2.6. Қисық бетімен жұмыс

Информатика, 5 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 бөлім: Компьютерлік графика. 51–54-беттер.

Нені үйренесің

• Редактордан Корректировка (Түзету) командаларын және Эффекты (Әсерлер) тақтасын табуды.
• Әсерлерді қолдануды: Ауысу, Ескі фотолар, Мозаика, Жарқыл, Ұшқын, Дөңестік.
• RGB түстері деген не екенін және оларды қалай араластыратынын түсінуді.
• Қараңғы немесе өңі кеткен суретті RGB қисықтары командасымен түзетуді.
• Түпнұсқаны жоғалтпау үшін суреттің әр нұсқасын жаңа атпен сақтауды.

Ой қозғау

• Paint.NET-те суреттің түсін қалай реттейді? Түзету мәзірі арқылы: онда жарықтық пен контраст, реңк пен қанықтық, қисықтар, сепия, ақ-қара бар.
• Фотосуретке Paint.NET-тің қандай әсерлері жарасады? Мысалы, бұлдырату, айқындықты арттыру, бедер, виньетка — не алғың келетініне байланысты.
• Сен телефондағы фотоға сүзгі қойып көрдің бе? Бұл — суретті өңдеу: бағдарлама барлық пиксельдердің түсін бір ереже бойынша өзгертеді.

Тақырыпты талдаймыз

Өңдеу командалары қайда тұрады

Photo-Brush-та суретті жақсартатын екі орын бар:

• Корректировка (Түзету) мәзірі — түстерді өзгертеді, суретті ашады немесе бояйды, жарықтық пен контрастты басқарады;
• құралдар тақтасындағы Эффекты (Әсерлер) қойындысы — суретті бірдеңеге айналдырады.

💡 Түзету — экранның жарықтығын бұрап қойғандай. Әсер — фотосуретке маскарад костюмін кигізгендей.

Әсерлер: костюм киген фотолар

• Сдвиг (Ауысу) — суреттегі RGB (қызыл, жасыл, көк) түстері бірінен екіншісіне ауысады: қызыл болғаны жасыл болып кетуі мүмкін.
• Старые фото (Ескі фотолар) — сурет әжемнің альбомындағыдай қоңырқай болады (оқулықта Бурабай фотосуретін осылай өңдеген).
• Мозаика — сурет плиткадай кішкентай бөліктерден құралады.
• Вспышка (Жарқыл) — таңдалған жерде күннің жарқыраған шұғыласы пайда болады.
• Искра (Ұшқын) — суреттің бір бөлігі ұшқындармен жарқырайды (оқулықта — таулы көлдегі судың жарқылы).
• Чеканка (Дөңестік) — сурет бедерлі болады, металға қашалғандай.

⚠️ Жиі кететін қате. Әсерді қолданып, сақтап қойдың — және түпнұсқа жоқ болып шықты. Тәжірибе жасамас бұрын көшірмесін басқа атпен сақта: «музей.jpg», «музей-дөңестік.jpg», «музей-жарқыл.jpg».

Экранның үш бояуы: RGB

Экранның әр пикселі үш түстің қоспасымен жарқырайды: R — red, қызыл; G — green, жасыл; B — blue, көк. Олардың әрқайсысы қаншалықты жарық болса, нүкте соншалықты ашық болады. Үшеуі де толық қосулы — ақ, үшеуі де өшірулі — қара.

🌟 Лупа алып, телефонның немесе теледидардың ақ суретті экранына қарашы — көптеген экрандарда кішкентай қызыл, жасыл және көк жолақтар көрінеді.

«Қисық» деген не

Корректировка → Кривые RGB… (Түзету → RGB қисықтары…) командасы график бар терезені ашады. Көлденеңінде — пиксель қандай жарықтықта болды, тігінде — қандай болады. Түзу диагональ «ештеңе өзгертпейміз» дегенді білдіреді. Сызықты жоғары иіп жіберсең, барлық пиксельдер, әсіресе орташа реңктер ашық болады.

