§§ 5–6. Палеолит. Ежелгі тас дәуірі

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 16–21-беттер.

Нені үйренесің

• Палеолиттің не екенін және қандай кезеңдерге бөлінетінін түсіндіруді.
• «Жыл бұрын» және «б.з.б.» деген даталарды түсініп, оларды шатастырмауды.
• Мұз басу алғашқы адамдардың өмірін қалай өзгерткенін айтып беруді.
• Қазақстандағы палеолит тұрақтарын атауды: Қаратаудағы Тәңірқазған, Бөріқазған, Ш. Уәлиханов атындағы тұрақ және Үстірттегі Шақпақата.
• Ежелгі құралдарды ажыратуды: чоппинг, унифас, бифас, нуклеус.

Ой қозғау

• «Палеолит» сөзі қайдан шыққан? Грек тіліндегі «палеос» — ежелгі және «литос» — тас деген сөздерден. Яғни «ежелгі тас», ежелгі тас дәуірі.
• Тас дәуірін неге «тас» дәуірі деп атаған? Ол кезде адамдардың басты құралдары тастан жасалды.
• Неандертальдықтар мен кроманьондықтар кімдер? Алдыңғы параграфтағы ежелгі адамдар. Кроманьондық — саналы адамның ерте түрі, яғни біздің тікелей арғы атамыз.
• «Б.з.б.» не білдіреді? «Біздің заманымыздан бұрын» — біздің күнтізбеміз басталатын жылға дейін. Б.з.б. саны неғұрлым үлкен болса, соғұрлым өткенге алыс.

Тақырыпты талдаймыз

Тарихтағы ең ұзақ дәуір

Елестетші: адамзаттың бүкіл тарихы — бір ұзақ футбол матчы. Сонда палеолит матчтың дерлік бәрін алады, ал қалғанының бәрі — пирамидалар, Ұлы Жібек жолы, телефондар — соңғы секундтарға сыйып кетеді.

Палеолит адамның пайда болуынан басталады және шамамен 2,6 млн жылдан 12 мың жыл бұрынға дейін созылады. Оқулықта ол б.з.б. 2,6 млн — б.з.б. 12 мың жыл деп жазылған. Палеолит үш кезеңге бөлінеді:

Палеолит кезеңдері бір-бірінен тастан қару жасау әдістерімен ерекшеленеді. Қазба жұмысы кезінде палеолиттік тұрақтың жоғарғы қабатынан табылған құралдардың ұқыпты жасалғаны байқалады.

Әр кезең қанша уақытқа созылғанына қара. Айырмашылық орасан зор!

«Жыл бұрын» және «б.з.б.» — бір нәрсе емес

Оқулықта уақытты санаудың екі тәсілі кездеседі. «Жыл бұрын» бүгінгі күннен бастап саналады. «Б.з.б.» біздің заманымыздың басынан санайды, ал ол шамамен 2000 жыл бұрын болған.

📌 «Б.з.б.» күнін «жыл бұрынға» айналдыру үшін шамамен 2000 қос. Мысалы, б.з.б. 13 мың жыл ≈ 15 мың жыл бұрын.

Тас — басты материал

Палеолитте еңбек құралдары түрлі тастардан жасалды. Шақпақтас пен әктас кескіш құрал ретінде пайдаланылды: олардан тас пышақтар мен соғыс қаруларын жасады. Базальт пен құмдақ тастардан еңбек құралдарын жасады.

Жер климаты кейде жылынып, кейде суып тұрды. Ежелгі адамдар тас дәуірінің бас кезінде, жылы кезеңде пайда болып, қоныстана бастады. Питекантроптар мен австралопитектер әртүрлі жерде қатар өмір сүріп, қаумалап аң аулады. Олардың санының көбеюі өмір сүрген ортасында өзара бәсекелестікке жеткізді.

Мұз келе жатыр!

Бұдан шамамен 250 мың жыл бұрын планета суи бастады. Бұл кезеңді мұз басу дәуірі дейді. Мұз қысқа уақытқа үш рет шегініп, қайта оралды. Ақырында ол солтүстікке, Арктикаға қарай кетті — шамамен б.з.б. 14–13 мыңыншы жылы.

