2.2. Растрлық суреттерді құру және редакциялау

Информатика, 5 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 бөлім: Компьютерлік графика. 36–39-беттер.

Нені үйренесің

• Paint.NET-те жаңа файл құруды, оның өлшемін және айыруын (разрешение) беруді.
• Paint.NET құралдарының үш тобын ажыратуды.
• Палитра терезесінде негізгі және қосымша түсті таңдауды.
• Геометриялық фигуралардан ою-өрнек салуды.

Ой қозғау

• Суретті өңдеу дегенді қалай түсінесің? Дайын суретті өзгерту: қию, бұру, түсін, жарықтылығын өзгерту, жазу немесе эффект қосу, артығын өшіру.
• Растрлық графика қалай жасалады? Сурет пикселдерден мозаика сияқты жиналады: тордың әр көзіне өз түсі беріледі.
• Қазақ ою-өрнегін қайдан көрдің? Кілемдерде (сырмақ, текемет), киіз үйде, ыдыс-аяқта, киімде, әшекей бұйымдарда, Қазақстан Республикасының туында.

Тақырыпты талдаймыз

Бірінші қадам: жаңа файл

Сурет салуды бастау үшін таза «парақ» керек. Paint.NET-те Файл мәзірін ашып, Создать (Құру) командасын таңда (1-сурет). Сол жерде ескі суретті жалғастырғың келсе, Открыть (Ашу) командасы бар.

Жаңа суреттің параметрлері бар терезе шығады (2-сурет): пикселімен берілетін Ширина (Ені) мен Высота (Биіктігі) және Разрешение (Айыру) — бір сантиметрге неше пиксель келетінін көрсететін параметр. Оқулықтағы мысалда: 400 × 298 пиксель және сантиметріне 300 пиксель.

📌 Сурет өлшемі бірдей болғанда, пиксель саны көп болған сайын оның сапасы да артады: ұсақ бөлшектер жақсырақ көрінеді, «баспалдақтар» азаяды.

💡 Дәл осы сан 2-суреттегі терезеде «Размер при печати» жолында тұр: ені 1,33 см, биіктігі 0,99 см. Сурет кішкентай, бірақ өте анық.

Құралдардың үш тобы

Paint.NET құралдары қарапайым Paint құралдарына ұқсас. Тақтада (3-сурет) олар үш топқа бөлінеді:

1. Ерекшелеу және жылжыту: төртбұрышты, дөңгелекті немесе еркін аймақты ерекшелеп, оны жылжыту.
2. Сурет салу және бояу: қылқалам, қарындаш, құйып бояу, өшіргіш, көшіру (штамп).
3. Мәтін және фигуралар: жазулар, сызықтар мен көрсеткілер, төртбұрыштар, сопақшалар.

Палитра терезесі: негізгі және қосымша түс

Палитра (4-сурет) екі режимде жұмыс істейді: қысқартылған және кеңейтілген. Оларды Меньше (Азайту) / Больше (Көптеу) батырмасы ауыстырады. Paint.NET іске қосылғанда палитра әдетте қысқартылған режимде болады.

Қысқартылған режимде түсті түстер дөңгелегінен немесе 32 түстен тұратын палитрадан таңдайды. Тінтуірдің сол жақ батырмасын басу негізгі түсті, оң жақ батырмасын басу қосымша түсті таңдайды.

💡 Бұл қолыңдағы екі фломастер сияқты: сол жақ батырма бір түспен салады, оң жақ батырма — екіншісімен. Әр жолы палитраға кіре беру керек емес.

🌟 Палитраның кеңейтілген режимінде R, G, B сандары көрінеді — түстегі қызыл, жасыл және көк түстің мөлшері. 000000 коды қара түсті білдіреді: онда жарық мүлде жоқ.

