§ 44. Біз қалай энергия алмасамыз

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 5 тарау: Энергия және қозғалыс. 70–75-беттер.

Нені үйренесің

• Кез келген үдерістен энергия көзін (кім береді) және энергия қабылдағышты (кім алады) табуды.
• Дене энергияны алатын үдерістерді, оны беретін үдерістерден ажыратуды.
• Қызуды, суынуды, балқуды, қатуды, буланудың және сұйық күйге айналуды энергия алмасу арқылы түсіндіруді.
• Термометрмен қарапайым тәжірибе жасап, нәтижесін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Энергия көзі деген не? Басқаларға энергия беретін дене немесе құрылғы: Күн, алау, жылу батареясы, плита, аккумулятор.
• Қандай энергия көздерін білесің? Күн, жел, ағып жатқан су, отын (көмір, газ, отын-шөп), тағам, электр батареясы.
• Егер энергияны біреу берсе, тағы не болуы керек? Оны алатын нысан: энергия қабылдағыш. Энергия «жоқ болып кетпейді».
• Су қандай үш күйде болады? Қатты (мұз), сұйық (су) және газ тәрізді (бу).

Тақырыпты талдаймыз

Кім береді, кім алады

Алақаныңды жылы батареяға қой. Батарея энергия береді, қол оны алып, жылынады. Мұндағы батарея — энергия көзі, қол — энергия қабылдағыш. Энергия алмасудың әр үдерісінде осы екеуі де болады.

Энергияның өткенін қалай білуге болады? Температура бойынша. Берген дене суиды. Алған дене қызады.

📌 Жылу берілген кезде денелердің энергиясы өзгереді: біреуі оны жоғалтады, екіншісі алады.

Оқулықтағы 35-суретте үш фото бар. Су тамшылары қонған жапырақ: күндіз Күн тамшыларды қыздырады, олар буланады. Жанып тұрған шам: жалын ауаны жылытады және балауызды балқытады. Будың шығып тұрған үтігі: ыстық табан іштегі суды қыздырады, су буға айналады, ал бу матаны жылытады.

Қызу және суыну

Қызу — дененің энергия алуы. Суыну — дененің энергия беруі. Плитадағы шәйнек оттан энергия алып, қызады. Үстелдегі ыстық шай ауаға энергия беріп, суиды.

💡 Әртүрлі заттар әртүрлі қызады және суиды. Ыстық шайдағы металл қасық бірнеше секундтан кейін өзі ыстық болады. Ал ағаш қасық әрең жылы болып қалады.

Балқу және қату

Балқу — заттың қатты күйден сұйық күйге өтуі. Мұз еру үшін ол энергия алуы керек. Қату — заттың сұйық күйден қатты күйге өтуі. Бұл ретте зат энергия береді.

🌟 Бағбандар бір амалды біледі. Көктемгі үсік түсер алдында олар бақты сумен суарады. Су қатып, энергия береді де, алма ағашының гүлдерін аздап жылытады. Осылайша жеңіл аяздан өнімді сақтап қалуға болады.

Булану және сұйық күйге айналу

Булану — сұйықтықтың буға айналуы. Ол үшін оған энергия керек. Бу энергияны өзімен бірге алып кетеді, ал қалған сұйықтық суиды. Сондықтан желде шомылғаннан кейін тоңасың: тері бетінен су буланып, оның жылуын алып кетеді.

Сұйық күйге айналу — кері үдеріс: бу сұйықтық тамшыларына айналып, айналасындағы денелерге энергия береді. Шөптегі шық және суық әйнектегі тамшылар осылай пайда болады.

📕 Оқулықта (73-бет) буланғанда «дене энергия береді, ал айналасындағы денелер энергия алады» деп, ал сұйық күйге айналғанда «дене энергия алады, ал оны қоршаған денелер энергия береді» деп жазылған. Шындығында керісінше: буланатын сұйықтық айналасындағы денелерден энергия алып, суиды; ал бу сұйыққа айналғанда айналасына энергия береді.

⚠️ Жиі кететін қате. «Буланғанда жылу бөлінеді». Жоқ! Булану салқындатады: дымқыл терінің қалай салқындайтынын еске түсір. Жылу кері үдерісте — сұйық күйге айналғанда бөлінеді.

