§ 26. Қазақстанның пайдалы қазбалары

Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 9 тарау: Геологиялық химиялық қосылыстар. 128–133-беттер.

Нені үйренесің

• Пайдалы қазбаларды жанғыш, кендік және кенсіз деп бөліп, әр түріне мысал келтіруді.
• Қазақстан картасынан мұнай, газ, көмір және металл кендерінің орындарын табуды.
• Қоры бойынша еліміз әлемде алғашқы үштікке кіретін заттарды атауды.
• Шикізатты тек өндіру аз екенін, оны қажетті заттар мен өнімдерге айналдыру керектігін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Қасыңда жатқан телефон неден жасалған? Металдардан (мыс, алтын, алюминий және басқалар), пластиктен (оны мұнайдан жасайды) және шыныдан. Бұлардың бәрі бір кезде жерде жатқан.
• Адамдар жылынып, тамақ әзірлеу үшін жерден нені өндіреді? Көмірді, табиғи газды, мұнайды (одан отын алады).
• Қазақстанның өндірумен байланысты кез келген бір қаласын немесе облысын ата. Мысалы, Атырау (мұнай), Жезқазған (мыс), Қарағанды (көмір).

💡 Жер қойнауынан өндіретін нәрсенің бәрін химиктер шикізат дейді. Бүгін бізде қандай шикізат бар және қайда жатқанын талдаймыз.

Тақырыпты талдаймыз

Аяқ астындағы қазына

Біздің елімізде пайдалы қазбалардың мол кен орындары шоғырланған. Менделеев кестесіндегі 118 элементтің 99-ы еліміздің жер қойнауынан табылған, олардың 70-і зерттелген, 60 элемент өндірісте қолданысқа енген. Кең таралған элементтердің көпшілігі — металдар. Олардың көбінің стратегиялық маңызы бар: еліміздің өнеркәсібі солардан тәуелді.

📌 Пайдалы қазбалар — Жер қойнауынан өндіріліп, шикізат немесе отын ретінде қолданылатын табиғи заттар.

Оларды үш топқа бөледі.

Отын: мұнай, газ және көмір

Мұнай. Мұнайдың қоры Атырау, Маңғыстау, Ақтөбе және Батыс Қазақстан облыстарында орналасқан. Ең алғаш 1899 жылы Ембідегі Қарашұңғылда, содан кейін Доссор мен Мақатта мұнай бұрқағы атқылады.

Табиғи газ. Негізгі кен орындары: Қарашығанақ, Жаңажол, Қызылой және т.б.

Көмір. Таскөмір және қоңыр көмірдің 10 алабы бар; 300-ден астам кен орны зерттелген. Жыл сайын республикада 100 млн т көмір өндіріледі. Таскөмірдің негізгі кен орындары Қарағанды, Павлодар және Қостанай облыстарында орналасқан. Қарағанды көмір алабының ауданы 3600 км²-ден астам. Бұл — Қазақстандағы негізгі көмір базасы. Қарағанды көмірі кокстеледі, сондықтан оның сапасы өте жоғары. Сарыарқа мен Ертіс маңы жазығының арасында орналасқан Екібастұз көмір алабы маңыздылығы жағынан екінші орында.

Металдар: Қазақстан немен бай

📌 Кен — құрамынан металды тиімді алуға болатын жыныс. Кенде металл неғұрлым көп болса, соғұрлым ол құнды.

🌟 Қаратауда ванадий кенін өндіру кезінде табылған минерал академик Қаныш Сәтбаевтың құрметіне сатпаевит деп аталды. Ол Қазақстан Ғылым академиясын ұйымдастырып, ең бай кен орындарын ашты: алтын, күміс, мыс, қалайы, қорғасын, никель, кобальт, молибден, вольфрам. Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899–1964) — Қазақстан металлургиясының дамуына баға жетпес үлес қосқан ғалым.

Кенсіз байлықтар

• Асбест — ең ірі кен орындары Қостанай және Қарағанды облыстарында (Мұғалжардың оңтүстігіндегі Бөгетсай, Шу-Іле тауларындағы Хантау).
• Фосфориттер (фосфор қосылыстары, тыңайтқышқа керек) — қоры бойынша әлемде екінші орындамыз. Кен орындары Қаратау мен Мұғалжар тауларында.
• Ас тұзы. Қазақстанда тұздардың орасан көп қоры бар, әсіресе Каспий маңы ойпаты тұзға өте бай: жекелеген тұз қабаттарының қалыңдығы 2 км-ден асады.

