§§ 3–4. Адамзаттың пайда болуы
Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 12–15-беттер.
Нені үйренесің
- Адамның дамуының үш басты кезеңін атауды: епті адам, тік жүретін адам, саналы адам.
- Алғашқы адамдардың маймылдан несімен ерекшеленгенін және ғалымдар қай белгіні басты деп санайтынын түсіндіруді.
- Питекантроптардың, синантроптардың, неандертальдықтардың және кроманьондықтардың қандай болғанын және немен айналысқанын айтуды.
- Уақыт таспасымен жұмыс істеуді: миллиондаған және мыңдаған жыл бұрын.
- Алғашқы адамдардың планетаға қалай таралғанын және Қазақстан жеріне қалай жеткенін түсінуді.
Ой қозғау
- Адам маймылға немен ұқсайды? Саусақты қолдары, алға қараған көздері, дене құрылысы ұқсас.
- Тек адам не істей алады? Сөйлей, жаза, оқи алады, күрделі заттар жасайды, қала салады.
- Не көп: миллион ба, мың ба? Миллион — мың мың. 4,4 млн жыл — 4 400 000 жыл.
- Қай жерде жыл бойы жылы? Тропиктерде, экваторға жақын жерде: Африкада, Оңтүстік Азияда.
Тақырыпты талдаймыз
Біз қайдан шықтық
Хайуанаттар бағындағы шимпанзеге қарашы. Қолы, жүзі, көзқарасы — бізге қандай ұқсас! Ғалымдар адам осыдан көп мың жыл бұрын Жердің жылы тропикалық белдеуінде маймылдың бір түрінен шыққан деп санайды.
Адамдардың ең көне тасқа айналған қалдықтарын Африкадан тапты. Әуелі олардың жасын 3 млн жыл деп анықтады. Ал 1994 және 2009 жылғы жаңалықтар адамның ең көне түрінің пайда болуын 4,4 млн жыл бұрынға «жылжытты».
📕 Оқулықта Р. Дарт пен Л. Люис «ағылшын антропологтері» деп, ал олардың табылғандары «Шығыс Африкада» деп көрсетілген. Шын мәнінде Раймонд Дарт — австралиялық, ол Оңтүстік Африкада жұмыс істеген, ал «Л. Люис» — шамасы, Кенияда туған британ ғалымы Луис Лики. Дарттың жаңалықтары Оңтүстік Африкада, Ликидікі Шығыс Африкада жасалған.
📌 Антропогенез — адамның шығу тегі. Сөз екі бөліктен құралған: «антропос» — адам және «генезис» — шығу.
📕 Оқулықта бұл сөздер ағылшынша делінген, ал шын мәнінде олар ежелгі грек сөздері, «тарих» (historia) сияқты.
Адамға апаратын үш баспалдақ
Ғалымдар адам жүріп өткен үш басты кезеңді бөліп көрсетеді.
⚠️ Жиі кететін қате. «Адам шимпанзеден шыққан». Олай емес! Шимпанзе — біздің «немере ағамыз», ата-бабамыз емес. Бізде де, шимпанзеде де ортақ ежелгі ата-баба болған.
📕 Оқулықта саналы адам 40–35 мың жыл бұрын пайда болды, неандертальдықтар Homo erectus құрамына кіреді, ал австралопитектер Homo habilis құрамына кіреді делінген. Ғалымдардың қазіргі деректері бойынша австралопитектер мен епті адам — әртүрлі түр, неандерталь — жеке түр, ал саналы адам Африкада әлдеқайда ертерек, шамамен 300 мың жыл бұрын пайда болған. Еуропаға ол шамамен 40 мың жыл бұрын келген — бұлар кроманьондықтар.
Алғашқы адам маймылдан немен ерекшеленген
Адамның бастауында австралопитектер тұрды. Оларды ең жетілген маймылдардан төрт белгісі бойынша ажыратқан:
- а) тік жүруі;
- ә) қару-жарақ жасай білуі;
- б) бас бармақтың басқа саусақтардан 90 градус бұрышпен орналасуы — тасты ұстауға ыңғайлы;
- в) ми көлемінің үлкендігі.
Ұзақ жылдар осы белгілер қазіргі адамдар мен ежелгі адамдардың негізгі айырмашылығы болып есептелінді. Бірақ маймылдардың да қарапайым құрал жасап, қолданатыны анықталды. Ал екі аяқпен жүрген ежелгі маймылдардың сүйектері де табылды. Бір ғана сенімді белгі қалды — ми көлемі.
