§ 16. Литосфералық катаклизм кезіндегі қауіпсіздік ережелері

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 64–67-беттер.

Нені үйренесің

• Литосфералық катаклизмдердің түрлерін атауды: жер сілкінісі, жанартау атқылауы, су тасқыны, сел, көшкін, жартас құлауы, қар көшкіні.
• Жер сілкінісінің салдары неге байланысты екенін түсіндіруді.
• Жер сілкінісі кезінде ғимаратта, көшеде, көлікте, мектепте және адамдар көп жерде өзіңді қалай ұстау керектігін білуді.
• Таудағы қар көшкінінің қаупі кезінде не істеу керегін және көшкін қамтып алса не істейтініңді білуді.
• Катаклизмдерді болжау неге қиын екенін түсіндіруді және Қазақстанның олар жиі болатын аудандарын атауды.

Ой қозғау

• Дүниетану мен жаратылыстану сабақтарынан жер сілкінісі кезіндегі қандай ережелерді еске түсіресің? Үрейленбеу, үйден ашық жерге шығу немесе қауіпсіз жерге тығылу, терезе мен ауыр жиһаздан алыс тұру, лифтіні пайдаланбау.
• Таулы жерлерде қандай табиғи апаттар болады? Сел, көшкін, жартас құлауы, қар көшкіні.
• Зардап шеккендерді көрсең, кімді көмекке шақыру керек? Ересектерді және құтқару қызметін: 112 (шұғыл қызметтердің бірыңғай нөмірі).

💡 Қауіпсіздік ережелері көліктегі белдікке ұқсайды: оны алдын ала тағасың, керек болады деп ойламайсың. Катаклизм кезінде ойлануға уақыт жоқ, сондықтан іс-әрекеттің ретін жатқа білу керек.

Тақырыпты талдаймыз

Литосфералық катаклизмдердің қандай түрлері бар

Адамдардың өмірі мен шаруашылығы табиғат күштерінен жиі зардап шегеді: олар күтпеген жерден келіп, үйлерді қиратады, табиғи үдерістердің әдеттегі барысын бұзады. Литосфералық катаклизмдерге жер сілкінісі, жанартау атқылауы, су тасқыны, сел, көшкін, жартас құлауы және қар көшкіні жатады.

• Сел — таудағы өзенде су, тас және балшықтың екпінді ағыны.
• Көшкін — топырақ массасының беткейден баяу немесе тез сырғуы.
• Жартас құлауы — тік жартастан немесе беткейден тас жартылардың кенеттен құлауы.
• Қар көшкіні — беткейден үзіліп түскен қар массасы.

Олар әсіресе Қазақстанға тән: Тянь-Шань, Жетісу Алатауы және Алтай таулары әлі өсіп келеді, беткейлері тік әрі тұрақсыз. Алматының үстінде Медеу селге қарсы бөгеті тұр: ол 1973 жылғы қуатты селді тоқтатып, қаланы әлі күнге дейін қорғап келеді.

Жер сілкінісі: өзіңді қалай ұстау керек

Салдары жергілікті жердің бедеріне, топырағына, ғимараттың жай-күйіне, халықтың орналасу тығыздығына байланысты. Әлсіз сілкіністер (5 балға дейін) әдетте үлкен зиян келтірмейді. Күштілері қауіпті. Бірінші сілкіністен кейін шамамен 15–20 секундтан соң екінші сілкіністер болуы мүмкін, олар ғимараттарды жиі әлсіретеді. Одан кейін шамамен 30 секунд ішінде тербеліс біртіндеп басылады.

📌 Негізгі ереже: үрейленбей, тыныштықты сақтау.

⚠️ Жиі кететін қате. Жоғарғы қабаттан лифтіге қарай жүгіру немесе баспалдақпен төмен түсу: сілкініс кезінде олар ең қауіпті. Тек бірінші–екінші қабаттан және тек 15–20 секундта үлгерсең ғана жүгіріп шығуға болады.

