2.1. Растрлық және векторлық графикалық редакторлар

Информатика, 5 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 бөлім: Компьютерлік графика. 32–35-беттер.

Нені үйренесің

• Графикалық редактор деген не екенін және оның не үшін керек екенін түсіндіруді.
• Растрлық графиканы (пиксельден тұратын сурет) векторлық графикадан (сызықтар мен фигуралардан тұратын сурет) ажыратуды.
• Растрлық және векторлық редакторлардың атын атап, тапсырмаға лайықтысын таңдауды.
• Paint.NET не істей алатынын және қандай форматтағы файлдарды ашатынын білуді.

Ой қозғау

• «Графикалық редактор» дегеніміз не? Ол не үшін қолданылады? Сурет салатын және дайын суреттерді өзгертетін бағдарлама: суреттер, фотолар, сызбалар.
• Компьютерде суретті, кескінді, фотосуретті өңдеуге арналған қандай графикалық редакторларды білесің? Мысалы, Windows-тағы Paint, телефондағы фоторедактор, мессенджерлер мен әлеуметтік желілердегі сүзгілер, Paint.NET, GIMP.
• Компьютерде қандай графикалық редакторлармен жұмыс істегенді ұнатасың? Мұнда әркім өз пікірін айтады. Мысалы: «Маған Paint ұнайды: ол қарапайым әрі әр компьютерде бар».

Тақырыпты талдаймыз

Алғашқы компьютерлік суреттер: нүктелер мен сызықтар

Ең алғашқы компьютерлік суреттерді былай салған: экранда екі нүктенің орнын анықтап, оларды түзу сызықпен біріктірген. Осындай кесінділерден оқулықта желкені мен күні бар тұтас кеме жиналған (1-сурет). Бұл — векторлық графика. Кейін сурет салудың басқа тәсілдері пайда болды, олармен бірге түрлі бағдарламалар да көбейді.

📌 Графикалық редактор — компьютерде графикалық кескіндерді, суреттер мен фотосуреттерді өңдеуге арналған бағдарлама.

Растр: сурет-мозаика

Телефонмен бірдеңені суретке түсіріп, төртбұрыштар көрінгенше саусағыңмен үлкейте бер. Әр төртбұрыш — пиксель, бір түсті нүкте. Пикселдерден тұратын сурет растрлық деп аталады: мозаика немесе тоқыма өрнек сияқты.

Растрда жапырақты салу үшін тордың қажетті көздерін қажетті түске бояу керек. Төменде дәл солай салынған жүрекше.

Вектор: сурет-нұсқаулық

Векторлық графикада компьютер торкөздерді емес, «нұсқаулықты» сақтайды: нүктелерді мына жерге және мына жерге қой, оларды түзумен немесе қисық сызықпен қос, түспен бояй. Ағаш жапырағы үшін оның контурын нүктелермен белгілеп, нүктелерді сызықтармен қосады.

Векторлық суретті үлкейткенде компьютер сызықтарды нұсқаулық бойынша қайтадан сызады. Сондықтан кез келген масштабта жиектері тегіс болып қалады.

💡 Растр — телефондағы фото сияқты: реңктерді жақсы жеткізеді, бірақ қатты үлкейткенде «ыдырап» кетеді. Вектор — белгіше немесе логотип сияқты: кез келген өлшемде анық, бірақ онымен фотосурет салып болмайды.

Қандай редакторлар бар

Оқулықта бағдарламалар кестесі берілген (1-кесте). Растрлық: Paint.NET, Paint, Adobe Photoshop, Corel Photo-Paint, Photo Finish, Open Office Image, GimpPortable. Векторлық: Photo Brush, Corel Draw, Adobe Illustrator, Micrografx Designer, Microsoft Draw, Open Office Draw, Компас 3-D.

⚠️ Білуге тиіс. Кестедегі көптеген бағдарлама ақылы немесе ескірген. Қазір де тегін сурет салуға болады: растрды — Paint, Paint.NET, GIMP, Krita бағдарламаларында; векторды — Inkscape немесе онлайн векторлық редакторларда. Оқулықта Photo Brush векторлық деп аталған, бірақ шын мәнінде ол фотосуреттерге арналған редакторға көбірек ұқсайды. Нағыз вектор үшін Inkscape ыңғайлырақ.

📕 Оқулықта Photo Brush векторлық редактор деп аталған, ал шын мәнінде ол фотосуреттерге арналған растрлық редакторға көбірек ұқсайды.

