2.5. Векторлық суреттерді құру

Информатика, 5 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 бөлім: Компьютерлік графика. 47–50-беттер.

Нені үйренесің

• Жаңа сурет құруды: жұмыс алаңының енін, биіктігін және түсін беруді.
• Графикалық редактордың негізгі құралдарын танып, әрқайсысы не істейтінін түсінуді.
• Фигураны нүктелер (қаңқа) бойынша салып, оны түспен бояуды.
• Суретті кезең-кезеңімен салуды: қарапайым пішіннен дайын суретке дейін.
• Векторлық фигура үлкейткенде неге пиксельдерге «ыдырамайтынын» түсіндіруді.

Ой қозғау

• Растрлық графиканың векторлық графикадан айырмашылығы қандай? Растрлық сурет көптеген түсті нүктелерден — пиксельдерден тұрады. Векторлық сурет фигуралардан: сызықтардан, шеңберлерден, көпбұрыштардан тұрады; оларды компьютер нүктелер мен формулалар бойынша өзі салады.
• Нүктенің координаталар жазықтығындағы орнын қалай жазады? Екі санмен: алдымен оңға қанша қадам (x), содан кейін жоғары қанша қадам (y). Мысалы, (3; 2).
• Векторлық суреттерді қайда көрдің? Телефондағы қолданба белгішелері, эмодзи, логотиптер, қаріптер, навигатордағы карталар — оларды «баспалдақсыз» үлкейтуге болады.

Тақырыпты талдаймыз

Жаңа сурет: алдымен жұмыс алаңы

Суретші алдымен қағаз таңдайды, сосын қылқаламды қолына алады. Редакторда да солай. Файл → Создать (Файл → Құру) командасы терезе ашады: онда жұмыс алаңының өлшемін пиксельмен және түсін береді.

💡 800 × 600 — жұмыс алаңы алып тұрған 480 000 экран нүктесі. Бірақ векторлық фигурамен салсаң, редактор әр нүктені емес, фигураның пішінін есте сақтайды.

Құралдары бар төрт жәшік

Photo-Brush-та құралдар төрт қойындыға, төрт жәшікке орналасқан:

1. Основные инструменты (Негізгі құралдар) — сурет салу.
2. Ретушь (Суретті өңдеу құралдары) — суретті түзету: артық бөлшектерді алып тастау, тазалау, портреттегі теріні тегістеу.
3. Эффекты (Әсерлер) — суретті өзгерту: «ескі фото», мозаика, жарқыл және т.б.
4. Панель выделения (Ерекшелеу тақтасы) — суреттің бір бөлігін белгілеп, тек соның өзімен жұмыс істеу.

«Әсерлер» мен «Ерекшелеу тақтасы» Paint.NET-те көргеніңе ұқсас. Ал «Ретушь» — ерекше құралдар жиыны.

Негізгі құралдар тақтасында мыналар бар: Стрелка, Каркас (Қаңқа — фигураны нүктелер бойынша салады), Қылқалам, Қалам, Сия (аэрограф — бояу бүрку), Штамп, Суретші, Дайын суретті қою, Болдырмау, Құйып бояу және Бастапқы қалыпқа қайтару.

Қаңқа: нүктелерден жасалған фигура

Ең «векторлық» құрал — Қаңқа. Сен бұрыш нүктелерін қоясың, ал редактор оларды сызықпен қосады. Компьютер ол фигураны нүктелер тізімі ретінде есте сақтайды. Дәл математика сабағындағы координаталар жазықтығы сияқты!

Векторлық фигураны шығынсыз үлкейтуге неге болады? Редактор суретті емес, рецептті есте сақтайды: «бұрыштар мынадай нүктелерде, бояуы көк». Үлкейткенде ол фигураны рецепт бойынша қайтадан салады, сондықтан жиектері қайтадан тегіс болады. Оқулықта тіктөртбұрыш 10 есе үлкейтілген, оның шетінде бірде-бір «пиксельді тістер» жоқ.

📌 Векторлық сурет пиксельдерден емес, фигуралардан (нүктелерден, сызықтардан, қисықтардан) тұрады. Сондықтан үлкейткенде оның сапасы нашарламайды.

📕 Оқулықта Photo-Brush векторлық редактор деп аталған, бірақ шын мәнінде ол фотосуреттерге арналған, көбіне растрлық редактор.