Paint.NET-тегі сурет неге растрлық

Төртбұрыш сал (5-сурет) да, масштабын үлкейт. Оның дәптер торкөздері сияқты пикселдерден құралғанын көресің (5а-сурет). Демек, Paint.NET растрлық кескіндер жасайды.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жаңа сурет неден басталады? «Файл» → «Создать» командасынан және өлшемі мен айыруын таңдаудан.
• Кескін сапасы неге байланысты? Пиксель санына: өлшем бірдей болғанда, пиксель көп болған сайын сурет анығырақ.
• Палитраның қандай режимдері бар? Қысқартылған және кеңейтілген, «Больше»/«Меньше» батырмасымен ауыстырылады.
• Paint.NET-тегі суретті неге растрлық дейді? Үлкейткенде оның пикселдерден тұратыны көрінеді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Практикада қолдану») Paint.NET-те геометриялық фигуралардан қазақ ою-өрнегін сал: ромбтардан (6-сурет) және үшбұрыштар мен дөңгелектерден (7-сурет).

Қалай ойлаймыз. Ою-өрнек — қайталанатын өрнек. Бір бөлігін ұқыпты сызып, содан кейін оны көп рет қайтала. Үшінші топтың құралдары (фигуралар) мен құйып бояу керек болады.

Екінші өрнекті қалай саламыз (7-сурет). Жолақты шаршыларға бөл. Әр шаршыға төбелерін бір-біріне қаратып екі үшбұрыш (сызықтармен, содан кейін бояй) және бос жерлерге екі дөңгелек сал («Эллипс» құралы, дөңгелек тегіс шығуы үшін Shift басып тұр). Түстерді кезектестір: көк үшбұрыштар жасыл дөңгелектермен, жасыл үшбұрыштар көк дөңгелектермен. Көрші шаршылардағы үшбұрыштарды кезекпен «құм сағат» және «көбелек» етіп бұр.

Жауабы: екі өрнек жолағы: ромбтардан және үшбұрыштар мен дөңгелектерден, файлдарға сақталған.

№ 2

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Талдау-жинақтау», топпен жұмыс) Paint.NET графикалық редакторы құралдарының (3-сурет) жұмысын талдаңдар. Әрбір құралдың нақты не үшін қолданатынын жазыңдар. Бұл құралдарға тінтуірдің көрсеткішін алып барсаңдар, олардың орысша атаулары шығады. Құралдардың қазақ және ағылшын тіліндегі баламасын ұсыныңдар.

Қалай ойлаймыз. Тінтуірді құралға апар — оның аты шығады. Әрқайсысын бос кенепте байқап көр.

Жауап үлгісі.

Жауабы: тақтадағы барлық құралдың атауы, мақсаты және аудармасы бар кесте.

№ 3

(«Ойлануға берілген сұрақтар», оқулықтағы № 1) Жаңа файл жасау үшін қандай командаларды орындау керек?

Қалай ойлаймыз. 1-сурет пен 2-суретті еске түсір.

Шешуі. Файл мәзірін ашып, Создать командасын таңдаймыз (немесе Ctrl+N). «Создание» терезесінде енін мен биіктігін пикселімен және айыруын береміз, ОК батырмасын басамыз.

Жауабы: «Файл» → «Создать», содан кейін өлшемдері мен айыруын беріп, «ОК» басу.

№ 4

(«Ойлануға берілген сұрақтар», оқулықтағы № 2) Суреттің параметрлерін реттеудің маңыздылығы неде?

Қалай ойлаймыз. Егер суретті тым кішкентай немесе тым үлкен жасасаң, не болады?

Жауап үлгісі.

• Пиксель аз болса, басып шығарғанда немесе үлкейткенде сурет бұлыңғыр және «баспалдақ» тәрізді болады.
• Пиксель өте көп болса, файл ауыр болады, оны мессенджермен жіберу ыңғайсыз.
• Дұрыс бапталған параметрлер қажетті сапа мен файлдың ыңғайлы өлшемін береді.

Жауабы: параметрлерге сурет сапасы мен файл өлшемі байланысты, сондықтан оларды тапсырмаға қарай таңдайды.

№ 5

(«Ойлануға берілген сұрақтар», оқулықтағы № 3) Графикалық редактордың құралдарын қанша топқа ажыратуға болады?

Шешуі. 1) ерекшелеу және жылжыту; 2) сурет салу, бояу, өшіру, көшіру; 3) мәтін, көрсеткілер, сызықтар және фигуралар.

Жауабы: үш топқа.