Paint.NET не істей алады

Paint.NET — Windows операциялық жүйесінде жұмыс істейтін тегін растрлық редактор, суреттер мен фотосуреттерге арналған. Оның терезесі басқа редакторлардың терезесіне ұқсас: жоғарыда мәзір, сол жақта құралдар тақтасы, ортада кенеп, бүйірде палитра (2-сурет). Мынадай мүмкіндіктері бар:

• қарапайым және қолжетімді интерфейс;
• бір уақытта бірнеше суретпен жұмыс істеуге болады;
• көптеген эффектілер (әсерлер), қабаттармен жұмыс;
• масштабты 1%-дан 3 200%-ға дейін өзгертуге болады;
• кескіннің бөліктерін көшіру немесе жою, суретке мәтін кірістіру;
• жарықтылықты, контрастты, қанықтылықты баптау;
• қызыл көзді жою әсері, айқындықты арттыру, шуды басу, 3D әсері.

Paint.NET танымал форматтағы файлдарды ашады және сақтайды: PNG, JPEG, BMP, GIF, TGA, DDS, TIFF.

Photo Brush не істей алады

Оқулық бойынша Photo Brush — цифрлық фотосуреттерді өңдеу, сурет салу және қабылдау функциялары бар көпфункциялы редактор (3-сурет). Оның мүмкіндіктері:

• фотосуретті суретке айналдыру және фото сапасын жақсарту;
• суретті масштабтау және сурет салу, штамппен жұмыс істеу, құйып бояу, дайын суреттерді қосу;
• өлшемін өзгерту, бұру және кескінді қию;
• түс балансын, жарықтандыруды, контрастты, жарықтылықты және палитраны баптау.

🌟 Paint.NET-те масштабты 3 200%-ға дейін көтеруге болады. Яғни суреттің бір пикселі экранда 32 × 32 нүктелік шаршыға айналады, бұл — мыңнан астам экран нүктесі!

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Графикалық редактор дегеніміз не? Суреттер мен фотосуреттерді жасауға және өңдеуге арналған бағдарлама.
• Растрлық графика векторлық графикадан немен ерекшеленеді? Растр әр пикселдің түсін сақтайды, вектор — нүктелердің координаталарын және олардың арасындағы сызықтарды.
• Фотоны үлкейткенде неге төртбұрыштар пайда болады? Фото растрлық: үлкейткенде жеке пикселдер көрінеді.
• Екі растрлық және екі векторлық редактордың атын ата. Растрлық: Paint, Paint.NET. Векторлық: Corel Draw, Adobe Illustrator.
• Телефондағы фотосуретті қай редакторда өңдеген жақсы? Растрлық редакторда, мысалы, Paint.NET-те.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Практикада қолдану») Paint.NET және Photo Brush редакторларын кезек-кезек іске қос. Олардың белгішелерін қайдан іздейсің?

Қалай ойлаймыз. Бағдарламаларды жұмыс үстеліндегі белгішемен (ярлықпен) немесе «Пуск» мәзіріндегі барлық бағдарламалар тізімінен іске қосады.

Қалай істейміз.

1. Жұмыс үстелінен Paint.NET белгішесін тауып, оны екі рет шерт. Белгіше жоқ болса, «Пуск» мәзірін ашып, бағдарламаны «Все программы» (Барлық бағдарламалар) тізімінен тап (немесе атын іздеуге жаз).
2. Терезені жап немесе жиып қой, содан кейін дәл солай Photo Brush-ты іске қос.
3. Компьютерде Photo Brush жоқ болса, салыстыру үшін тегін векторлық Inkscape редакторы жарайды.

Жауабы: бағдарламаларды жұмыс үстеліндегі ярлықты екі рет шерту арқылы немесе «Пуск» мәзірінің «Все программы» тізімінен іске қосады.

№ 2

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Талдау», топпен жұмыс) Екі бағдарламаның терезелерін ашып, құрылысын салыстырыңдар. Олардың терезе құрылысында, құралдарының орналасуында қандай айырмашылық пен ұқсастықтың бар екенін анықтаңдар. Қай бағдарламаның интерфейсі ұнады? Несімен ұнады? Дәлелді мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Терезені жоғарыдан төменге қарай шолып шығыңдар: тақырып жолы, мәзір, түймелер тақтасы, құралдар, кенеп, палитра немесе оң жақтағы панельдер.