Мұздың бірнеше метрлік қалың қабаты Солтүстік жарты шардың үлкен бөлігін басып қалды — шамамен Солтүстік Қытайға, Оңтүстік Қазақстанға, Орта Азияға, Кавказға, Кіші Азияға дейін. Адамдардың өмір сүру ортасы жойылды, сондықтан олар қар мен мұз жапқан аймақты тастап, өмір сүруге болатын жаққа кетті.

Оқулықтағы суретте — мұз басу дәуіріндегі жануарлар: жалпақ мүйізді ірі бұғы, жүнді бұқалар және жүнді мүйізтұмсық. Басқа суретте — үңгір қабырғасына салынған мамонт.

Мұз басу кезінде ежелгі адамдарға суық ауа райына көнуге тура келді. Бәрінен бұрын оған неандертальдықтар мен синантроптар бейімделді. Мұз уақытша қайтқан кезде адамдар босаған аумақтарды игере бастады. Мұз қайта басқан кезде олар тундраның шегарасына кетіп қалды.

🌟 Ересек мамонттың салмағы шамамен 6 тонна болған — төрт жеңіл көліктей. Бір сәтті аң аулау бүкіл қауымды көп күн тамақтандыратын!

Шоқпарлы жабайылар ма? Олай емес!

Көпшілік палеолит адамдарын былай елестетеді: иығында тері, қолында шоқпар, көзі қаһарлы. Бірақ мұндай «киіммен» неандертальдықтар мен синантроптар ұзақ мұздай қыста сөзсіз қатып қалар еді. Ғалымдар олардың бүгінгі Сібір тұрғындары сияқты жылы киім кигенін анықтады.

Олар тек үңгірде де тұрмады. Тұрақтар таудан алыс орманды, жазық жерлерден де табылды. Адамдар үлкен құрастырмалы күркешатырға ұқсас көшпелі баспаналар тұрғызды. Олар тасқа сурет салып, діни ғұрыптарын атқарды. Бізге жеткені тек үңгірдегілері ғана: Оңтүстік Оралдағы Капова үңгірінде, Испания мен Франциядағы үңгірлерде ғажайып суреттер сақталған.

Қазақстандағы алғашқы адамдар

Қазақстан аумағында алғашқы адамдар бұдан шамамен 1 млн жыл бұрын пайда болып, аймақты игере бастаған. Ол кезде мұнда жылы болды: оқулық бойынша, Орта Азия мен Орта Шығыс белдеуінде биік таулар болмағандықтан, Үнді мұхитынан келетін субтропикалық ауа райы жыл бойы сақталды. Аңшылықпен айналысқандықтан, ежелгі адамдарға үлкен аймақ керек еді.

📕 Оқулықта палеолитте Орта Азия мен Орта Шығыс белдеуінде биік таулар болмаған деп жазылған. Ғалымдардың қазіргі деректері бойынша бұл күмәнді: Орта Азия таулары әлдеқайда ертеде пайда болған.

Қазақстандық археологтер алғашқы адамдардың тұрақтары мен еңбек құралдарын Қаратау (оңтүстік) мен Үстірттен (батыс, Маңғыстау облысы) тауып отыр. Олардың құралдары шамамен 1 млн жыл бұрын жасалған:

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Қазақстан картасын бірге елестетіңіз: Қаратау — Түркістан мен Шымкенттің маңындағы оңтүстіктегі жота; Үстірт — Каспий мен Арал теңізінің арасындағы батыстағы үстірт. Оларды нағыз картадан немесе телефоннан тауып көріңіздер.

Археологтер не тапты

Қазақстан аумағында алғашқы адамдардың сүйек қалдықтары әзірге табылмаған. Алайда олардың іздері қалған аймақ жеткілікті. Тапқаны — олардың еңбек құралдары:

• Чоппинг — бір жағында жүзі бар, балтаның алғашқы түрі. Ағаш шауып, аң етін кесіп, тері өңдеуде пайдаланылған.
• Унифас пен бифас — бір не екі жағынан өңделіп, қыр салынған тас құралдар (уни- — бір жағынан, би- — екі жағынан).
• Нуклеустер — тастың жан-жағынан шауып алғанда қалған өзегі.

