§ 49. Адамның тірек-қозғалыс жүйесі

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 5 тарау: Энергия және қозғалыс. 95–100-беттер.

Нені үйренесің

• Қаңқаның төрт бөлімін және негізгі сүйектерін атауды.
• Қаңқа не үшін керек екенін түсіндіруді: тірек, қорғаныс, қозғалыс.
• Бұлшық еттің қалай құралғанын және оған сіңір не үшін керек екенін айтып беруді.
• Иінтіректің, тірек нүктесінің және күш иінінің не екенін түсінуді.
• Өз денеңнен тепе-теңдік, күш және жылдамдық иінтіректерін табуды.

Ой қозғау

• Күш дегеніміз не? Бір дененің екінші денеге әсері; ол дененің жылдамдығын немесе пішінін өзгерте алады.
• Қандай күштерді білесің? Ауырлық күші, серпімділік күші, үйкеліс күші, бұлшық ет күші.
• Қайсысы қатты: сүйек пе, әлде бұлшық ет пе? Сүйек. Бұлшық етті саусақпен қыссаң болады, ал сүйекті қыса алмайсың.
• Қолмен көтере алмасаң, ауыр тасты немен көтеруге болады? Ломмен немесе мықты таяқпен: тастың астына тығып, екінші ұшынан басу керек.

Тақырыпты талдаймыз

Денеңнің қаңқасы

Киіз үйдің ағаш сүйегін (кереге мен уықты) алып тастағанды елестетші. Киіз жерге құлап қала берер еді. Дене де солай: қаңқасы болмаса, бұлшық еттер мен ішкі ағзалар өз пішінін сақтай алмас еді.

📌 Адам қаңқасы — сүйектердің жиынтығы, тірек-қозғалыс аппаратының пассив (өзі қозғалмайтын) бөлігі. Сүйектерді бұлшық еттер қозғалтады.

Ересек адамның қаңқасында 200-ден астам сүйек бар (әдетте 206 деп айтады). Параграфтағы 52-суретте қаңқа алдынан және артынан көрсетілген. Бассүйек, жақ сүйек, мойын омыртқа, бұғана, жауырын, қабырға, шынтақ сүйек, жамбас сүйек, сан сүйегі және тізе ұршығының басы (тізе тобығы) белгіленген.

Барлық сүйекті төрт бөлімге бөледі (13-сызба):

💡 Бұғана мен жауырын қол белдеуіне, ал жамбас сүйектер аяқ белдеуіне жатады. Олар қол мен аяқты денемен байланыстырады.

🌟 Ежелгі грек философы Демокрит зерттеу үшін бұзылған көне зираттан адам сүйектерін жинаған. Ол кезде жалғыз адам қаңқасы Александрия қаласында болғандықтан, Рим медицинасының қайраткері Клавдий Гален сонда саяхаттап барыпты.

Қаңқаның үш міндеті

🌟 Адамдар қаңқаның осындай жылдам, икемді, алуан түрлі қозғалатын және осындай салмақты көтеретін механикалық көшірмесін әлі жасай алған жоқ.

Бұлшық еттер — дененің қозғалтқыштары

Сүйектер мен буындар — пассив бөлік, ал бұлшық еттер — актив бөлік. Тек бұлшық ет қана жиырыла (қысқарып, жуандай) және босаңсий алады.

Бұлшық еттің екі бөлігі бар:

• бұлшық ет тіні — ол жиырылады;
• сіңір — тығыз, берік «арқан». Ол жиырылмайды, тек бұлшық еттің тартуын сүйекке жеткізеді.

Бұлшық еттердің көбі сіңірмен сүйекке бекиді. Ал беттің кейбір бұлшық еттері тікелей теріге бекиді. Сондықтан біз күле аламыз, қабағымызды түйе аламыз және таңырқап қасымызды көтере аламыз.

53-суретте шайнау және ым-ишаралық бұлшық еттер, басты бұратын бұлшық еттер, қолды бүгіп-жазатын бұлшық еттер, кеудені иілтетін және бұратын бұлшық еттер, аяқты бүгіп-жазатын бұлшық еттер белгіленген.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланы алақанын өз қолының жоғарғы бөлігіне (бицепсіне) қойып, қолын шынтағынан баяу бүгуге шақырыңыз. Бұлшық еттің қысқарып, қатая түскенін сезеді. Ал өкшенің үстінен денедегі ең күшті сіңір — ахиллес сіңірін сипап табуға болады.