📕 Оқулықта қауіпсіз жер ретінде «ваннаның ішін» де атайды. Қазіргі құтқарушылар көбіне былай кеңес береді: еңкейіп, басыңды қолыңмен жауып, берік үстелдің астына тығыл немесе көтергіш қабырғаның қуысында тұр. Ванна бәрінің үйінде қауіпсіз бола бермейді, ал берік үстел әр үйде бар.

Қайда болғаныңа қарай

• Көлікте: есіктерді ашып, сілкініс аяқталғанша көліктің ішінде отыр.
• Қоғамдық орында: басты қауіп — адамдардың көп жиналатын жері. Тығыздан сытылып шығуға тырыс, құлама, үрейге бой алдырма.
• Мектепте: үлкендердің нұсқауымен жүр. Мұғалім сені қауіпсіз жерге жеткізіп, ата-анаңның қолына тапсырады немесе уақытша арнайы орталыққа орналастырады.
• Көшеде: ашық алаң тап.

Қар көшкіні: таудағы ережелер

Жер сілкінісі қар көшкінін туғызуы мүмкін. Бірақ онсыз да көшкін қауіпті, әсіресе көктем мен жазда күн шыққаннан батқанға дейін, күн қатты қыздыратын кезде. Қазақстан тауларында қар көшкіні жиі кездеседі.

Қар көшкініне ұшырамау үшін:

• қар жауып тұрғанда және қолайсыз ауа райында тауға шықпа; болжамды және көшкін жүруі мүмкін жерлерді алдын ала біл;
• қауіпті аймақты айналып өтетін маршрутты таңда, сай-салалардан аулақ бол (қар жауғаннан кейін 2–3 күн ішінде ондай жерлерде жүруге болмайды);
• тауда тыныш жүр: қатты дауыстың өзі көшкінді тудыруы мүмкін;
• көшкін жоғарыда басталса, оның жолынан бүйірге қарай кет немесе шұңқырға не жартастың шығыңқы жағына тасала, бірақ ағаштың тасасына тығылма.

Егер көшкін сені қамтып алса:

Көшкінді сырттан көрсең, бірден құтқару қызметіне хабарла және ішінде қалғандарға көмектес.

Болжау неге қиын

Қазақстандағы сел, көшкін және жартас құлауы Тянь-Шаньдағы, Жетісу Алатауындағы және Алтайдағы белсенді тау түзілуімен байланысты. Литосфералық апаттарды алдын ала болжау өте қиын әрі күрделі: уақытын да, күшін де дәл білу мүмкін емес. Ғарыштық әдістер көмектеседі: серіктер егжей-тегжейлі әрі жедел ақпарат береді, сондықтан болашақта болжау мен ескерту нақты іске асады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде жаттығу өткізіңіз: «Жер сілкінісі кезінде не істейміз? Қайда барамыз? Құжат, су, қол шам және дәрі қобдишасы салынған шағын сөмке қайда тұр?» Көшеде отбасының кездесу орнын келісіп қойыңыз.

Өзіңді тексер

• Литосфералық катаклизмдерге не жатады? Жер сілкінісі, жанартау атқылауы, су тасқыны, сел, көшкін, жартас құлауы, қар көшкіні.
• Көп қабатты үйден сілкіністе қайда жүгіруге болмайды? Лифтіге және баспалдақпен төмен, егер шығып үлгермесең: бөлмеде паналаған қауіпсіз.
• Көшеде жер сілкінісі кезінде не істейсің? Ашық жер тауып, биік ғимараттардан, көпірлерден және сымдардан алыс жүресің.
• Қар көшкіні көміп кетсе, не істеу керек? Мұрын мен ауызды жабу, ауа қалатын бос орын жасау, айқайламау, жоғары қарай жылжу, күшті сақтау.
• Қазақстанда сел мен көшкін қай жерде жиі болады? Тянь-Шань, Жетісу Алатауы және Алтай таулары.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Жердің тас қабығы үшін қандай катаклизмдер тән?