Әлем чемпиондары

Қазақстан көптеген заттың қоры бойынша дүниежүзінде алғашқы он елдің қатарында (64-сурет, кестелер):

• бірінші орын: мырыш, вольфрам, барий (барий қосылыстары);
• екінші: күміс, қорғасын, хромит; кестеде фосфорит пен уран да екінші орында;
• үшінші: мыс, флюорит (фтор қосылыстары); кестеде марганец те үшінші.

📕 Қорлар кестесінде «марганец 600 млрд т» және «хромит 460 млрд т» деп басылған, бірақ дұрысы, сірә, «млн т»: марганец темір кенінен (17 млрд т) ондаған есе көп бола алмайды. Таскөмір (150 млн т) пен мұнайдың (3,93 млн т) қоры да шамадан тым аз: жылына 100 млн т көмір өндірілетінін еске түсір. Мұнда өлшем бірліктері шатасқан болуы мүмкін.

📕 Мәтінде Қазақстан алтын бойынша алтыншы орында делінген, ал кестеде «Алтын — 15». Қорғасын: мәтінде екінші орын, кестеде 5. Әлемдегі орын жылға және нені санауға (қор немесе өндіру) байланысты, сондықтан кітаптағы сандар сәйкес келмейді.

⚠️ Жиі кететін қате. Кендік және кенсіз қазбаларды шатастырады. Есіңде болсын: кеннен металл алады. Тұз, бор, асбест және фосфориттер металл бермейді, олар кенсіз.

Сонымен қатар ТМД бойынша Қазақстан хром мен қорғасын кендері бойынша бірінші; мұнай, күміс, мыс, марганец, мырыш, никель және фосфор шикізатының қоры бойынша екінші; газ, көмір, алтын және қалайы бойынша үшінші орында.

Өндіру аз, өңдеу керек

Ел тек шикізат сатпауы керек. Одан қажетті заттар мен өнімдерді өзіміз алғанымыз тиімді: металдар, тыңайтқыштар, отын, пластмассалар. Осыған химия керек. Қазақстанда өндірілетін қара және түсті металдар Жапония, Оңтүстік Корея, АҚШ, Канада, Ресей, Қытай және т.б. елдерге экспортқа шығарылады.

Лава-шырақ тәжірибесі (үйдегі тәжірибе)

Тығыздығы әртүрлі сұйықтықтар араласпайды және қабаттарға орналасады. Мұнай да судан жеңіл, сондықтан төгілген мұнай дағы судың үстінде қалқып жүреді.

⚠️ Спиртпен, отпен және қыздырумен тәжірибелерді үйде жасама. Мына нұсқаны тек үлкен кісімен бірге және спиртсіз жасауға болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаға үйден Қазақстанда жасалған 10 бұйымды тауып, олар қандай шикізаттан екенін болжауды ұсыныңыз. Бұл оқулықтағы тапсырма; шикізат қайдан келетіні туралы әңгіме кестелерден гөрі жақсы жаттылады.

Өзіңді тексер

• Пайдалы қазбаларды қандай үш топқа бөледі? Жанғыш (мұнай, газ, көмір), кендік (одан металл алады) және кенсіз (тұз, фосфориттер, асбест, бор және т.б.).
• Қазақстанда мысты қайда өндіреді? Жезқазған, Қоңырат, Бозшакөл, Саяқ. Мыс қоры бойынша Қазақстан әлемде үшінші орында.
• Қарағанды көмірінің сапасы неге өте жоғары? Ол кокстеледі, яғни одан металл балқытуға арналған кокс алуға болады.
• Полиметалдар деген не? Құрамында қорғасын мен мырыш, сондай-ақ алтын, күміс және басқа металдардың бағалы минералдары бірге жататын кендер.
• Ел үшін шикізатты тек өндіру неге аз? Оны шығарып сатқаннан гөрі қажетті заттар мен өнімдерге өңдеген тиімді.

Жаттығуларды шығарамыз

🌟 Төмендегі тапсырмалардың бәрі 131-беттегі картамен (64-сурет) байланысты. Картаны қасыңа ашып қой: ол кен орындарын белгілермен көрсетеді, ал түсіндірмесі шартты белгілерде тұр. Картадағы жазулар ұсақ әрі бұрылып тұр, сондықтан параграф мәтініне де сүйенеміз.

№ 1

Қазақстанда кездесетін шикізат түрлерін атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Картаның шартты белгілерінде жанғыш қазбалар, металл кендері және кенсіз шикізат белгіленген. Оларды топтап жинайық.

Шешуі.