Иінтірек дегеніміз не

📌 Иінтірек — қозғалмайтын нүктенің (тірек нүктесінің) айналасында айнала алатын кез келген қатты дене.

Тірек нүктесі иінтіректі екі бөлікке бөледі — оларды иық деп атайды. Иінтіректе міндетті түрде кем дегенде екі күш әсер етеді. 54-суретте бала тасты ұзын таяқпен көтеріп тұр. Таяқ тіреуіште жатыр (тірек нүктесі). Қысқа иық — тастың астында, ұзын иық — баланың қолында. Бала ұзын иыққа аз күшпен басып, ауыр тасты көтереді.

Денеде де бәрі осылай:

• сүйектер — иінтіректер;
• буындар — тірек нүктелері;
• бұлшық еттер — иінтіректерді тартатын күштер.

Кез келген қозғалыс — бұлшық еттердің жұмысы. Оларға энергия керек, оны тамақтан алады.

Денедегі иінтіректің үш түрі

1. Тепе-теңдік иінтірегі. Тірек нүктесі ортада, күштер шеттерінде. Мысалы — омыртқадағы бассүйек (55-сурет). Алдыңғы жағы басты төмен тартады, артқы жағынан оны мойын бұлшық еттері ұстап тұрады. Сондықтан бас тік тұрады. Отырып ұйықтап кеткенде мойын бұлшық еттері босаңсып, бас алға қарай «шұлғиды».

2. Күш иінтірегі. Бұлшық ет күші ұзын иыққа, қарсыласу күші қысқа иыққа түсірілген. Мысалы — аяқ ұшына тұрғандағы табан (56-сурет). Тірек нүктесі — аяқ башпайлары, дене салмағы балтыр арқылы табанның ортасына түседі, ал балтыр бұлшық еті өкшені жоғары тартады. Күштен ұтамыз: бүкіл салмағымызды бір балтыр бұлшық етімен көтереміз.

🌟 Қазақстандық Ольга Рыпакова — Лондон-2012 Олимпиадасының үш қарғып секіруден чемпионы. Оның Азия рекорды — 15,25 м. Секірудегі күшті серпілісті дәл табан иінтірегі береді.

3. Жылдамдық иінтірегі. Бұлшық ет тірек нүктесіне жақын бекиді, ал жүк алыс орналасады. Мысалы — шынтақ буыны (57-сурет). Бицепс білекке шынтақтың дәл жанында бекиді, ал доп алақанда, одан алыс жатыр. Бұлшық ет жүктің салмағынан көбірек күшпен тартуы керек (күштен ұтылу). Бірақ алақан үлкен қашықтықты өте тез өтеді (жылдамдық пен ауқымнан ұту).

⚠️ Жиі кететін қате. «Иінтірек әрқашан күштен ұтқызады». Олай емес! Жылдамдық иінтірегі күштен ұтылады. Бірақ қозғалыстың жылдамдығы мен ауқымынан ұтады. Табиғатта ештеңе тегін берілмейді.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қаңқа қандай бөлімдерден тұрады? Бас қаңқасы (бассүйек), дене қаңқасы, қол және аяқ қаңқасы.
• Қаңқаның қандай қызметтері бар? Тірек, қорғаныс, қозғалыс.
• Бұлшық еттің қай бөлігі жиырылады? Бұлшық ет тіні. Сіңір жиырылмайды.
• Иінтірек дегеніміз не? Қозғалмайтын тірек нүктесінің айналасында айнала алатын қатты дене.
• Денеде қандай иінтіректер бар? Тепе-теңдік иінтірегі (бассүйек), күш иінтірегі (табан), жылдамдық иінтірегі (шынтақ).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықтағы нөмірсіз тапсырма: жұппен жұмыс) «Адам қаңқасы» графикалық моделін (52-сурет) мұқият зертте. Жұбыңмен жұмыс істе. 13-сызбаны пайдаланып, адам қаңқасының негізгі бөліктерін атап бер. Жұбыңның материалды қаншалықты меңгергенін тексер.

Қалай ойлаймыз. Жоғарыдан төмен қарай жүр: бас → дене → қол → аяқ.

Шешуі.

1. Бас қаңқасы — бассүйек және жақ сүйектер.
2. Дене қаңқасы — омыртқа (оның ішінде мойын омыртқасы), қабырға, төс сүйегі.
3. Қол қаңқасы — бұғана, жауырын, қол сүйектері (оның ішінде шынтақ сүйегі).
4. Аяқ қаңқасы — жамбас сүйектер, сан сүйегі, тізе ұршығының басы, жіліншік және табан сүйектері.