Айналымның екі жолы

Алты үдерістің бәрін қарапайым сызбаға жинауға болады. «Мұз → су → бу» баспалдағымен жоғары зат тек энергия алу арқылы көтеріледі. «Бу → су → мұз» баспалдағымен төмен — тек оны беру арқылы.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Көже пісіріп жатқанда ас үйдегі терезе неге терлейді?» Жақсы жауап: қазаннан шыққан бу суық әйнекке тиіп, оған энергия береді де, тамшыларға айналады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қызу дегеніміз не? Дене энергия алып, температурасы көтерілетін үдеріс.
• Суыну дегеніміз не? Дене энергия беріп, суитын үдеріс.
• Балқу қатудан немен ерекшеленеді? Балқу: қатты → сұйық, энергия алады. Қату: сұйық → қатты, энергия береді.
• Булану сұйық күйге айналудан немен ерекшеленеді? Булану: сұйықтық → бу, сұйықтық суиды. Сұйық күйге айналу: бу → сұйықтық, энергия айналасындағы денелерге беріледі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

35-суреттегі заттарды қарап, сұрақтарға жауап бер: 1. Қайсысы энергия көзі, ал қайсысы энергия қабылдағыш? (Үш фото: су тамшылары қонған жапырақ, жанып тұрған шам, будың шығып тұрған үтігі.)

Қалай ойлаймыз. Көз — ыстық, жылу беретін нәрсе. Қабылдағыш — содан қызатын немесе күйін өзгертетін нәрсе.

Шешуі.

Жауабы: көздер — Күн, жалын, үтіктің табаны; қабылдағыштар — су тамшылары, ауа мен балауыз, су және мата.

№ 2

35-суреттегі заттарды қарап: 2. Энергия көзі қандай күйге ұшырауда? Энергия қабылдайтын нысандарда қандай өзгеріс байқалады?

Жауап үлгісі.

• Көз энергия береді: суиды немесе қорын жұмсайды (шам жанып, қысқара түседі).
• Қабылдағыш қызады, температурасы көтеріледі.
• Қабылдағыш күйін өзгертуі мүмкін: балауыз балқиды, су буға айналады, тамшылар буланады.

Жауабы: көз энергиясын жоғалтады, ал қабылдағыш қызады немесе басқа күйге өтеді.

№ 3

1-тәжірибе. Ыстық су құйылған стақанға, сосын суық су құйылған стақанға шыны таяқша мен металл қасықты 5–10 секундқа сал. Қайсысы тез қызады және тез суиды? 9-кестені толтыр. Қорытынды жаса. Берілген материалдардың қайсысы жылдамырақ энергия алады және береді? Өзіңнің айналаңдағы әр алуан материалдардың энергия алу және беру қасиеттерінің (қызу және суыну) пайдалануына мысал келтір.

🧪 Тәжірибе. Қажет: ыстық су құйылған стақан, суық су құйылған стақан, шыны таяқша, металл қасық, орамал.

⚠️ Ыстық суды ересек адам құяды. Қайнап тұрған суды алма: ыстық шүмектегі су немесе сәл суыған шәйнектегі су жеткілікті. Ыстық сумен жұмыс істегенде қауіпсіздік техникасы ережесін қатаң сақта!

Қалай ойлаймыз. Металл жылуды жақсы өткізеді: энергия ол арқылы жылдам өтеді. Шыны жылуды әлдеқайда нашар өткізеді.

Шешуі.

Өмірден мысалдар:

• Тамақ тез қызу үшін кәстрөл мен табаны металдан жасайды.
• Күйіп қалмас үшін кәстрөлдің тұтқасын пластмассадан немесе ағаштан жасайды.
• Жылыту батареялары металл: бөлмеге жылуды тез береді.
• Ыстық шайға темір кеседен гөрі керамикалық кесені алған дұрыс.

Жауабы: металл шыныға қарағанда энергияны тез алады да, тез береді.

👨‍👩‍👧 Үйде ата-анамен. Тәжірибені жылы су құйылған кеседе металл және ағаш қасықпен қайталаңыз. Бұл қауіпсіз, нәтиже бірден көрінеді.

№ 4

2-тәжірибе. Термометрмен жылы судың температурасын өлше, оған бір кесек мұз сал, мұз көлемі өзгере бастағанда оны шығарып алып, қайта өлше. Судың температурасы қалай өзгерді? 10-кестені толтыр. Қорытынды жаса. Өмірден балқу және қату мысалдарын келтір.

🧪 Тәжірибе. Қажет: жылы су құйылған стақан, термометр, қасық, бір кесек мұз, орамал.