Қалай ойлаймыз. Тас қабық — литосфера. Оның қозғалыстары мен беткейлеріне байланысты барлығын ата.

Жауап үлгісі. Жер сілкінісі, жанартау атқылауы, цунами, су тасқыны, сел, көшкін, жартас құлауы және қар көшкіні.

Жауабы: жер сілкінісі, жанартау атқылауы, цунами, су тасқыны, сел, көшкін, жартас құлауы, қар көшкіні.

№ 2

«Сейсмикалық белдеулер» ұғымының мағынасын түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. «Таспа» және «тақталар шекаралары» деген сөздерді есіңе түсір.

Жауап үлгісі. Сейсмикалық белдеу — Жер бетіндегі жер сілкінісі ең жиі болатын тар жолақ. Мұндай белдеулер литосфералық тақталардың шекаралары мен жас таулар бойымен өтеді. Негізгілері: Тынық мұхит, Альпі–Гималай. Қазақстанда бұл — Орталық Азия белдеуі (Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Алтай).

Жауабы: тақталар шекарасындағы жер сілкіністері жиі болатын жолақ.

№ 3

Жер сілкінісі кезіндегі тәртіп ережелері қандай?

Қалай ойлаймыз. «Үйде», «көшеде», «көлікте», «мектепте» деп бөл.

Шешуі.

1. Ең бастысы: үрейленбеу.
2. 1–2-қабаттан 15–20 секундта ашық жерге шығу; жоғарырақ болса — лифті мен баспалдақты пайдаланбай, қауіпсіз жер табу.
3. Қауіпсіз жерлер: көтергіш қабырғаның қуысы, берік үстел. Терезеден және ауыр заттардан аулақ болу. Балконға шықпау.
4. Көшеде үйлерден, көпірлерден және электр желілерінен алыс жүру, зардап шеккендерге көмектесу және құтқарушыларды шақыру.
5. Көлікте есіктерді ашып, сілкініс аяқталғанша ішінде отыру.
6. Адамдар көп жерде құламау және үрейленбеу; мектепте үлкендерді тыңдау.

Жауабы: сабырды сақтау, қауіпсіз жерге шығу немесе паналау, ғимараттар мен сымдардан алыс жүру, зардап шеккендерге көмектесу.

№ 4

Жер сілкінісі кезінде орын алатын негізгі қауіптерді талдаңдар.

Қалай ойлаймыз. Не көбірек жарақаттайды: сілкіністің өзі ме, әлде құлап түсетін нәрсе ме, соны ойлан.

Жауап үлгісі. Басты қауіп — ішкі қабырғалардың, төбелердің, аспа шамдар мен ауыр заттардың құлауы, сондай-ақ әйнек сынықтары мен үзілген сымдар. Сондықтан терезе мен жиһаздан аулақ кету, балконға шықпау және төменгі қабатта болсаң, сыртқа шығу керек. 15–20 секундтан кейінгі екінші сілкіністер тербелісті күшейтіп, ғимараттарды одан сайын әлсіретеді.

Жауабы: ғимараттың құлайтын бөліктері (қабырғалар, төбелер, аспа шамдар) және сынықтар.

№ 5

Литосфералық катаклизмдерді болжаудың неліктен қиын екенін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Үдерістер қайда өтетінін және оларды қадағалауға бола ма, соны ойлан.

Жауап үлгісі. Жер сілкінісінің ошақтары ондаған, жүздеген километр тереңдікте жатыр, сондықтан оған тікелей қарау мүмкін емес. Үдерістер жер қойнауында өтеді және көптеген факторларға байланысты. Сел, көшкін және жартас құлауы тағы да ауа райына, нөсерге, қардың еруіне тәуелді. Сондықтан уақытын да, күшін де әзірге дәл болжау мүмкін емес. Бақылаулар көмектеседі: сейсмикалық станциялар мен ғарыштық серіктер.