Оқулықтағы суретте — тастан жасалған үш еңбек құралы: екеуі қара, дөрекі жонылған, біреуі ақшыл, сынығы бар.

Жердің геологиялық тарихындағы өзгерістер

Жердің геологиялық тарихында тау жоталарының түзілуіне байланысты елеулі өзгерістер орын алды. Жер қыртысының күшті қозғалысы ұлы таулар: Алтай, Тянь-Шань, Тибет, Гималай жүйесінің түзілуіне әкелді.

Ежелгі тас дәуірінде Қазақстан жерінде жылдың жылы және салқын мезгілдері ауысып тұратын далалық, шөлді, шөлейт табиғи орта қалыптасты. Алғашқы адамдар ауа райының бұлайша өзгеруіне бейімделді. Сол уақыттың тұрақтарынан жабайы аңдардың (жылқы, бөкен т.б.) сүйектері мен тас құралдар табылды. Мұз дәуірі аяқталғаннан кейін Қазақстан аумағын саналы адамдар игере бастады.

Палеолит уақыт таспасы

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Палеолит қашаннан басталады? Адамның пайда болуынан, шамамен 2,6 млн жыл бұрын.
• Адамдар Қазақстан аумағына қашан келді? Шамамен 1 млн жыл бұрын.
• Үстірттен қандай тұрақ табылды? Шақпақата тұрағы.
• Алғашқы адамдар мұз басу кезінде неге қатып қалмады? Олар жылы киім киіп, көшпелі баспаналар тұрғызды, отты пайдалана білді.
• Қазақстанда ең ежелгі адамдардың сүйектері табылды ма? Жоқ, тек олардың өмірінің іздері — құралдары мен тұрақтары табылды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Палеолит қандай кезеңдерден тұрады?

Қалай ойлаймыз. Параграф басындағы кестені ашып қара. Онда неше жол бар?

Шешуі. Оқулықта палеолит үш кезеңге бөлінеді: ерте, орта (немесе мустье) және кейінгі.

Жауабы: ерте палеолит (б.з.б. 2,6 млн — 140 мың жыл), орта палеолит немесе мустье (б.з.б. 140–40 мың жыл) және кейінгі палеолит (б.з.б. 40–12 мың жыл).

№ 2

Мұз басу дәуірі қашан басталған?

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен «мұз басу дәуірі» деген сөздерді іздеп тап.

Жауабы: бұдан шамамен 250 мың жыл бұрын (орта және кейінгі палеолит).

№ 3

«Қазақстан аумағындағы палеолит тұрақтары» кестесін толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Тұрақ төртеу: үшеуі Қаратауда, біреуі Үстіртте. Табылған құралдар бәрінде ұқсас.

Шешуі.

Жауабы: кесте жоғарыда; құралдардың жасы — шамамен 1 млн жыл.

№ 4

Қаратау тұрағынан табылған алғашқы еңбек құралдары қашан жасалған?

Қалай ойлаймыз. Қаратау мен Үстірт тұрақтарының құралдарының жасын мәтіннен тап.

Шешуі. Қаратаудағы Ш. Уәлиханов атындағы, Тәңірқазған, Бөріқазған тұрақтарынан (және Үстірттегі Шақпақатадан) табылған тас құралдар бұдан шамамен 1 млн жыл бұрын жасалған. Бұл — чоппинг, унифас, бифас және нуклеустер сияқты қарапайым тас құралдар.

Жауабы: бұдан шамамен 1 млн жыл бұрын.

№ 5

Жердің геологиялық тарихында қандай өзгеріс орын алды?

Қалай ойлаймыз. Таулар мен мұзды, жылы және суық кезеңдерді есіңе түсір.

Жауап үлгісі.

• Тау жоталарының түзілуіне байланысты елеулі өзгерістер болды: Жер қыртысының күшті қозғалысы Алтай, Тянь-Шань, Тибет, Гималай жүйесінің түзілуіне әкелді.
• Климат кейде жылынып, кейде суып тұрды; алғашқы адамдар жылы кезеңде пайда болды.
• Бұдан шамамен 250 мың жыл бұрын мұз басу дәуірі басталды: мұз Солтүстік жарты шардың көп бөлігін, Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияға дейін басты.
• Мұз үш рет шегініп, қайта оралды, ақыры шамамен б.з.б. 14–13 мың жылы Арктикаға кетті.
• Қазақстан жерінде жылы және салқын мезгілдері ауысып тұратын далалық, шөлді, шөлейт табиғи орта қалыптасты.