Мысалы, жарықтығы 5 болатын нүкте иілген қисықта 7-ге айналады — ол ашықтанды. Ал ең қараңғы (0) және ең ашық (10) нүктелер орнында қалады, сондықтан фото «өңі қашып» кетпейді.

RGB қисықтары терезесінде үш жүгірткі бар: Красный (Қызыл), Зелёный (Жасыл), Синий (Көк). Әрқайсысын жеке немесе бәрін бірге жылжытуға болады («Передвигать одновременно» — бір уақытта жылжыту белгісі). Көк пен жасылды қоссаң, сұр аспан көгілдір болады. Қызылды қоссаң, фото «жылырақ» болады.

📌 RGB қисықтары бүкіл суреттегі жарықтықты және қызыл, жасыл, көк түстердің арақатынасын бірден өзгертеді.

Photo-Brush болмаса

Қисықтар кез келген дерлік редакторда бар. Тегін Paint.NET-те — түзету мәзірінде («Қисықтар»), тегін GIMP-те — «Түс → Қисықтар» мәзірінде. Онда да жеке арнаны таңдауға болады: қызыл, жасыл немесе көк.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бір отбасылық фотосуретті үш тәсілмен өңдеп, ең жақсысын таңдаңыздар. Не өзгергенін, неге одан әдемірек болғанын талқылаңыздар. Бұл «көзді» кез келген теориядан жақсы жаттықтырады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Өңдеудің негізгі командаларын қайдан іздейміз? Корректировка мәзірінен және Әсерлер қойындысынан.
• RGB нені білдіреді? Red, Green, Blue — қызыл, жасыл, көк.
• Жарқыл және Ұшқын әсерлері не істейді? Суретке жарық қосады: жарқыраған шұғыла немесе жарқыраған ұшқындар.
• RGB қисықтары не үшін керек? Фотоның жарықтығы мен қанықтығын өзгерту, түстердің арақатынасын таңдау үшін.
• RGB қисықтары терезесінде жүгірткілерді қандай екі тәсілмен жылжытады? Жеке-жеке және бәрін бір уақытта.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(«Практикада қолдану», оқулықтағы 1-тапсырма) Интернеттен Түркістан қаласындағы «Әзірет Сұлтан» қорық-мұражайындағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің ескі суретін тауып, редакторда аш да, Чеканка (Дөңестік) әсерімен оны бедерлі және одан да көне ете түс.

Қалай ойлаймыз. Дөңестік суретті «қашалған» етеді. Алдымен түпнұсқаны бөлек сақта.

Қалай істейміз.

1. Суретті тауып, оң жақ тінтуір батырмасын бас → «Сақтау» командасы арқылы «музей.jpg» деп сақта.
2. Оны редакторда аш (Файл → Открыть).
3. Эффекты қойындысына өтіп, Чеканка таңда.
4. «музей-дөңестік.jpg» деп сақта.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Суретті сенімді сайттан (мұражай, энциклопедия) табуға көмектесіңіздер және интернеттегі суреттерді оқу үшін алуға болатынын, бірақ өзінікі деп көрсетуге болмайтынын түсіндіріңіздер.

Жауабы: бедерлі, «металл» бетті, көне гравюраға ұқсайтын мұражай суреті.

№ 2

(«Практикада қолдану», оқулықтағы 2-тапсырма) Музей фотосуретінің сол жақ жоғарғы бұрышына Жарқыл бер.

Қалай ойлаймыз. Жарқылды «күн тұруы мүмкін» жерге — аспанға қояды.

Қалай істейміз. Эффекты → Вспышка (Әсерлер → Жарқыл), фотоның сол жақ жоғарғы бұрышын шерт, «музей-жарқыл.jpg» деп сақта.

Жауабы: фотоның сол жақ жоғарғы бұрышында 7а)-суреттегідей сәулелері бар жарқын күн шұғыласы пайда болады.

№ 3

(«Практикада қолдану», оқулықтағы 3-тапсырма) Музей фотосуретінің түсін Кривые RGB… (RGB қисықтары…) командасымен реттеп, қажетті өзгеріс жаса.

Қалай ойлаймыз. Алдымен неге жетіспейтінін шеш: жарықтыққа ма, әлде қандай да бір түске ме.

