қазақстандағы мұнайды, темір кенін, мысты, қорғасын мен мырышты өңдейтін ірі орталықтарды атауды.
- Бұл орталықтарды картадан көрсетіп, олардың қай облыста орналасқанын білуді.
- Әр пайдалы қазбадан не жасалатынын түсінуді.
- Металдар тарихын айтып беруді: мыс, қола және темір ғасырлары.
Ой қозғау
- Пайдалы қазбалар дегеніміз не? Адамдар Жер қойнауынан өндіретін табиғи байлықтар: мұнай, көмір, кендер, сазбалшық, құм.
- Пайдалы қазбалар қолданылуы бойынша қандай болады? Жанатын (мұнай, газ, көмір), кенді (металл кендері) және құрылыс (сазбалшық, құм, гранит).
- Кен дегеніміз не? Одан металды пайдалы түрде алуға болатын тау жынысы.
- Қазақстанда мұнайды ең көп қайда өндіреді? Елдің батысында: Атырау және Маңғыстау облыстарында.
💡 Қазақ ақындары өз елінің байлығын жырға қосқан. Кеңес Әзірбаев: «Қазақтың жері де алтын, тасы да алтын, тауының бауыры — алтын, басы да алтын». Ақын Фариза Оңғарсынова Маңғыстау даласын «бүгін байлық тұмасы ол» деп суреттейді, ал Ілияс Байзақов Қарағандыны «қайнаған қалың байлық» деп атайды. Осы жерлерді картадан тауып көр!
Тақырыпты талдаймыз
Тас ғасырынан темір ғасырына дейін
Адамдар алғашында құралдарын тастан жасаған. Ең алғашқы металл, ықтимал, мыс болды. Оны табиғатта таза металл кесектері (өздігінен пайда болған кесектер) түрінде тауып алған және б.з.д. 12–11 мың жылдықта-ақ өңдей бастаған.
Содан кейін мыс ғасыры келді. Мыстан еңбек құралдарын, ыдыс-аяқ, әшекей бұйымдар, кейінірек тіпті монет жасаған. Шамамен б.з.д. 4 мың жыл бұрын адамдар мысты қалайымен қорыту өнерін үйренді. Нәтижесінде қола алынды — ол мыстан қатты. Осылай қола ғасыры басталды.
🌟 Қоладан Родос Колоссын — әлемнің жеті кереметінің бірі болған алып мүсінді — жинаған. Ал қола құралдармен Хеопс пирамидасына арналған тас блоктарды өңдеген.
Қола ғасырының орнына темір ғасыры келді, ол шамамен 3,5 мың жылға созылды. Темір еңбек құралдары, қару мен аспаптар адамдардың өмірін қатты өзгертті.
Мұнай: ұңғымадан бензин багына дейін
Қазақстан мұнай мен газға бай. Шикі мұнайды көлікке құюға болмайды. Оны мұнай өңдеу зауыттарында өңдейді. Елімізде олар үшеу: Атырау, Павлодар және Шымкент. Олар бірге жылына 18 млн тоннаға дейін мұнай өңдейді.
Зауыттың суретінде жуан сары құбырлар мен биік қондырғылар өрілген (59-сурет). Мұнайдан бензин, дизель отыны, мазут, авиациялық керосин және пеш отыны алынады.
Темір: құрылыстың басты металы
Темір әлі күнге дейін басты құрастыру материалы болып қала береді — одан көпірлер, үйлер, машиналар жасайды. Темір кенін өндіру бойынша Қазақстан алдыңғы орындардың бірін иеленеді. Елдегі темір кенінің 95 %-ын Қостанай облысында өндіреді.
Кенді Қарағанды металлургия комбинаты өңдейді, ол Теміртау қаласында орналасқан (60-сурет). Суретте комбинаттың түтінге оранған биік мұржалары мен пештері көрінеді. Мұнда шойын, болат, құбырлар, рельстер және жұқа табақталған темір шығарылады.
Мыс, қорғасын және мырыш
Қазақстан аумағында 90-нан астам мыс кен орны барланған. Ең ірілері: Жезқазған, Балқаш, Қоңырат, Саяқ кен орындары. Мысты бірнеше зауыт өңдейді: Жезқазған, Балқаш және Өскемен. Олар мыс сым, мыс құбыр, сондай-ақ ыдыстар мен түрлі асүй керек-жарақтарын шығарады.