Жауабы: үдерістер терең жерде өтеді және көптеген факторларға байланысты; нақты уақыты мен күшін әзірге анықтау мүмкін емес, бірақ ғарыштан бақылау көмектеседі.

№ 6

Қар көшкінінің жүру ережелерін бағалаңдар. Оларды сақтау тәртібінің маңызы қандай?

Қалай ойлаймыз. Негізгі ережелерді таңда және олар нені құтқаратынын түсіндір.

Жауап үлгісі. Ережелер маңызды, өйткені көшкін кезінде секундтар мен сабыр шешеді. Болжамды біліп, сай-салаларды айналып өтсең, көшкінге мүлде түспеуің мүмкін. Ал түсіп кетсең, жабылған мұрын мен ауыз қардың тынысты бітеп тастамауына көмектеседі, ауа қалатын бос орын тыныс алуға мүмкіндік береді, айқайламау күшті сақтайды. Құтқарылғаннан кейін дәрігер керек: үсікті байқамай қалуың мүмкін.

Жауабы: ережелер көшкінге ұшырау қаупін азайтып, аман қалу мүмкіндігін арттырады.

№ 7

Тапсырма (топтық). Алматы қаласындағы сел ағындары көрсетілген суретке қарап, не көргендеріңді сипаттаңдар. Сел ағындары пайда болған кезде әрекет ететін мінез-құлық ережелерін құрыңдар. Ережелерді басқа топпен талқылап, қорытынды жасаңдар және бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Суретте тау етегіндегі тұрғын аудандағы көше: ол сазбалшық, құм және тас қабатымен жабылған, жанында үйлер мен ағаштар, балшықпен адамдар келе жатыр. Осыны сипатта, содан кейін ереже құр (бұған қар көшкіні мен жер сілкінісі ережелерінің логикасы көмектеседі).

Суретте не көрінеді. Сел жеке секторлардағы көшемен өтіп, балшық пен сынықтардың қалың қабатын қалдырған. Жолдар көмілген, аулаларда қоқыс жатыр. Үйлер тұр, бірақ оларға жету қиын.

Сел жүрген кездегі ережелер.

1. Тауға немесе саяжайға шықпас бұрын болжамды біл: нөсер мен қардың тез еруі сел қаупін арттырады.
2. Тау өзенінің арнасында және тік беткейдердің етегінде түнеме, лагерь құрма.
3. Гүрсіл мен дүрсіл естісең, өзен бойымен емес, арнадан бүйірге қарай биік жерге бірден кет.
4. Екпінді ағынды кесіп өтуге тырыспа; көпірлерде қалма.
5. Тау етегінде тұратындарға: құжаттарды, суды, қол шамды және дәрі қобдишасын дайын ұста, эвакуация жолын біл.
6. Сел өткеннен кейін зақымдалған ғимараттарға кірме, құтқару қызметіне (112) хабарла және зардап шеккендерге көмектес.

Жауабы: суреттің сипаттамасы (көшедегі балшық қабаты) және мінез-құлықтың 5–6 ережесі: болжам, биік жерге кету, арнада тұрмау, ағынды кесіп өтпеу, эвакуациялық жиынтық, құтқарушыларға хабарлау.

Жадынама

• Литосфералық катаклизмдер: жер сілкінісі, жанартау, сел, көшкін, жартас құлауы, қар көшкіні.
• Әлсіз жер сілкіністері (5 балға дейін) әдетте қауіпсіз, ал күштілері қауіпті.
• 15–20 секундтан кейінгі екінші сілкіністер күштірек болуы мүмкін: үйге қайта кірме.
• Құтқару қызметінің бірыңғай нөмірі: 112.

Шағын тест