Жұбыңды былай тексеруге болады: суреттен сүйекті көрсет, ол қай бөлімге жататынын айтсын.

Жауабы: бас қаңқасы, дене қаңқасы, қол қаңқасы, аяқ қаңқасы.

№ 2

Адамға қаңқа не үшін қажет?

Жауап үлгісі.

• Тірек: қаңқа — қатты діңгек, ол дененің пішінін және бүкіл салмағын ұстап тұрады.
• Қорғаныс: бассүйек, қабырға және омыртқа миды, жүректі, өкпені, жұлынды қорғайды.
• Қозғалыс: сүйектерге бұлшық еттер бекиді, сүйектер иінтірек сияқты қозғалады.

Жауабы: тірек болу, ішкі ағзаларды қорғау және қозғалыс үшін.

№ 3

Қандай функция миды соққыдан қорғайды?

Қалай ойлаймыз. Ми бассүйектің ішінде жатыр.

Жауабы: қорғаныс функциясы — бассүйек миды қорғайды.

№ 4

Адам қаңқасын қозғалысқа келтіретін не?

Жауабы: бұлшық еттер. Олар жиырылып, сүйектерді сіңірлер арқылы тартады.

№ 5

(«Ойлан», 1-сұрақ) Бұлшық еттердің міндеті не?

Жауап үлгісі.

• Бұлшық еттер сүйектерді қозғалтады: солардың арқасында біз жүреміз, жүгіреміз, жазамыз.
• Дене қалпын ұстайды: арқа бұлшық еттері болмаса, біз тік отыра алмас едік.
• Ым-ишаралық бұлшық еттер бет-әлпетті өзгертеді, шайнау бұлшық еттері жақты қозғалтады.

Жауабы: бұлшық еттер дене бөліктерін қозғалысқа келтіреді және дененің қалпын ұстап тұрады.

№ 6

(«Ойлан», 2-сұрақ) Қаңқада сіңірдің атқаратын қызметі қандай?

Жауабы: сіңір бұлшық етті сүйекке бекітеді және жиырылған бұлшық еттің тартуын сүйекке жеткізеді. Өзі жиырылмайды.

№ 7

(«Ойлан», 3-сұрақ) Бұлшық еттердің негізгі қабілеті қандай?

Жауабы: жиырылу (содан кейін босаңсу) қабілеті.

№ 8

(«Ойлан», 4-сұрақ) Адам пайдаланатын иінтіректерге мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Қандай да бір нүктенің айналасында айналатын заттарды ізде.

Жауап үлгісі.

• Лом немесе тасты көтеретін таяқ.
• Қайшы және тістеуік (тірек нүктесі — бұранда).
• Балалар алаңындағы тепе-теңдік тақтасы.
• Арба, бөтелке ашқыш, сомын кілті, ескек, қант қысқышы.
• Денеде — қол, аяқ, табан, омыртқадағы бас.

Жауабы: лом, қайшы, тепе-теңдік тақтасы, арба, сомын кілті, ескек, сондай-ақ қаңқаның сүйектері.

№ 9

(оқулықтағы нөмірсіз тапсырма: «Күш дегеніміз не?…») Күш дегеніміз не және өткен сыныпта күштің қандай түрлерін оқып-үйрендің?

Жауап үлгісі.

• Күш — бір дененің екінші денеге әсері; ол дененің жылдамдығын немесе пішінін өзгертеді.
• Ауырлық күші — Жердің тартуы (соның кесірінен бәрі төмен түседі).
• Серпімділік күші — денені сыққанда немесе созғанда пайда болады (серіппе, батут).
• Үйкеліс күші — сырғуға кедергі жасайды (сондықтан қыста мұзға құм себеді).
• Бұлшық ет күші — біздің бұлшық еттеріміздің күші.

Жауабы: күш — бір дененің екінші денеге әсері; ауырлық, серпімділік, үйкеліс және бұлшық ет күштерін оқыдық.

№ 10

(оқулықтағы нөмірсіз тапсырма: шығармашылық) Параграф мәтінін (қаңқа мен бұлшық ет сызбасын), қосымша ақпарат көздерін пайдаланып, адам денесіндегі тепе-теңдік, күш және жылдамдық иінтіректерін тап.