Қорғасын мен мырыш жерде жиі қатар жатады, қорғасын-мырыш кендерінде. Олардың басты кен орындары — Шығыс Қазақстан облысында. Кенді Риддер, Өскемен және Зырян зауыттары өңдейді. Қорғасын медицинада, машина жасауда, әскери өнеркәсіпте қажет. Қорғасын — жер қыртысында жеткілікті деңгейде таралған металл.
🌟 Зырян қаласының аты 2019 жылы Алтай болып өзгертілді. Жаңа карталардан осы атауды іздеп көр.
Тек металдар емес
Елде басқа да маңызды зауыттар жұмыс істейді: олар пластмасса мен дәрі-дәрмек, ауылшаруашылық техникасы мен автокөлік, темір жол вагондарын, азық-түлік өнімдерін, киім мен аяқкиім шығарады.
⚠️ Жиі кететін қате. Өндіру орны мен өңдеу орнын шатастырады. Темір кенін Қостанай облысында өндіреді, ал Теміртауда (Қарағанды облысы) балқытады. Кенді зауытқа темір жолмен жеткізеді.
👨👩👧 Ата-анаға. Бірге Қазақстан картасын қарап, Теміртауды, Атырауды, Павлодарды, Шымкентті, Жезқазғанды, Балқашты, Риддерді, Өскеменді табыңыз. Сұраңыз: «Зауыттар неліктен дәл осы жерде орналасқан?» Көмек: жанында кен, су, темір жол бар.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Қазақстанда неше мұнай өңдеу зауыты бар және олар қайсысы? Үшеу: Атырау, Павлодар, Шымкент.
- Мұнайдан не алады? Бензин, дизель отыны, мазут, авиациялық керосин, пеш отыны.
- Елдегі темір кенінің дерлік бәрін қайда өндіреді? Қостанай облысында — 95 %.
- Мысты қандай зауыттар өңдейді? Жезқазған, Балқаш, Өскемен.
- Қорғасын-мырыш кендерін қайда өңдейді? Риддерде, Өскеменде және Зырянда (Шығыс Қазақстан).
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
(58-суретті топта қарап, не туралы екенін талқылаңдар. Уақыт таспасын өз мысалдарыңмен толықтырыңдар.)
Төрт суретке қара: тас ұстаған ежелгі адам, тастармен жұмыс істеп жатқан ежелгі адам, металдан жасалған жүзік, ал төртінші тор бос, сұрақ белгісі тұр. Не туралы сөз болып тұр? Өз мысалыңмен толықтыр.
Қалай ойлаймыз. Суреттер уақыт ретімен орналасқан: алдымен тас, содан кейін өңдеу, содан кейін металл әшекей. Одан кейін, қазіргі заманда не тұруы мүмкін?
Жауап үлгісі.
- Адамның металдарды алып, өңдеуді және өмірін ыңғайлы да әдемі етуді қалай үйренгені туралы.
- Алдымен тас құралдар болды, кейін мыс пен қола, олардан суреттегі жүзік сияқты әшекейлер жасады.
- Сұрақ белгісінің орнына мынаны қоюға болады: темір пышақ, болат көпір, мыс сым, металл корпусты смартфон.
Жауабы: тастан металдарға дейінгі жол; төртінші орынға — қазіргі металл бұйым (мысалы, сымдар немесе рельстер).
№ 2
(«Металл өңдеудің даму тарихы» тақырыбы бойынша қарапайым мәтін жоспарын құр.)
«Металл өңдеудің даму тарихы» мәтінінің қарапайым жоспарын құр.
Қалай ойлаймыз. Қарапайым жоспар — мәтіннің әр мағыналық бөлігіне қысқа тақырыптар, ретімен.
Жауап үлгісі.
- Тас ғасыры және алғашқы мыс.
- Мыс ғасыры: құралдар, ыдыс-аяқ, монеталар.
- Қола ғасыры: мыс пен қалайы қорытпасы.
- Ұлы құрылыстардағы қола (Хеопс пирамидасы, Родос Колоссы).
- Темір ғасыры және темірдің адамзат үшін рөлі.
Жауабы: жоғарыдағы 5 тармақтан тұратын жоспар.
№ 3
(Жоғарыда аталған кәсіпорындарды Қазақстанның кескін картасына түсір. Қосымша ақпарат көздерін пайдалана отырып, аталған кәсіпорындар туралы ақпарат табыңдар. Осы зауыттар мен фабрикалардың адам өміріндегі рөлін талқылаңдар.)
Кескін картамен жұмыс ережесін еске түсір. Параграфтағы кәсіпорындарды соған түсір. Олар туралы ақпарат тауып, адамдарға не үшін керек екенін талқыла.