Питекантроптар мен синантроптар
Ең жақын ата-бабалар — архантроптар мен палеоантроптар. Параграфтағы суретте питекантроп: бүкірейген, жүні өскен, қолында — таяқ пен тас.
Питекантроп тік жүрген, оның маңдайы тайқы, қабақ үсті сүйегі шығыңқы болған, миы 900 см³-ге дейін жеткен. Иек сүйегінің жетілмегендігі оның сөйлей алмағанын дәлелдейді.
Синантроптардың ми көлемі 1000 см³-ден асқан.
💡 Иек пен сөйлеудің қандай байланысы бар? Иекке тілдің бұлшықеттері бекиді. Иек шығыңқы болмаса — бұлшықет әлсіз, күрделі дыбыстарды айту қиын.
Адамдар планетаға қалай таралды
Ежелгі адамдардың ғаламшарды біртіндеп әрі ұзақ уақыт игергені белгілі. Олар мыңжылдықтар бойы ғаламшардың жылы белдеуі бойынша орын ауыстырып отырды.
XX ғасырдың 70-жылдарынан бастап бұл теорияға қарсы пікір айтушылар болды. Якутиядағы археологиялық зерттеулер Лена өзенінің жағасында мерзімі 3 млн жылға жуық палеолиттік тұрақтарды тапты. Бұндай деректер Қазақстан аумағындағы тұрақтарды қазу кезінде де табылды. Көріп отырғанымыздай, алғашқы адамдар Еуразия құрлығының солтүстік аймағын жылы климатты өлкелерден айтарлықтай ертерек игерген.
📕 Оқулықта осыдан 3 млн жыл бұрын Лена өзенінде ежелгі адамдардың тұрақтары болған деп жазылған; ғалымдардың қазіргі деректері бойынша бұл мерзім талас тудырады, көпшілігі тұрақтың жасын әлдеқайда кіші деп санайды.
🌟 Қазақстандағы ең көне тұрақтар елдің оңтүстігіндегі Қаратау тауларында орналасқан. Онда жүздеген мың жыл бұрынғы тас құралдар табылған. Толығырақ — келесі параграфта.
Неандертальдықтар — біздің бабаларымыздың көршілері
Саналы адаммен қатар жер бетінде неандертальдықтар да мекен еткен. Олар көп уақыт қазіргі адамдардың тікелей тегі саналып келді. Алайда генетикалық зерттеулер неандертальдықтардың саналы адамдардан айтарлықтай алыс жатқандығын көрсетті. Неандертальдықтар саналы адамның арғы тегі болмай шықты.
Параграфтағы суретте неандертальдық адам: кең бет, тайқы маңдай, терінің жамылғысы, қолында найза.
Неандертальдықтар күркелерде (шалаш) тұрды, тастан жасалған қаруларды қолданды. Олардың дене бітімі еңкіш, қайратты келді. Қабақүсті сүйегі шығыңқы, маңдайы тайқы, жақ сүйегі ірі, кеспелтек денелі болған. От жаққан, жабайы аң-құс аулаған, жеміс-жидек жинаған. Қарапайым қару жасаған, діни түсініктері қалыптасып, жерлеу рәсімдерін атқарған. Неандертальдықтар тас дәуірінің соңына қарай жойылып кеткен.
Саналы адам — бұл біз
Түр-тұлғасы бүгінгі біздерге ұқсайтын саналы адам осыдан 40–35 мың жыл бұрын қалыптасқан. Алғаш рет сүйегі Францияның Кро-Маньон үңгірінде табылғандықтан, ертедегі саналы адамды кроманьондық деп атайды.
Параграфтағы үш портретте беттің қалай өзгергені көрінеді: архантроптың маңдайы аласа, қабағы салбыраған, жақтары алға шығыңқы; палеоантроптың маңдайы сәл биік, бірақ қабақтары әлі де жуан; кроманьондықтың маңдайы биік, беті түзу, иегі бар, дәл біз сияқты.
Саналы адамдар табиғатқа бейім әрі қиындықты жеңе білетін еді. Біркатар адам тектестер табиғаттағы тепе-теңдікті сақтап, бейімделуге тырысты. Алайда олар уақыт өте келе жойылып кетті.