Қалай істейміз. Корректировка → Кривые RGB… Қызыл, Жасыл, Көк жүгірткілерін жылжытып, фотоға қарап отыр. Сәтті болса — ОК, сәтсіз болса — Сбросить. Жаңа атпен сақта.

Жауабы: үш жүгірткі; нәтижесі — жарықтығы мен түсі таңдалған, өзіңе бастапқысынан көбірек ұнайтын фото.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз: «Талдау», жұппен жұмыс) Photo-Brush пен Paint.NET-тің әсерлер беру құралдары мен түсті реттейтін қисықтардың жұмысын салыстырыңдар. Ұқсастығы мен айырмашылығын атаңдар. Қай графикалық редакторда суретті өңдеген қолайлы?

Қалай ойлаймыз. Бір фотоны алып, екі бағдарламада бір істі істеп көріңдер.

Жауап үлгісі.

• Ұқсас: екеуінде де түсті реттейтін қисықтар, «көне» әсері, бедер, бұлдырату бар.
• Айырмашылығы: Photo-Brush-та әсерлер бөлек қойындыдағы белгішелер, олар бірден көрінеді; Paint.NET-те әсерлер мәзірде топ-топқа жасырылған. Photo-Brush-та Жарқыл мен Ұшқын бір шерткенде шығады.
• Қорытынды: пікірлер әртүрлі болады. Мысалы: «Photo-Brush жылдам әсерлерге ыңғайлы, Paint.NET дәл реттеуге ыңғайлы әрі тегін».

Жауабы: редакторларда ортақ функциялар көп; ыңғайлылығы — түсіндірмесі бар өз пікірің.

№ 5

(Ойлануға берілген сұрақтар, оқулықтағы № 1) Сурет түсін өңдеуде RGB қисықтарын қалай қолданамыз?

Қалай ойлаймыз. Графикті еске түсір: болды → болады.

Жауап үлгісі.

• Қисық әр пиксельдің жарықтығы қандай болатынын көрсетеді.
• Жоғары иіп жіберсең — сурет ашық, төмен иіп жіберсең — қараңғы болады.
• Қызыл, жасыл және көкті жеке өзгертіп, фотоны жылырақ, салқынырақ етуге, аспанды көгілдірлеуге болады.

Жауабы: RGB қисықтары бүкіл суреттегі жарықтықты және қызыл, жасыл, көк түстердің арақатынасын өзгертеді.

№ 6

(Ойлануға берілген сұрақтар, оқулықтағы № 2) Photo-Brush-та берілген әсерлер суреттің сапасын өзгертуге қаншалықты ықпал етеді? Неліктен?

Қалай ойлаймыз. Әсер фотоны әсемдеуі де, бүлдіруі де мүмкін — бәрі мөлшеріне байланысты.

Жауап үлгісі.

• Сәтті әсер фотоны жақсартады: қисықтар бозарған суретті жандандырады, Жарқыл көңіл-күй қосады.
• Шамадан тыс қолдансаң, фото табиғи емес болып көрінеді, бөлшектер жоғалады (мысалы, Мозаикада ұсақ-түйек мүлде жоғалады).
• Әсер пиксельдердің түсін өзгертеді, ал бастапқы түстерді сақтағаннан кейін қайтара алмайсың — сондықтан түпнұсқаны сақтап қой.

Жауабы: әсерлер фотоны жақсартуы да, нашарлатуы да мүмкін: олар пиксельдердің түсін өзгертеді, сондықтан мөлшерін білу және түпнұсқаның көшірмесін сақтау маңызды.

№ 7

(Ойлануға берілген сұрақтар, оқулықтағы № 3) «Эффект» (Әсер) тақтасында орналасқан әсерлердің күшті және әлсіз жақтары жайлы не айта аласың?

Қалай ойлаймыз. Не жақсы (жылдам, әдемі) және не жаман (параметр аз, асыра салу оңай) екенін ойла.

Жауап үлгісі.