Қалай ойлаймыз. Кескін карта ережелері: жазуларды ұсақ әрі ұқыпты, қарындашпен, ендік сызықтарына параллель жаз. Белгілерді өзің ойлап тап және шартты белгілерде түсіндір.
Шешуі.
- Белгілерді ойлап тап: тамшы — мұнай өңдеу, үшбұрыш — қара металлургия (темір), шеңбер — мыс, шаршы — қорғасын мен мырыш.
- Қалаларды нүктемен белгілеп, жаз:
- мұнай: Атырау (батыс), Павлодар (солтүстік-шығыс), Шымкент (оңтүстік);
- темір: Теміртау (орталық);
- мыс: Жезқазған (орталық), Балқаш (Балқаш көлінің жағасында), Өскемен (шығыс);
- қорғасын мен мырыш: Риддер, Өскемен, Зырян (Алтай) — бәрі шығыста.
- Картаның бұрышына шартты белгілерді толтыр.
Рөл туралы жауап үлгісі. Бұл зауыттар көліктер мен ұшақтарға отын, үйлерге, көпірлер мен темір жолдарға металл, электр үшін сым береді. Оларда мыңдаған адам жұмыс істейді, ал өнімін басқа елдерге де сатады.
Жауабы: өңдеудің 9 орталық қаласы мен шартты белгілері бар карта; зауыттар адамдарды отынмен, металмен және жұмыс орындарымен қамтамасыз етеді.
№ 4
(21-кестені толтыр.)
Кесте сыз: пайдалы қазба — өндіріс аймағы — зауыт, комбинат — өнімі — адам өміріндегі рөлі. Оны толтыр.
Қалай ойлаймыз. Параграфтағы әр қазбаға бір жолдан ал да, жауабын мәтінен іздеп тап.
Жауап үлгісі.
| Пайдалы қазбалар | Өндіріс аймағы | Зауыт, комбинат | Өнімі | Адам өміріндегі рөлі |
|---|---|---|---|---|
| Мұнай | Батыс: Атырау, Маңғыстау обл. | Атырау, Павлодар, Шымкент мұнай өңдеу зауыттары | бензин, дизель отыны, мазут, керосин | көлікке, ұшаққа, жылытуға арналған отын |
| Темір кені | Қостанай обл. (95 %) | Қарағанды металлургия комбинаты (Теміртау) | шойын, болат, құбырлар, рельстер, табақ темір | құрылыс, машиналар, темір жолдар |
| Мыс | Жезқазған, Балқаш, Қоңырат, Саяқ | Жезқазған, Балқаш, Өскемен зауыттары | сымдар, құбырлар, ыдыс | электр, байланыс, тұрмыс |
| Қорғасын және мырыш | Шығыс Қазақстан обл. | Риддер, Өскемен, Зырян зауыттары | қорғасын, мырыш | медицина, машина жасау, аккумуляторлар |
Жауабы: кесте жоғарыда.
№ 5
(Пайдалы қазбаларды өндіру, оларды қайта өңдеу және тасымалдау Жердің экологиялық жағдайына кері әсер етеді. Жақсы экология — әрбір адамның денсаулық кепілі екені баршаға белгілі. Пайдалы қазбаларды өндіру мен өңдеу экологияға және адам денсаулығына қалай әсер етеді? Ойлан.)
Пайдалы қазбаларды өндіру, өңдеу және тасымалдау табиғатқа зиян келтіреді. Олардың экологияға және адам денсаулығына қалай әсер ететінін ойла.
Жауап үлгісі.
- Зауыттар ауаға түтін, шаң, зиянды газдар шығарады. Мұны жұтатын адамдар жиірек ауырады.
- Карьерлер мен үйінділер жерді бүлдіреді: онда ұзақ уақыт ештеңе өспейді.
- Зауыттардың ағынды сулары мен мұнайдың төгілуі өзендерді ластайды, балықтар қырылады.
- Мұнай мен кенді жүк көліктерімен және пойыздармен тасымалдау жану газдары мен шаңды көбейтеді.
💡 Бұл туралы толығырақ — келесі параграфта, § 31.
Жауабы: өндіру мен өңдеу ауаны, суды және топырақты ластайды, демек, адамдардың денсаулығына да зиян.
Жадынама
- Мыс ғасыры → қола ғасыры → темір ғасыры.
- Темір бүгін де негізгі құрастыру материалы.
- Қазақстанда 90-нан астам мыс кен орны бар.
- Өндіру орны мен өңдеу орны әртүрлі облыстарда болуы мүмкін.