§ 16. Периодтық кестенің құрылымы
Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 6 тарау: Химиялық элементтердің периодтық кестесі. 85–88-беттер.
Нені үйренесің
- Кестеден элементті тауып, оның таңбасын, рет нөмірін, массасын, периодын және тобын атауды.
- Периодтар мен топтарды, кіші және үлкен периодтарды ажыратуды.
- Негізгі топшалар (А) қосымша топшалардан (В) немен ерекшеленетінін түсіндіруді.
- Кестенің үш түрін білуді: қысқа, жартылай ұзын, ұзын нұсқасы.
- Кестеден газдарды, сұйықтарды және қатты жай заттарды табуды.
Ой қозғау
- Қаладан керек үйді қалай табасың? Мекенжай бойынша: көше мен үй нөмірі. Кестеде де «көшелер» (периодтар) мен «кіреберістер» (топтар) бар.
- Кестедегі элементтердің тәртібі туралы не білеміз? Алдымен атомдық массаның өсуі бойынша (Менделеев), ал қазір ядро зарядының, яғни рет нөмірінің өсуі бойынша.
- Кестеде қанша элемент бар? 118.
💡 Кестені тек химиктер ғана емес, физиктер, биологтар, геологтар, дәрігерлер де заттардың қасиетін түсіну үшін қарайды.
Тақырыпты талдаймыз
Кесте қалай құрылған
Менделеевтің алғашқы нұсқасында элементтер атомдық массасының өсу ретімен тұрды. Бірақ кейін кейбір элементтердің (мысалы, аргон мен калийдің) орнын ауыстырды, бірақ бұл массалардың тәртібін бұзды. Сондықтан қазіргі кестеде элементтер ядро зарядының, яғни рет (атомдық) нөмірінің өсу ретімен орналасқан.
Кестенің бірнеше нұсқасы бар (38–40-суреттер):
| Нұсқа | Ерекшелігі |
|---|---|
| Қысқа (38-сурет) | 8 топ, әрқайсысында А және В топшалары бар |
| Жартылай ұзын (39-сурет) | 18 топ, лантаноидтар мен актиноидтар төменге шығарылған |
| Ұзын (40-сурет) | барлық элемент бір ұзын қатарда, 18 топ |
📕 Оқулықтың 39–40-суреттерінде 113–118 элементтердің орнында әлі уақытша таңбалар (Uut, Uua, Uuh т.б.) немесе бос ұяшықтар тұр, ал қазір бұл элементтердің барлығының ресми атаулары мен таңбалары бар (Nh, Fl, Mc, Lv, Ts, Og). Кестенің қазіргі нұсқасын қара.
Әр ұяшықта не жазылған
Элемент ұяшығында мыналар тұрады:
- таңбасы (мысалы, Mg);
- рет (атомдық) нөмірі (Mg-де — 12);
- атауы (магний);
- салыстырмалы атомдық массасы (Mg-де шамамен 24).
📌 Кестеде шаршы жақшаның ішінде ең тұрақты изотоптың массалық саны тұрады. Тұрақты изотоптары жоқ элементтер осылай белгіленген.
Периодтар: көлденең қатарлар
Периодтар — элементтердің көлденең қатарлары. Барлығы 7.
- 1–3-периодтар — кіші.
- 4–7-периодтар — үлкен.
Қосындысы: 2+8+8+18+18+32+32=118. Бұл бүгінде белгілі барлық элемент. Оқулықта 7-период аяқталмаған деп айтылған.
🌟 Бірінші период ең қысқа: онда екі ғана элемент бар — сутек H және гелий He. Дәл солар Әлемде ең көп.
Топтар мен топшалар: тік бағандар
Топтар — элементтердің тік бағандары. Қысқа нұсқада олар сегіз (I–VIII). Әрқайсысы мыналарға бөлінеді:
- негізгі топша (А әрпі);
- қосымша топша (В әрпі).
Жартылай ұзын және ұзын нұсқаларда топтар он сегіз, топшалар оған кірген.
Бір топшада химиялық қасиеттері ұқсас элементтер тұрады — тектестер (ұялас элементтер).
Кейбір топшалардың өз атаулары бар:
- IA тобы — сілтілік металдар (Li, Na, K...);
- VIIA тобы — галогендер (F, Cl, Br, I...).
🌟 Кестедегі металдар 90-нан астам, бейметалдар әлдеқайда аз: шамамен 20. Хлор Cl, бром Br және фтор F — галогендер, ал натрий Na (ол Арал өңірінің тұзында көп) — сілтілік металл. Олар бірге кәдімгі ас тұзын NaCl түзеді.
⚠️ Жиі кететін қате. Период пен топты шатастырады. Период — жол (көлденең), топ — баған (тік). Есіңде сақта: «Периодтар — үйдің ҚАБАТТАРЫ, топтар — кіреберістер».
Кез келген элементтің мекенжайы
«Мекенжайды» көрсету үшін мыналарды атайды:
- таңбасы және атауы;
- рет нөмірі және атомдық массасы;
- период нөмірі (көлденең бойынша);
- топ нөмірі (тік бойынша).
Мысал. Оттек O: № 8, A_r≈16, 2-период, VIA тобы (16).
🌟 Жезқазғандағы мыс пен Ақтөбе облысындағы хром кестеде бір 4-периодта тұр. Ал ең қиын балқитын металл вольфрам 6-периодта тұрады.
Сен білесің бе?
🌟 Швед ғалымы Карл Шееле хлорды, фторды, барийді, вольфрамды, оттекті, марганецті және молибденді ашты. Ол — ең көп химиялық элемент ашқан ғалым.