🌟 Қазіргі көптеген адамдардың қанында неандертальдықтардың гендерінің кішкентай бөлігі бар. Демек, біздің бабаларымыз бен неандертальдықтар кейде кездесіп, тіпті отбасы да құрған!
👨👩👧 Ата-анаға. Алматыдағы Орталық мемлекеттік мұражайда және Астанадағы Ұлттық мұражайда тас құралдар қойылған көне тарих залдары бар. Балаға қарапайым тасты қолына алып, елестетуді ұсыныңыз: одан металлсыз пышақты қалай жасауға болады?
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Алғашқы адамдар қайда пайда болды? Тропикалық белдеуде, Африкада.
- Австралопитектер кімдер? «Оңтүстік маймыл» адамдары, адамға апаратын жол солардан басталды.
- Оқулық кімді тік жүретін адамға жатқызады? Синантроптарды, питекантроптарды, неандертальдықтардың әртүрлі түрлерін.
- Неандертальдықтар немен айналысты? Аң аулады, өсімдік жинады, от жақты, тас қарулар жасады, өлгендерді жерледі.
- Саналы адам қашан пайда болды (оқулық бойынша)? Шамамен 40–35 мың жыл бұрын.
- Қазақстанда ежелгі адамдардың тұрақтары табылды ма? Иә, палеолиттік тұрақтар біздің жерімізде де бар.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Адамзаттың қалыптасу тарихы қандай кезеңдерге бөлінеді?
Қалай ойлаймыз. Уақыт таспасындағы үш баспалдақты еске түсір.
Шешуі.
- Епті адам (Homo habilis) — ең алғашқы адамдар, оқулық оларға австралопитектерді жатқызады; тастан құрал жасауды бастады.
- Тік жүретін адам (Homo erectus) — синантроптар, питекантроптар, неандертальдықтар.
- Саналы адам (Homo sapiens) — қазіргі адам; оның ежелгі түрі — кроманьондық.
Жауабы: үш кезеңге: епті адам → тік жүретін адам → саналы адам.
№ 2
Саналы адамның басқа адамдардан басты айырмашылығы неде?
Қалай ойлаймыз. Мәтіннен саналы адамдар туралы сөйлемді тап.
Шешуі. Оқулық бойынша, саналы адамдар табиғатқа бейім әрі қиындықты жеңе білетін еді. Біркатар адам тектестер табиғаттағы тепе-теңдікті сақтап, бейімделуге тырысты, бірақ олар уақыт өте келе жойылып кетті, ал саналы адам аман қалды.
Жауабы: табиғатқа бейімделіп, қиындықты жеңе білуі.
№ 3
Кестені толтырыңдар: «Адамзаттың даму барысы» — адамның түрі, антропологиялық мінездемесі, кәсібі.
Қалай ойлаймыз. «Антропологиялық мінездеме» — адамның қандай болғаны: ми, маңдай, жақ, жүрісі. «Кәсібі» — не істегені.
Шешуі.
| Адамның түрі | Антропологиялық мінездемесі | Кәсібі |
|---|---|---|
| Епті адамдар | екі аяқпен жүрген; бас бармағы басқа саусақтарға 90° бұрышпен орналасқан; ми көлемі шамамен 650 см³ (австралопитек) | алғашқы тас құралдарды жасаған, өсімдік жинаған |
| Тік жүретін адамдар | тік жүрген; маңдайы тайқы, қабақ үсті сүйегі шығыңқы, иегі жетілмеген (сөйлемеген); ми көлемі 900 см³-ге дейін (питекантроп), 1000 см³-ден астам (синантроп); неандертальдықтардың маңдайы аласа, жақ сүйегі ірі, денесі кеспелтек | аң-құс аулау, жеміс-жидек жинау, от жағу, тас қарулар; неандертальдықтар күркеде тұрған, өлгендерді жерлеген |
| Саналы адамдар | қазіргі түрдегі адам: маңдайы биік, иегі бар; ертедегі түрі — кроманьондық | табиғаттың қиындықтарын жеңген, оған бейімделуді үйренген |
Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған.
№ 4
(мәтін ішіндегі сұрақ: Айтылғандардың қайсысын негізгі белгі деп санайсың? Өз пікіріңді дәлелде.) Тік жүруі, құрал жасай білуі, бас бармақтың 90° бұрышпен орналасуы, ми көлемінің үлкендігі — қайсысы басты белгі?
Қалай ойлаймыз. Әр белгіні тексер: ол маймылдарда бар ма?