Фигураны бояймыз

Фигура дайын, ал іші бос па? Вид → Области → Цвет (Түр → Аймақтар → Түс) арқылы түс терезесін аш, керек түсті таңда да Құйып бояуды (Заливка) алып бояй бер. Түс терезесінде екі шаршы бар: негізгі түс және қосымша түс, ал кішкентай көрсеткі оларды орнымен ауыстырады. Түстің өзін, оның қанықтығы мен жарықтығын Фильтр → Цвет (Сүзгі → Түс) арқылы өзгертуге болады.

⚠️ Жиі кететін қате. Құйып бояу бүкіл жұмыс алаңына «тарап» кетеді. Демек, фигураның контуры тұйықталмаған: нүктелердің арасында бір жерде саңылау қалған. Соңғы нүкте бірінші нүктемен қосылғанын тексер.

Photo-Brush болмаса

Photo-Brush — ескі бағдарлама, қазір оны табу қиын. Векторлық сурет салуға тегін редакторлар бар: Inkscape (Windows, macOS, Linux) және LibreOffice Draw. Оларда да тіктөртбұрыш, эллипс, нүктелер бойынша салу және құйып бояу бар. Ал Paint.NET пен GIMP-те растрлық суреттерді салған ыңғайлы.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Inkscape тегін әрі жарнамасыз, оны тек inkscape.org ресми сайтынан жүктеңіздер. Бастау үшін үш құрал жеткілікті: тіктөртбұрыш, эллипс және «қауырсын» (нүктелер бойынша салу).

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жаңа сурет құрғанда қандай параметрлерді береді? Енін, биіктігін (пикселмен) және жұмыс алаңының түсін.
• Photo-Brush құралдары қандай 4 топқа бөлінеді? Негізгі құралдар, Ретушь, Әсерлер, Ерекшелеу тақтасы.
• Ретушь не үшін керек? Суретті түзету үшін: артығын алып тастау, тазалау, портреттерді түзету.
• Фигураның ішкі бөлігін қалай бояуға болады? Түс терезесінде түсті таңдап, Құйып бояуды қолдану керек.
• Векторлық сурет сапасын неге жоғалтпайды? Ол пиксельдер торы ретінде емес, фигуралар мен нүктелер жиыны ретінде сақталады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз: «Практикада қолдану») Қызғалдақ — Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктердің бірі. Қызғалдақтың суретін реті бойынша сал (7-сурет бойынша), суретке ат беріп, *.jpg форматында сақта.

Қалай ойлаймыз. Кез келген күрделі сурет қарапайым фигуралардан жиналады. Алдымен пішін, сосын бөлшектер, сосын түс.

Қалай істейміз. Жоғарыдағы қадамдармен істей бер. Бояу тарап кетсе — контур тұйықталмаған, саңылауды жап.

Жауабы: 7-суреттегі 4-қадамдай, қызыл қызғалдағы мен жасыл жапырақтары бар «Қызғалдақ.jpg» файлы шығуы керек.

№ 2

(оқулықта нөмірсіз: «Талдау-жинақтау», топпен жұмыс) Photo-Brush графикалық редакторындағы жұмысты (2-сурет) талдаңдар, әрбір құрал не үшін қолданылатынын жазыңдар. Photo-Brush пен Paint.NET-тің сурет салу құралдарын салыстырыңдар: ұқсастығы мен айырмашылығын атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Тақтаны солдан оңға қарай аралап шық та, әр белгіше туралы «салады», «бояйды», «көшіреді» немесе «болдырмайды» деп жауап бер. Сосын Paint.NET тақтасын еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Ұқсастықтары: екі редакторда да қылқалам, қалам, құйып бояу, бояу бүрку, штамп (көшіру), әсерлер және ерекшелеу бар.
• Айырмашылықтары: Photo-Brush-та бөлек «Ретушь» қойындысы және нүктелер бойынша фигура салатын «Қаңқа» құралы бар; Paint.NET-те құралдар бір бүйір тақтасында жиналған, ал әсерлер мәзірде.

Жауабы: редакторларда ортақ құралдар көп (қылқалам, қалам, құйып бояу, штамп, әсерлер), бірақ Photo-Brush-та Қаңқа мен Ретушь жиыны бар.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз: «Жинақтау-бағалау») Қазақстанның Қызыл кітабына енген жануарлардың бірін есіне түсіріп, Photo-Brush-та сал. Суретке атау беріп, *.jpg форматында сақта. Photo-Brush құралдарымен сурет салу қаншалықты қолайлы екенін бағала.

Қалай ойлаймыз. Қарапайым фигураларға оңай бөлінетін жануарды таңда. Мысалы, қар барысы, ақбөкен, киік, арқар, құлан.

Қалай істейміз.