Қалай ойлаймыз. Әр буынға сұрақ қой: тірек нүктесі қайда, бұлшық ет қайда тартады, жүк қайда?

Жауап үлгісі.

Жауабы: тепе-теңдік — бас; күш — аяқ ұшындағы табан; жылдамдық — шынтақ, тізе, жақ.

№ 11

(оқулықтағы нөмірсіз тапсырма: зерттеу және лэпбук) Жануарлар әлемінің қандай өкілдері өз қаңқасының құрылымында күш иінтірегін және жылдамдық иінтірегін ең көп пайдаланады? Өз жұмысыңды лэпбук түрінде ұсын.

Қалай ойлаймыз. Күш иінтірегі қазатындарға, басатындарға, тартатындарға керек. Жылдамдық иінтірегі тез жүгіретіндерге, секіретіндерге, соғатындарға керек.

Лэпбук жоспары.

1. Мұқаба: «Жануарлар әлеміндегі иінтіректер».
2. «Иінтірек дегеніміз не» қалтасы — тірек нүктесі мен екі иыққа арналған сызба.
3. «Күш чемпиондары» бөлімі — көртышқан мен борсық (қазуға арналған қысқа күшті алдыңғы аяқтар), мүйізтұмсық қоңыз.
4. «Жылдамдық чемпиондары» бөлімі — гепард пен қарақұйрық (ұзын жеңіл аяқтар), шегіртке мен кенгуру (секіру).
5. «Ал адамда ше?» қалтасы — табан және шынтақ.

Лэпбукке арналған мәтін үлгісі. Көртышқан өмірінің көп бөлігін жер қазумен өткізеді. Оның алдыңғы аяқтары қысқа, күрек сияқты жалпақ, ал бұлшық еттері сүйектерге күш иінтірегі шығатындай етіп бекіген. Ол жылдамдықтан ұтылады, бірақ ауыр топырақты оңай ығыстырады. Гепард — керісінше. Оның ұзын аяқтары жылдамдық иінтірегі сияқты жұмыс істейді: бұлшық ет сәл ғана жиырылады, ал аяқ үлкен жол жүреді. Сондықтан гепард құрлықта ең жылдам жеделдейді. Қазақ даласындағы қарақұйрықтар да жыртқыштардан жүгіріп құтылады. Шегіртке ұзын артқы аяқтарының арқасында өз ұзындығынан ондаған есе алыс секіреді.

Қайдан іздеу керек: жануарлар туралы энциклопедиялар, балаларға арналған ғылыми сайттар, мектеп кітапханасы.

Жауабы: күш иінтірегі — қазатын жануарларда (көртышқан, борсық); жылдамдық иінтірегі — жүгірушілер мен секірушілерде (гепард, қарақұйрық, кенгуру, шегіртке).

№ 12

(оқулықтағы нөмірсіз тапсырма: «жеңіл» және «күрделі» сұрақтар) Оқыған тақырып бойынша кем дегенде 3 «жеңіл» және кем дегенде 2 «күрделі» сұрақ құрап, сыныптастарыңа қой.

Қалай ойлаймыз. «Жеңіл» сұраққа бір сөзбен жауап беруге болады. «Күрделі» сұраққа ойланып, түсіндіру керек.

Жауап үлгісі.

«Жеңіл» сұрақтар:

• Адам қаңқасының неше бөлімі бар? (Төрт.)
• Жүрек пен өкпені не қорғайды? (Қабырғалар, кеуде қуысы.)
• Бұлшық еттің жиырылмайтын бөлігі қалай аталады? (Сіңір.)

«Күрделі» сұрақтар:

• Неге сүйектерді тірек-қозғалыс жүйесінің пассив бөлігі, ал бұлшық еттерді актив бөлігі деп атайды?
• Жылдамдық иінтірегінің күш иінтірегінен айырмашылығы неде? Мысал келтір.
• Адам ұзақ уақыт дене шынықтырумен айналыспаса, не болады?

Жауабы: өз сұрақтарың үлгі бойынша.

Жадынама

• Қаңқада 200-ден астам сүйек бар, оларды төрт бөлімге бөледі.
• Бассүйек миды, қабырға жүрек пен өкпені, омыртқа жұлынды қорғайды.
• Сүйектер — иінтіректер, буындар — тірек нүктелері, бұлшық еттер — күштер.
• Күш иінтірегі күштен ұтады, жылдамдық иінтірегі — жылдамдық пен қозғалыс ауқымынан.

Шағын тест