📕 Оқулықта фтор да Шеелеге жатқызылған, бірақ ол фторсутек қышқылын ашты, ал таза фторды 1886 жылы француз химигі Муассан бөліп алды.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Қазіргі кестеде элементтер қалай орналасқан? Ядро зарядының, яғни рет нөмірінің өсу ретімен.
- Период деген не? Элементтердің көлденең қатары. Барлығы 7: үшеуі кіші (1–3) және төртеуі үлкен (4–7).
- Топ деген не? Қасиеттері ұқсас элементтердің тік бағаны. Қысқа нұсқада олар 8, ұзын нұсқада 18.
- Негізгі топша қосымшадан немен ерекшеленеді? Негізгісі А әрпімен, қосымшасы В әрпімен белгіленеді. Бір топшаның элементтері қасиеттері ұқсас тектестер түзеді.
- IA және VIIA топтарын қалай атайды? IA — сілтілік металдар, VIIA — галогендер.
- Қайсысы көп: металдар ма, бейметалдар ма? Металдар (90-нан астам).
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Периодтық кестеден натрий, аргон, мырыш, бром, рутений, платинаны тап (1-тапсырма). Олардың атомдық нөмірін, атомдық массасын, сондай-ақ период және топ нөмірлерін көрсет (2-тапсырма).
Қалай ойлаймыз. Кестені аш та, әр элементтің таңбасын тап. Содан кейін рет нөмірін, массасын, қатар (период) және баған (топ) нөмірін оқы.
Шешуі. Массалар дөңгелектелген (жақшада кестедегі нақты мәні). Қысқа нұсқада топ рим цифрымен, ұзын нұсқада санмен көрсетілген.
| Элемент | Таңба | № | A_r | Период | Топ (қысқа / ұзын) |
|---|---|---|---|---|---|
| Натрий | Na | 11 | 23 (22,99) | 3 | I (IA) / 1 |
| Аргон | Ar | 18 | 40 (39,95) | 3 | VIII (VIIIA) / 18 |
| Мырыш | Zn | 30 | 65 (65,4) | 4 | II (IIB) / 12 |
| Бром | Br | 35 | 80 (79,9) | 4 | VII (VIIA) / 17 |
| Рутений | Ru | 44 | 101 (101,07) | 5 | VIII (VIIIB) / 8 |
| Платина | Pt | 78 | 195 (195,08) | 6 | VIII (VIIIB) / 10 |
Жауабы: кестені қара: Na — 11, 23, 3-период, I топ; Ar — 18, 40 (39,95), 3, VIII; Zn — 30, 65, 4, II; Br — 35, 80, 4, VII; Ru — 44, 101, 5, VIII; Pt — 78, 195, 6, VIII.
№ 2
Периодтық жүйенің берілген сұлбасына (жұмыс парағын жүктеп, оқушыларға үлестіру) оқулықтағы кесте бойынша мыналарды жаз: а) период және топ нөмірлерін; ә) сутек, оттек, гелий, азот, фтор, хлор, аргон, неон, криптон, ксенон және радон газдарын түзетін элементтерді; б) сынап және бром сұйықтарын түзетін элементтерді; в) темір, мыс, хром, вольфрам қатты заттарын түзетін элементтерді көрсет.
Қалай ойлаймыз. Сұлба кестенің пішінін қайталайды: жоғарыда 18 топ ұяшықтарынан тұратын жол, сол жақта 7 период қатары. Әр элементті өз «мекенжайы» бойынша тап.
Шешуі.
а) Нөмірлер. Сол жақта жоғарыдан төмен қарай 1–7-периодтарды жаз. Бағандардың үстіне 1–18 топтарды (немесе қысқа нұсқада I–VIII, А/В) жаз. Төменгі екі қатар — лантаноидтар мен актиноидтар (14 ұяшықтан).
ә) Газдар (11 элемент):
| Элемент | Таңба | Период | Топ (ұзын) |
|---|---|---|---|
| Сутек | H | 1 | 1 |
| Гелий | He | 1 | 18 |
| Азот | N | 2 | 15 |
| Оттек | O | 2 | 16 |
| Фтор | F | 2 | 17 |
| Неон | Ne | 2 | 18 |
| Хлор | Cl | 3 | 17 |
| Аргон | Ar | 3 | 18 |
| Криптон | Kr | 4 | 18 |
| Ксенон | Xe | 5 | 18 |
| Радон | Rn | 6 | 18 |
б) Сұйықтар:
| Элемент | Таңба | Период | Топ (ұзын) |
|---|---|---|---|
| Сынап | Hg | 6 | 12 |
| Бром | Br | 4 | 17 |
в) Қатты заттар:
| Элемент | Таңба | Период | Топ (ұзын) |
|---|---|---|---|
| Темір | Fe | 4 | 8 |
| Мыс | Cu | 4 | 11 |
| Хром | Cr | 4 | 6 |
| Вольфрам | W | 6 | 6 |
💡 Назар аудар: газдардың дерлік бәрі (сутектен басқасы) кестенің оң жағында, 15–18-топтарда тұр. Ал Fe, Cu, Cr, W металдары — ортасында және сол жағында.
Жауабы: а) периодтар 1–7, топтар 1–18; ә) H, O, He, N, F, Cl, Ar, Ne, Kr, Xe, Rn; б) Hg, Br; в) Fe, Cu, Cr, W.
Жадынама
- Қазіргі кестеде элементтер ядро зарядының өсу ретімен тұрады.
- Кестенің үш түрі: қысқа (8 топ), жартылай ұзын және ұзын (18 топ).
- Кестеде металдар 90-нан астам, бейметалдар аз.
- Элементтің мекенжайы: таңбасы, нөмірі, массасы, периоды, тобы.