Қалай ойлаймыз. Мұз еру үшін энергия алуы керек. Оны қайдан алады? Айналасындағы жылы судан.

Шешуі.

1. Алдымен термометрдің бөліктерінің өлшемін және температураны өлшеу бірлігін анықта: көрші жазулы сандардың айырмасын олардың арасындағы бөлік санына бөл. Бірлігі — Цельсий градусы (°C).
2. Термометрді абайлап суға салып, 3–4 минут күт да, температураны жаз. Мысалы, 30 °C.
3. Мұз кесегін суға сал (су стақаннан асып кетпесін), мұз көлемінің өзгере бастағанын байқағанда, оны қасықпен шығарып ал.
4. Температураны қайта жаз. Мысалы, 26 °C.

Өмірден мысалдар: шырын құйылған стақандағы мұз сусынды салқындатады; балмұздақ қолда еріп, алақанды салқындатады; қыста шалшықтағы су қатады; шамның ыстық балауызы шырақшада қатып қалады.

Жауабы: судың температурасы төмендеді: су мұзға энергия берді, ал мұз оны алып, ериді.

№ 5

Ғаламшарда булану мен сұйық күйге айналу үдерістері қатысатын қандай әлемдік үдеріс орын алатынын есіңе түсіріп айт.

Шешуі. Су теңіздерден, өзендерден және жапырақтардан буланады. Ауаның биігінде бу суиды да, бұлттың тамшыларына айналады. Тамшылар жаңбыр болып жауып, қайтадан теңізге ағады. 39-суретте осы айналым көрсетілген: булану, бұлттардың пайда болуы, жауын-шашын, өзен.

Жауабы: табиғаттағы су айналымы.

№ 6

3-тәжірибе. Термометрдің басын мақтамен ора, көрсеткішін жаз, мақтаны тез буланатын сұйықтықпен суланып, үрле. Термометр не көрсетеді? Сұйықтықтың бір тамшысын қолыңның сыртына тамыз. Не сездің? Қорытынды жаса: булану кезіндегі энергияның өзгеруіне мысал келтір. 11-кестені толтыр.

🧪 Тәжірибе. Қажет: термометр, мақта немесе мата қиындысы, тез буланатын сұйықтық (әтір, жылы су).

⚠️ Әтір тез тұтанады: жақын жерде от болмасын. Оны бетіңе, көзіңе жақындатпа. Тәжірибені тек ересектердің қатысуымен жаса. Сұйықтықпен жұмыс істеу кезіндегі қауіпсіздік техникасы ережелерін қатаң сақта!

👨‍👩‍👧 Үйде ата-анамен. Ең қауіпсіз нұсқа — жылы су және кәдімгі көше термометрі. Дымқыл мақтаны шашқұрғатқышпен «суық ауа» режимінде үрлеп, сынап бағанының қалай түсетінін қараңыз.

Шешуі. Дымқыл мақта астындағы температура төмендейді, үрлегенде тіпті тезірек түседі. Теріге түскен тамшы салқындатады. Себебі біреу: сұйықтық буға айналғанда энергияны алып кетеді.

Қорытынды үлгісі. Булану кезінде сұйықтық айналасындағы денелерден энергия алады, сондықтан олар суиды.

11-кестенің толтырылуы.

Жауабы: термометр температураның төмендегенін көрсетеді; қолда салқындық сезіледі — булану салқындатады.

№ 7

11-кестені толтыр: әр жағдайда энергия алмасудың қандай үдерісі жүреді? Жіпке жайылған киім кебеді; ыстық сорпаға салынған қасық; таңертең ерте шөпке шық түсу; күзде ағашта қыраудың пайда болуы; қағазды желімдегенде желімнің кебуі.

Қалай ойлаймыз. Не неге айналатынын және энергияны кім алатынын тап.

Шешуі.

Жауабы: булану; қызу; сұйық күйге айналу; будың мұзға айналуы, энергия беру; булану.

№ 8

Берілген әдеби шығармалардың үзіндісін оқы. 1. Энергия алмасу үдерісін анықта. 2. Әдеби үзінділерде үдерісті сипаттау барысында жіберілген қателікті тап. 1) «Ол әйнектің бойымен ақты, кенет оны аяз қапты, тамшы қозғалмайтын мұзға айналып, осылайша жылулық азайыпты». 2) «Балалар түнеуге өзен жағасына жайғасты. Кешке қарай күн салқындап кетті. Бірақ балалар суға түскеннен кейін бойлары бірден жылынды. «Жылынып алған» олар бірден ұйықтап кетті…»

Қалай ойлаймыз. Қай үдерісте дене энергия беретінін, қайсысында алатынын еске түсір.