• Күшті жақтары: бір шерткенде орындалады; сурет салуды білу керек емес; ашық хат немесе «ескі фото» жасауға тез болады.
• Әлсіз жақтары: сол батырманы басқан кез келген адамда нәтиже ұқсас болады; фотоны бүлдіруге болады; кейбір әсерлер (Мозаика, Дөңестік) ұсақ бөлшектерді өшіріп жібереді.

Жауабы: артықшылығы — жылдам әрі әдемі; кемшілігі — шаблонды, асыра салу оңай, бөлшектер жоғалады.

№ 8

(«Тапсырма», оқулықтағы 1-тапсырма) Интернеттен немесе компьютердегі фотосуреттердің арасынан 2 фотосурет таңдап алып, редактордың жұмыс алаңына орналастыр. RGB қисықтарын пайдаланып, фотосуреттің түсінің сапасын өзгерт. Фотосуретті *.jpg форматында сақта.

Қалай ойлаймыз. Айқын кемшілігі бар фотоны таңда: тым қараңғы немесе өңі кеткен — сонда әсері анық көрінеді.

Қалай істейміз.

1. Бірінші фотоны аш → Корректировка → Кривые RGB… → жүгірткілерді таңда → ОК.
2. Файл → Сохранить как, түрі JPG, жаңа ат.
3. Екінші фотомен қайтала.

Жауабы: JPG форматындағы екі түзетілген фото, бастапқыдан жарқынырақ әрі қанығырақ.

№ 9

(«Тапсырма», оқулықтағы 2-тапсырма) Интернеттен немесе компьютердегі фотосуреттердің арасынан еліміздегі табиғи қорықтардың бірінің фотосуретін көшіріп ал. Оны редактордың жұмыс алаңына орналастыр. Фотосуретке Эффект (Әсер) тақтасында орналасқан әсерлер арасынан Искажение (Бұрмалау), Старые фото (Ескі фотолар) және Неон (Неон) әсерлерін бер. Әрбір өзгертілген фотосуретті қайтадан сақта.

Қалай ойлаймыз. Ең бастысы — әр әсерден кейін жаңа ат беру, әйтпесе алдыңғы нәтижені өшіріп аласың.

Жауабы: төрт файл: бастапқы фото және өңделген үшеуі (бұрмаланған, «ескі», «неонды»).

№ 10

(«Үй тапсырмасы») Қазақстан тарихи орындарға бай. Интернетті пайдаланып, елімізде орналасқан тарихи ескерткіштер тақырыбына 4 фотосуреттен тұратын альбом құрастыр: 1) интернеттен көшіріп алған 4 фотосуреттің форматын тексер, өзгерту қажет болған жағдайда барлық суретті Photo-Brush-та бірдей *.jpg форматына өткіз; 2) суреттердің RGB қисықтарын тексеріп, сақта; 3) фотосуретке әсерлер қолданып, өңде; 4) фотосуреттерді «Тарих» бумасының ішіне сақтап, атау бер.

Қалай ойлаймыз. Ескерткіштерді таңда: мысалы, Отырар қалашығы, Қожа Ахмет Яссауи кесенесі, Айша бибі кесенесі, Арыстанбаб кесенесі.

Қалай істейміз.

1. Компьютерде «Тарих» бумасын құр.
2. Әр файлдың кеңейтілімін қара (.png, .bmp, .jpg…). JPG болмаса — аш да, Файл → Сохранить как → түрі JPG.
3. Әр фотоның түсін RGB қисықтарымен түзет.
4. Әрқайсысына лайықты әсер қолдан.
5. Түсінікті ат бер («Отырар.jpg», «Яссауи.jpg» т.б.) және «Тарих» бумасына сақта.

Жауабы: JPG форматындағы, түсінікті аттары бар 4 өңделген тарихи ескерткіш фотосы жатқан «Тарих» бумасы.

Жадынама

• Ауысу — ауысу — сдвиг — shift.
• Ескі фотолар — ескі фотолар — старые фото — old photos.
• RGB — экранның үш түсі: қызыл, жасыл, көк.
• Түзету (Корректировка) — түсті, жарықтықты және контрастты реттеуге арналған мәзір.
• Әсерлер (Эффекты) — суретті өзгертуге арналған қойынды (мозаика, жарқыл, дөңестік…).

Шағын тест