Жауап үлгісі.

• Ұқсастығы: екеуінде де жоғарыда файл аты жазылған жол мен мәзір (Файл, Правка, Вид, Изображение т.б.), оның астында түймелер тақтасы, ортада суреті бар жұмыс аймағы, түстер панелі бар.
• Айырмашылығы: Paint.NET-те құралдар сол жақта бағана болып тұр, ал палитра оң жақта бөлек терезеде (2-сурет). Photo Brush-та негізгі құралдар сурет астында жиналған, сол жақта дайын әрекеттер тізімі, оң жақта кисть, түс және камера панельдері (3-сурет).
• Таңдау: «Маған Paint.NET көбірек ұнады: терезесі ашық түсті, құралдары көп емес, не қайда екені бірден түсінікті».

Жауабы: терезелері ұқсас құрылған (мәзір, құралдар тақтасы, кенеп, түстер), бірақ құралдар әр жерде орналасқан; интерфейсті таңдау — өз ойың, түсіндірмесімен.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жинақтау», жеке жұмыс) Екі бағдарламада да қарапайым өсімдік жапырағының суретін салып, масштабын үлкейт те, суретті сақта. Жапырақ суреттері немен ерекшеленеді? Қай бағдарламада салынған жапырақтың суреті сәтті шықты?

Қалай ойлаймыз. Әр графика суретті қалай «сақтайтынын» еске түсір: пикселдермен бе, әлде сызықтармен бе.

Қалай істейміз.

1. Жапырақтың контурын және тамырын сыз, жасыл түске бояй.
2. Масштабты бірнеше есе үлкейт (мысалы, 800%-ға дейін).
3. Файлды сақта: «Файл» → «Сохранить как…», атын ойлап тап.

Не шығуы керек. Растрлық редакторда үлкейткенде жапырақ жиегі төртбұрыштардан тұратын «баспалдаққа» айналады. Векторлық редакторда (мысалы, Inkscape-те) контур тегіс болып қалады.

Жауабы: растрлық редакторда үлкейткенде пикселдер көрінеді, векторлық редакторда сызықтар түзу болып қалады; жапырақтың қарапайым суреті үшін вектор сәтті шығады.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Бағалау», жұппен жұмыс) Растрлық Paint.NET және векторлық Photo Brush графикалық редакторлары құралдарының мүмкіндіктерін салыстырмалы түрде бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Екеуің бірге кішкентай кесте құрыңдар: әр бағдарлама не істей алады және ол не үшін ыңғайлы.

Жауап үлгісі.

Жауабы: екі бағдарлама да кескіндерді жақсы өңдейді; Paint.NET қарапайым әрі тегін, Photo Brush-тың көркемдік мүмкіндіктері көбірек.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Үй тапсырмасы») Paint.NET-те қарапайым сурет салып (үйрек балапан, 4-сурет), оны сақта. Суреттің масштабын 800%-ға үлкейт. Не байқадың? Ойыңды дәптерге түсір.

Қалай ойлаймыз. Paint.NET — растрлық редактор, демек, сурет пикселдерден тұрады.

Дәптердегі жазба үлгісі.

• Мен сопақша мен шеңберден үйрек балапан салып, оны боядым.
• 800%-ға үлкейткенде жиектері «баспалдақ» болып кетті, жеке төртбұрыштар көрінеді.
• Әр төртбұрыш — бір түсті пиксель.

Жауабы: үлкейткенде сурет пикселдерден тұратыны көрінеді; қорытынды — Paint.NET растрлық кескіндер жасайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде Paint.NET жоқ болса, Windows-тағы қарапайым Paint жарайды: онда да үйрек балапан салып, масштабты үлкейтуге болады. Paint.NET тегін, оны бағдарламаның ресми сайтынан жүктейді.

Жадынама

• Растр: Paint, Paint.NET, Photoshop, GIMP. Вектор: Corel Draw, Illustrator, Inkscape.
• Растр үлкейткенде төртбұрыштарға «ыдырайды», вектор анық болып қалады.
• Paint.NET форматтары: PNG, JPEG, BMP, GIF, TGA, DDS, TIFF.

Терминдер: графикалық редактор, растрлық графика, векторлық графика, пиксель, масштаб, кескін (изображение, image), цифрлық фотосурет (цифровое фото, digital photo).

Шағын тест