Шешуі.

1. Сипатталған үдеріс — қату: тамшы мұзға айналды. Қатқанда су айналасындағы денелерге энергия береді. Демек, дүниеде жылу азайған жоқ, керісінше, аздап көбейді.
2. Суға түскенде, салқын кеште су ауадан жылы болғандықтан, балалар жылынуы мүмкін. Бірақ судан шыққан соң терідегі су буланып, денеден энергия алып кетеді: булану салқындатады. Сондықтан «жылынып алған» балалар ұйықтап кетпей, керісінше, тоңып қалар еді.

Жауабы: 1) қату — жылу бөлінеді, азаймайды; 2) булану — ол салқындатады, балаларға керісінше суық болар еді.

🌟 Дәл сондықтан өзеннен шыққан соң бірден орамалмен сүртіну керек: теріде су аз қалады — ол аз жылу алып кетеді.

№ 9

Үйде шағын зерттеу жүргіз. 1. Шәйнекке немесе үлкенірек ыдысқа су жылыт. 2. Судың бетінде бу пайда бола бастағанда, ыдыстың қақпағын алып, будың үстіне ұста. 3. Қандай энергияның өзгеру үдерісін байқағаныңды анықта. Қай дене энергия береді, қайсысы қабылдайды? 4. Байқағаныңды және энергия өзгеруі туралы өз тұжырымыңды дәптерге жаз. 5. Үйде үш энергия беру үдерісін суретке түсір. Қайсысы энергия көзі және қайсысы энергия қабылдағыш екендігін түсіндір.

⚠️ Ескерту! Зерттеуді тек ересектердің қадағалауымен жаса! Бу қайнаған судан да қатты күйдіреді. Қақпақты тұтқасынан ұста, бу ағынының жанынан.

Қалай ойлаймыз. Энергияның жолын қадағала: плита → су → бу → қақпақ.

Жауап үлгісі.

• Плита энергия береді, су қызады.
• Ыстық су буланады: энергия алып, буға айналады.
• Бу суық қақпаққа тиіп, сұйық күйге айналып, тамшы болады және оған энергия береді. Қақпақ қызады.
• Үйдегі үш фото: 1) плитадағы шәйнек (көзі — плита, қабылдағышы — су); 2) батарея және қол (көзі — батарея, қабылдағышы — қол); 3) шырын құйылған стақандағы мұз (көзі — шырын, қабылдағышы — мұз).

Жауабы: қызу, булану, сұйық күйге айналу; энергияны плита мен бу береді, су мен қақпақ алады.

№ 10

Сабақтағы жетістігі бойынша өзін-өзі бағалау «Соңында мен айтайын». Сұраққа жауап бер: 1. Сенің үмітің қаншалықты ақталды және ол үшін кімге алғыс айтасың (мұғалімді қоспағанда)? 2. Не орындалмады және неліктен? 3. Менің және біздің болашағымыз қандай? Парталас көршің үшін бір сөйлемді таңда: «Сен жарайсың.», «Сенің сабақтағы жұмысыңа ризамын.», «Сен бұдан да жақсы жұмыс істей алатын едің.» Өз жұмысыңа талдау жаса. Болашақта көбірек жетістікке жету үшін, саған үйде нені қайталау қажет?

Қалай ойлаймыз. Дұрыс жауап жоқ — өзің туралы шын жаз.

Жауап үлгісі.

• Үмітім ақталды: буланудың неге салқындататынын түсіндім. Термометрді ұстап тұрған парталасыма рахмет.
• Термометрдің бөлік өлшемін анықтау бірден шықпады.
• Үйде қандай үдерістерде энергия алынатынын, қайсысында берілетінін қайталаймын.
• Парталасыма сөйлем: «Сенің сабақтағы жұмысыңа ризамын».

Жауабы: әркімнің өз жауабы.

Жадынама

• Энергия алмасудың әр үдерісінде көз және қабылдағыш болады.
• Энергия алады: қызу, балқу, булану.
• Энергия береді: суыну, қату, сұйық күйге айналу.
• Металдар тез қызады және тез суиды, шыны мен ағаш — баяу.
• Булану салқындатады — сондықтан дымқыл адам желде тоңады.

Шағын тест