Жауабы: таулардың түзілуі, жылыну мен суыну, ұлы мұз басу және оның шегінуі, Қазақстанда дала мен шөл ландшафтының қалыптасуы.

№ 6

Өткен тақырыптардың мазмұны бойынша «Алғашқы адамның пайда болуы» кестесін толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. §§ 3–4 және осы параграфты пайдалан. «Ұзақ уақыт бойы», «дәстүрлі көзқарас», «алайда», «ғалымдар анықтады» деген сөздерді іздеп тап.

Шешуі.

Жауабы: кесте жоғарыда.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қалай ойлайсыңдар…») Мұз басу дәуірі адамдардың өміріне қандай өзгеріс әкелді?

Қалай ойлаймыз. Егер үйіңді мыңдаған жыл бойы қар басып қалса, не істеуге тура келер еді?

Жауап үлгісі.

• Адамдар мұз басқан жерлерден тундра мен даланың шетіне қарай кетті.
• Жылы киім тігіп, жылытылған көшпелі баспана салуға тура келді.
• От тіпті де қажет болды: жылыну мен тамақ үшін.
• Басты кәсіп ірі аңдарды аулау болды: мамонт, мүйізтұмсық, бұғы — олар ет пен тері берді.
• Мұз шегінген кезде адамдар босаған жерлерді қайта игерді.

Жауабы: адамдар қоныс аударды, жылы киім тігуді, баспана салуды және суық климаттың ірі аңдарын аулауды үйренді.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Бұл кезеңде қандай жағдайлар…») Бұл кезеңде қандай жағдайлар Қазақстан аумағын игеруге қолайлы болды?

Қалай ойлаймыз. Мұз басу дәуіріне дейін климат қандай болғанын мәтіннен тап.

Жауап үлгісі.

• Мұз басу дәуіріне дейін мұнда ауа райы жылы болды.
• Орта Азия мен Орта Шығыс белдеуінде биік таулар болмағандықтан, Үнді мұхитынан келетін субтропикалық ауа райы жыл бойы сақталды.
• Аң көп болды, демек, аңшыларға азық та жеткілікті болды.
• Аңшылықпен айналысқандықтан, алғашқы адамдарға үлкен аймақ керек еді.

Жауабы: жылы климат, Үнді мұхитынан келетін субтропикалық ауа райы, аң көп болуы және кең аймақ.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Бұл өзгерістің салдары…») Тау жоталарының түзілуіне байланысты болған өзгерістің салдары қандай болды?

Қалай ойлаймыз. Жоғарыда Жер қыртысының қозғалысынан ұлы таулар пайда болғаны айтылды. Таулар жылы желдердің жолын кесіп өтсе не болады?

Жауап үлгісі.

• Биік таулар Үнді мұхитынан келетін жылы ауаны енді өткізбей қойды.
• Климат суығырақ және құрғақ болды.
• Қазақстанда далалық, шөлейт және шөлді табиғи орта қалыптасты, жыл мезгілдері анық ауысатын болды.
• Адамдар сол өзгеріске бейімделіп, баспана, киім және аң аулау әдістерін өзгертті.
• Сондықтан тұрақтардан жабайы тұяқтылардың сүйектері мен тас құралдар көп табылады.

Жауабы: климат суып, құрғақшылық күшейді, дала мен шөл пайда болды, адамдар бейімделуге мәжбүр болды.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Бұл пікірге өз ойларыңды білдіріңдер…») Оқулықта «балама пікір» келтірілген: Африкадағы алғашқы адамдардың бейнесі негроидтарға емес, монғолоидтарға жақын. Бұл пікір қаншалықты негізді?

Қалай ойлаймыз. Тарихшының жақсы әдеті — сұрау: «Мұны немен дәлелдейді? Басқа ғалымдар келісе ме?»

Жауап үлгісі.