Шешуі.
- Тік жүруі — сәйкес келмейді: екі аяқпен жүрген ежелгі маймылдардың сүйектері табылған.
- Құрал жасай білуі — сәйкес келмейді: маймылдар да қарапайым құрал жасап, қолданады.
- Ми көлемінің үлкендігі — сәйкес келеді: ең дамыған маймылдың миы 400 см³-ден аспайды, ал австралопитектікі — 650 см³.
Жауабы: негізгі белгі — ми көлемі.
№ 5
(мәтін ішіндегі сұрақ: Алғашқы адам тектестердің ішінен неліктен саналы адам ғана аман қалғаны туралы ойларыңды айтыңдар.)
Қалай ойлаймыз. Бұл — ой жүгіртуге арналған сұрақ. Саналы адамның басқалардан нені жақсы істегенін ойла.
Жауап үлгісі.
- Оның миы ең дамыған болды: жаңаны тезірек ойлап тапты.
- Ол сөйлей алды, білімін балаларына және көршілеріне беріп отырды.
- Ол жақсырақ құрал мен киім жасады, баспана салды, сондықтан суықта да аман қалды.
- Адамдар тату топтарда өмір сүріп, бір-біріне көмектесті.
- Табиғаттың қиындықтарын жеңіп, оған бейімделуді үйренді.
Жауабы: өйткені дамыған ми, сөйлеу және бірге жұмыс істей білу арқасында ол табиғатқа жақсырақ бейімделіп, қиындықтарын жеңді.
№ 6
Жұп болып талқылаңдар. Адамның пайда болуы туралы көзқарастар.
Қалай ойлаймыз. Өз пікіріңді айтып, параграфтағы деректерге сүйен. Көршіңді тыңдап, салыстырыңдар.
Жауап үлгісі.
- Менің ойымша, адам Африкада пайда болды: ең көне қалдықтар сонда табылған, жасы 4,4 млн жыл.
- Адам өте баяу, миллиондаған жыл өзгерді: ми өсті, қол епті бола түсті, сөйлеу пайда болды.
- Мені бұрын бір мезгілде әртүрлі адам түрлері өмір сүргені, ал біздің түріміз ғана қалғаны таңдандырды.
- Ғылым бәрін әлі білмейді: жаңа жаңалықтар суретті өзгертеді, 1994 және 2009 жылғы жаңалықтар сияқты.
Жауабы: әр жұптың өз пікірі бар; бастысы — деректерге сүйену (табылған жерлер, даму кезеңдері, ми көлемі).
№ 7
Қосымша тапсырма. «Адамның қалыптасуы» тақырыбына әңгіме жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. Бағалау өлшемі: мәселенің мазмұнын ашу — 1 балл; өз тұжырымын айтып, оны дәлелдеу — 1 балл; тұжырымы мен оған келтірілген дәлелінің мазмұны мен сипатын ашу — 3 балл; жоғары балл — 5.
Жоспар.
- Бастама: миллиондаған жыл бұрын Африкада алғашқы адам тектестер пайда болды.
- Негізгі бөлім: епті адам — тік жүретін адам — саналы адам; әр сатыда не өзгерді (ми, қол, от, құрал, сөйлеу).
- Дәлел: ми көлемі 400 см³-ден 650, 900, 1000 см³-ге дейін өсті.
- Неге саналы адам ғана аман қалды: табиғатқа бейімделіп, қиындықты жеңді.
- Қорытынды: біз — осы ұзақ жолдың жалғасымыз.
Бастамасының үлгісі. Миллиондаған жыл бұрын Африканың ыстық даласында екі аяқпен жүретін жануар тасты қолына алды. Ол өзінің не істеп жатқанын білмеді, бірақ дәл осы сәтте адамзат тарихы басталды…
Жауабы: әңгіме жоспар бойынша: негізгі кезеңдер, ми көлемі туралы дәлел, саналы адамның аман қалу себебі, қорытынды.
Жадынама
- 4,4 млн жыл — адамның ең көне түрінің жасы (1994 және 2009 жылғы Африкадағы жаңалықтар).
- Ми: маймыл 400 см³-ге дейін, австралопитек 650, питекантроп 900-ге дейін, синантроп 1000-нан астам.
- Шамамен 40–35 мың жыл бұрын — саналы адам (оқулық бойынша).
- Палеолиттік тұрақтар Қазақстанда да табылған.