1. 800 × 600 жұмыс алаңын құр.
2. Қаңқамен немесе сопақтармен ірі бөліктерді сал: денесін, басын, аяқтарын, құйрығын.
3. Қаламмен ұсақ бөлшектерді қос: көзін, құлағын, ақбөкеннің мүйізін немесе барыстың дақтарын.
4. Құйып бояумен бөліктерін боя.
5. «Қар барысы.jpg» (немесе өз жануарыңның атымен) деп сақта.

Бағалау үлгісі. «Нүктелер бойынша фигура салып, оны бояу ыңғайлы. Тінтуірмен ұсақ бөлшектерді салу қолайсыз: сызықтар тегіс шықпайды».

Жауабы: JPG форматындағы жануар суреті және не ыңғайлы, не ыңғайсыз болғаны туралы 2–3 сөйлем.

№ 4

(Ойлануға берілген сұрақтар, оқулықтағы № 1) Photo-Brush пен Paint.NET графикалық редакторында сурет салудың қандай айырмашылығын байқадың?

Қалай ойлаймыз. Әр бағдарламада фигура қалай шығатынын және үлкейткенде не болатынын еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Photo-Brush-та (оқулық бойынша) фигураны Қаңқамен нүктелер бойынша салуға болады, үлкейткенде оның жиектері тегіс қалады.
• Paint.NET-те сурет пиксельдерден тұрады: қатты үлкейткенде «баспалдақ» көрінеді.
• Photo-Brush-та суреттерді түзетуге арналған бөлек «Ретушь» қойындысы бар.

Жауабы: Photo-Brush-та суретті фигуралармен нүктелер бойынша (векторлық) салады, ал Paint.NET-те пиксельдерді бояу арқылы (растрлық) салады.

№ 5

(Ойлануға берілген сұрақтар, оқулықтағы № 2) Сурет салу мен суретті өңдеудің қандай айырмашылығы бар?

Қалай ойлаймыз. Сурет салу — жаңасын жасайсың. Өңдеу — бұрыннан барын өзгертесің.

Жауап үлгісі.

• Сурет салу — суретті нөлден өзің жасайсың: сызықтар, фигуралар, түс.
• Өңдеу — дайын суретті немесе фотосуретті алып, жақсартасың: түстерін, жарықтығын өзгертесің, артығын алып тастайсың, әсерлер қосасың.

Жауабы: сурет салу жаңа сурет жасайды, өңдеу дайын суретті өзгертеді.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз: «Тапсырма») Орманды «Жер шарының өкпесі» деп атайды. Ол Жерді оттегімен қамтамасыз етеді. Photo-Brush редакторын пайдаланып, ағаштың суретін кезең бойынша сал (8-сурет).

Қалай ойлаймыз. Тағы да қарапайымнан күрделіге қарай: контур → бұтақтар → бөлшектер → түс.

Қалай істейміз. Виджеттегі қадамдармен істей бер. Тәжді қылқаламмен немесе сопақтармен, діңін қаламмен салған ыңғайлы.

Жауабы: 8-суреттегі 4-қадамға ұқсас ағаш суреті.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз: үй тапсырмасы) «Векторлық графика» тақырыбында зерттеу тапсырмасын орында: векторлық әдіспен сурет салатын бағдарламалар, векторлық суреттердің сипаттары мен ерекшелігі, оларды пайдаланудың тиімділігі. Нәтижесін А4 парағына жаз.

Қалай ойлаймыз. Әр тармаққа 2–3 сөйлеммен жауап бер де, мысал келтір.

Жоспар үлгісі.

1. Бағдарламалар: Inkscape, LibreOffice Draw (тегін), CorelDRAW, Adobe Illustrator (ақылы).
2. Сипаттары: сурет фигуралардан — сызықтардан, қисықтардан, көпбұрыштардан тұрады; әр фигураны жеке жылжытуға, түсі мен өлшемін өзгертуге болады.
3. Ерекшеліктері: үлкейткенде сапасы нашарламайды; файлы әдетте кішкентай; «фотосуретті» жасау қиын.
4. Қай жерде тиімді: логотиптер, белгішелер, схемалар, сызбалар, қаріптер, визиткалар, кез келген өлшемдегі баннерлер.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша 4 бөлімнен тұратын жұмыс, векторлық суреттердің (белгішелер, логотиптер) мысалдарымен.

Жадынама

• Қаңқа — қаңқа — каркас — skeleton.
• Қылқалам — қылқалам — кисть — paintbrush.
• Жұмыс алаңы — суреттің жұмыс аймағы; өлшемі пикселмен беріледі.
• Ретушь — суретті түзету.
• Құйып бояу — тұйық аймақты бір түспен бояу.

Шағын тест