1. Жанғыш: мұнай, мұнай және табиғи газ, табиғи газ, таскөмір, қоңыр көмір, шымтезек.
2. Кендік: темір, марганец, хромит, титан, никель, молибден, алюминий, мыс, полиметалл кендері; алтын, күміс, вольфрам.
3. Кенсіз: асбест, фосфорит, флюорит, ас тұзы, бор, гипс, әктас, доломит, магнезит, құрылыс тасы, гранит, мәрмәр, кварцит, отқа төзімді саз, каолин, цемент шикізаты; сонымен қатар емдік балшық және минералды су көздері.

Жауабы: жанғыш, кендік және кенсіз шикізат түрлері; тізімі жоғарыда.

№ 2

Жанғыш пайдалы қазбалардың кен орындарын атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Картадан мұнай, газ және көмір белгілерін іздейміз. Қосымша параграф мәтініндегі атауларды пайдаланамыз.

Шешуі.

• Мұнай: Ембі (Қарашұңғыл), Доссор, Мақат, Теңіз, Қашаған, Қаламқас, Қаражанбас, Жетібай, Өзен (Жаңаөзен маңы) — батыста: Каспий маңы, Маңғыстау және Үстірт мұнайлы-газды аймақтары.
• Табиғи газ: Қарашығанақ, Жаңажол, Қызылой.
• Көмір: Қарағанды, Екібастұз, Майкөбен, Торғай, Төменгі Іле алаптары.

Жауабы: мұнай мен газ — батыста (Атырау, Маңғыстау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан облыстары), көмір — елдің орталығында, солтүстігінде және оңтүстік-шығысында.

№ 3

Елімізде кездесетін металдардың кен орындарын атаңдар.

Қалай ойлаймыз. «Тақырыпты талдаймыз» бөліміндегі кендік қазбалар кестесін алып, картамен салыстырамыз.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

№ 4

Қазақстан қандай пайдалы қазбалардың қоры бойынша дүниежүзінде 1–3-орындарды иеленеді?

Қалай ойлаймыз. «Әлем чемпиондары» тізімін және 130-беттегі кестені аламыз.

Шешуі.

• 1-орын: вольфрам, мырыш, барий.
• 2-орын: хромит, фосфорит, уран, сондай-ақ күміс пен қорғасын (мәтін бойынша).
• 3-орын: марганец, мыс, флюорит.

Жауабы: вольфрам, мырыш, барий (1-орын), хромиттер, фосфориттер, уран, күміс, қорғасын (2-орын), марганец, мыс, флюорит (3-орын).

№ 5

Қосымша ақпарат көздерін пайдаланып, мұнай, газ, көмір өндіру әдістері жөнінде хабарлама дайындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Қазбаның қайда жатқанын еске түсір: терең бе, әлде жер бетіне жақын ба.

Хабарлама жоспары.

1. Мұнай мен газды ұңғымалар арқылы өндіреді: жерге терең ұңғыма бұрғылайды, мұнай сорғылармен немесе өздігінен (бұрқақ болып) көтеріледі, ал газ өз қысымымен құбырлар арқылы келеді. Теңізде платформалар қолданады.
2. Көмірді екі тәсілмен өндіреді. Ашық тәсіл: қабат таяз болса, үстіңгі қабатты алып тастап, көмірді карьерден алады (Екібастұзда осылай). Жабық тәсіл: қабат терең болса, шахталар салып, кенші жұмысшыларды жер астына түсіреді.
3. Содан кейін шикізатты өңдеуге апарады: мұнайды — мұнай өңдеу зауытына, көмірді — кокс-химия зауытына.

Жауабы: мұнай мен газ — ұңғымалармен; көмір — карьерлерде немесе шахталарда.

Үй тәжірибесі

Оқулықтағы тапсырма — үйден Қазақстанда жасалған 10 бұйымды табу. Мысалы: Каспий маңынан тұз, ұн, сүт өнімдері, сымдар (Жезқазған мысы), болат ыдыс, цемент немесе кірпіш. Затбелгісі жоқ бұйымдарды шикізатына қарай болжауға болады: шыны — құм мен сода, пластик шелектер — мұнай, мыс сымдар — Жезқазған кені. «Лава-шырақ» тәжірибесін «Тақырыпты талдаймыз» бөлімінен қара.

Жадынама

• Қазақстан жер қойнауынан 99 элемент табылған, 70-і зерттелген, 60-ы өндірісте.
• Мұнай мен газ — елдің батысында: бұл Қазақстанды мұнай өндіруші ірі мемлекеттердің қатарына жатқызуға мүмкіндік береді.
• Кеннен металл алады, кенсіз қазбалар бұған қажет емес.
• Сәтбаев — Ғылым академиясының негізін салушы және ірі кен орындарын ашушы.

Шағын тест