№ 6

(«Ойлануға берілген сұрақтар», оқулықтағы № 4) Графикалық редакторда түстер қалай реттеледі?

Шешуі. Түстерді палитра терезесінде таңдайды: түстер дөңгелегінен немесе дайын түстер жиынтығынан. Тінтуірдің сол жақ батырмасымен негізгі түсті, оң жақ батырмасымен қосымша түсті таңдайды. «Больше» батырмасымен палитраны кеңейтіп, түсті сандармен дәл береді.

Жауабы: палитра терезесі арқылы: сол жақ шерту — негізгі түс, оң жақ шерту — қосымша түс; «Больше»/«Меньше» режимді ауыстырады.

№ 7

(«Ойлануға берілген сұрақтар», оқулықтағы № 5) Суреттің сапасы қандай параметрге тәуелді?

Қалай ойлаймыз. «Создание» терезесін және жақтаудағы ережені еске түсір.

Шешуі. Сапа айыруға (разрешение) байланысты: ұзындық бірлігіне неше пиксель келеді. Өлшем бірдей болғанда, пиксель көп болса, сапа жоғары.

Жауабы: айыруға (кескіндегі пиксель санына).

№ 8

(«Үй тапсырмасы») Геометриялық фигураларды пайдаланып, өз қиялыңдағы жаңа ою-өрнектің жобасын қағазға түсір. Жобаның Paint.NET-те суретін сал.

Қалай ойлаймыз. 2–3 фигура мен 2–3 түс ал. Өрнек қайталануы керек.

Қалай істейміз.

1. Торкөзді қағазда өрнектің бір «кірпішін» сал, мысалы: шаршы, ішінде ромб, бұрыштарында үшбұрыштар.
2. Paint.NET-те файл құрып, фонды бояй.
3. «Кірпішті» фигуралармен салып, түспен бояй.
4. Оны көшіріп, қатарға бірнеше рет қой.
5. Жұмысты PNG форматында сақта.

Жауабы: қағаздағы және Paint.NET файлындағы өз ою-өрнегің.

№ 9

(«Үй тапсырмасы», 1-сұрақ) Жаңа ою-өрнектің жобасын дайындауда қандай геометриялық фигураларды таңдадың?

Жауап үлгісі. Мен ромбтар мен үшбұрыштарды таңдадым: оларды сызықтармен салу оңай, жақсы қайталанады және белгілі қазақ өрнегі — «қошқар мүйізге» ұқсайды.

Жауабы: әркімнің өз таңдауы, түсіндірмесімен.

№ 10

(«Үй тапсырмасы», 2-сұрақ) Дайындаған ою-өрнегіңмен қай тұрмыстық затты безендіруіне болады?

Жауап үлгісі. Жастыққа немесе дастарқанға: ою-өрнек затты әшекейлейді және қазақ дәстүрін еске салады. Тағы — кружкаға немесе телефон қапшығына.

Жауабы: түсіндірмесімен кез келген тұрмыстық зат.

№ 11

(«Үй тапсырмасы», 3-сұрақ) Бұл ою-өрнекті қандай материалдан дайындаған дұрыс?

Жауап үлгісі. Жастық үшін — жіппен кесте тігу немесе киізден жапсырма; кружка үшін — керамикаға бояу; сандық үшін — ағашқа ою-өрнек ою.

Жауабы: таңдалған затқа сәйкес материал (мата, киіз, жіп, ағаш, керамика).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйдегі ұлттық өрнегі бар заттарды бірге қараңыздар: кілем, ыдыс, киім. Баладан өрнектің қандай фигуралардан құралғанын тауып көрсетуін өтініңіз — бұл редакторда сурет салуға жақсы дайындық.

Жадынама

• Paint.NET пикселдермен салады — бұл растрлық редактор.
• Сурет сапасы пиксель санына байланысты.
• Ою-өрнек = өрнектің бір бөлігі, көп рет қайталанған.

Терминдер: айыру, пиксель, палитра, негізгі түс, қосымша түс, ою-өрнек, монитордың айырымдылығы (разрешение монитора, monitor resolution), түзу сызық (прямая линия, straight line).

Шағын тест