• Бұл — зерттеушілердің бір бөлігінің пікірі. Олар монғолоидтардың тіс құрылымы ежелгі неандертальдықтар мен тік жүретін адамдарға ұқсас екеніне сүйенеді.
• Бірақ бүгінде ғалымдардың көбі басқаша ойлайды: барлық қазіргі адамдар — бір түр, саналы адам, ал нәсілдер әлдеқайда кейін, планетаға тарағаннан кейін қалыптасты.
• Тері түсі — күнге бейімделу: күн ашық жерде тері қараңғырақ, солтүстікте ашығырақ. Бұл бір адамдарды басқалардан «жақсы» етпейді.
• Алғашқы адамдар ешбір қазіргі нәсілге ұқсамаған.
• Қорытынды: пікір қызық, бірақ даулы. Мұндай тұжырым жасау үшін бір белгі (тістер) аздық етеді.

Жауабы: пікір даулы және әлсіз негізделген; ғалымдардың көбі нәсілдердің әлдеқайда кейін пайда болғанын, ал барлық адамдар бір түр екенін айтады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Кітаптарда даулы пікірлер кездесетінін және оларды қалай тексеру керектігін — кім айтады, дәлелі қандай, басқа ғалымдар келісе ме — талқылауға жақсы себеп.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жұп болып талқылаңдар») Алғашқы адам тектестердің арасынан суық ауа райына неліктен неандертальдықтар жақсы бейімделді? Ауа райына бейімделгіш болса да не себепті неандертальдықтар жойылып кетті?

Қалай ойлаймыз. Неандертальдықтардың түрін есіңе түсір (§§ 3–4): денесі бітімді, қайратты, жақ сүйегі ірі. Және саналы адам не істегенін.

Жауап үлгісі.

• Неандертальдықтар шағын әрі мығым болды — мұндай дене жылуды жақсы сақтайды.
• Олар от жағып, ірі аңдарды аулады, тері киім киді, күркелерде тұрды.
• Мұз кеткенде олар үйренген мамонттар мен мүйізтұмсықтар жойылды.
• Саналы адам жаңаға жақсырақ бейімделді: жаңа құрал мен аулау әдістерін ойлап тапты. Неандертальдықтар онымен бәсекеде жеңілді.

Жауабы: неандертальдықтар денесі мен тіршілігі жағынан суыққа «бейімделген» еді, ал жылыну кезінде өзгеріске және саналы адаммен бәсекеге төтеп бере алмады.

№ 12

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: қосымша тапсырма) Интернет қоры мен қосымша деректерді пайдаланып, «Палеолит дәуіріндегі Қазақстан» тақырыбында ауызша хабарлама дайында.

Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы талап: тақырыптың өзектілігін ашу, мақсат-міндетті айқындау, зерттеу жұмысының ерекшелігіне тоқталу, негізгі түйіндерді тұжырымдау; уақыты — 7 минутқа дейін. Жоспар, бірнеше қызық дерек және қорытынды жаз.

Жоспар.

1. Палеолит дегеніміз не және ол қашан болды.
2. Адамдар Қазақстанға қашан келді және мұнда не себепті өмір сүруге ыңғайлы болды.
3. Қаратау мен Үстірттің тұрақтары.
4. Қандай құралдар табылды.
5. Мұз басу адамдардың өмірін қалай өзгертті.

Үлгі. «Палеолит — тарихтағы ең ұзақ дәуір. Ол 2,6 миллион жыл бұрын басталып, 12 мың жыл бұрын аяқталды. Алғашқы адамдар Қазақстан жеріне шамамен бір миллион жыл бұрын келді. Олардың тұрақтарын Қаратау тауынан — Тәңірқазған мен Бөріқазғаннан — және Үстірттен тапты…»

Жауабы: жоспар бойынша даталар мен тұрақ атауларын келтіріп жасалған хабарлама.

Жадынама

• 2,6 млн жыл бұрын — палеолит басталды; 12 мың жыл бұрын — аяқталды.
• 250 мың жыл бұрын — мұз басу басталды; б.з.б. 14–13 мың жыл — мұз кетті.
• «Б.з.б.» + 2000 ≈ «жыл бұрын».
• Алғашқы адамдар жылы киім киіп, көшпелі баспаналарда тұрды, тек үңгірде емес.
• Қазақстанда ең ежелгі адамдардың сүйектері табылмады, бірақ құралдар өте көп.

Шағын тест