§ 19. Әртүрлі заттардың қандай қасиеттері болады?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар және материалдар. 108–113-беттер.

Нені үйренесің

• Заттың қасиеті дегеніміз не екенін түсіндіруді және физикалық қасиеттерді атауды.
• Тәжірибе арқылы еруді, тығыздықты, иілгіштікті, жылуөткізгіштікті, электрөткізгіштікті, созымдылықты, серпімділікті және аққыштықты танып білуді.
• Тығыздықты формула бойынша есептеуді: масса бөлу көлем.
• Адамдардың заттардың қасиеттерін қалай пайдаланатынын түсінуді: қуыру табасынан бастап электр шебері қысқышына дейін.

Ой қозғау

• Зат пен дененің қандай айырмашылығы бар? Дене — зат, ал зат — оның неден жасалғаны. Шеге — дене, темір — зат.
• Қант пен тұзды татып көрмей қалай ажыратамыз? Көрінісі бойынша дерлік болмайды! Демек, басқа белгілер керек: мысалы, қыздырғанда не болады.
• Шәйнектің тұтқасы неге жиі пластмассадан жасалады? Күйіп қалмау үшін: пластмасса жылуды нашар өткізеді.
• Сұйық нені сақтайды, нені сақтамайды? Көлемін сақтайды, пішінін сақтамайды (§ 18).

Тақырыпты талдаймыз

Қасиеттер — заттың «белгілері»

Адамды бойы, көзінің түсі, дауысы бойынша танитын сияқты, затты да оның белгілері бойынша таниды. Бұл белгілерді қасиеттер деп атайды.

📌 Заттың қасиеттері — заттардың бір-біріне ұқсайтын немесе одан ерекшеленетін белгілері. Қасиеттер физикалық және химиялық болып бөлінеді.

Түсін, дәмін, иісін және агрегаттық күйін сен білесің. Параграфтағы сызбада физикалық қасиеттер әлі көп: агрегаттық күйі, түсі, дәмі, иісі, температурасы, суда ерігіштігі, икемділігі, электрөткізгіштігі, жылуөткізгіштігі, қайнау температурасы, созымдылығы, иілгіштігі, аққыштығы және басқа да қасиеттері. Басты қасиеттерін тәжірибе арқылы талдайық.

Еру: май шам «жылайды»

Май шамды жақ — фитилдің жанындағы парафин сұйық болып, төмен қарай ағып, қайта қатады. Бұл — еру: қатты күйден сұйық күйге өту.

📌 Еру — заттың кристалдық қатты күйінен сұйық күйге, яғни басқа агрегаттық күйге өтуі.

Әр заттың өз еру температурасы болады. Парафинге май шамның жылуы жетеді, ал темірге жетпейді: оған бір жарым мың градустан артық керек.

Тығыздық: ине неге батады

Салыстыр: бір литр судың салмағы 1 кг, ал дәл сондай литр темірдің салмағы — 8 кг-ға жуық. Заттар әртүрлі «тығыздалған». Бұл қасиетті тығыздық деп атайды.

📌 Тығыздық — дененің массасын оның көлеміне бөлгенге тең физикалық шама: $\rho = \dfrac{m}{V}$ («ро» деп оқылады).

📕 Оқулықтағы дәлсіздік. Қазақша басылымда тығыздық «дененің массасы мен оның көлеміне тең физикалық шама» деп жазылған (110-бет). Бұл дәл емес: тығыздық массаға да, көлемге де тең емес, ол — массаның көлемге қатынасы. Орысша басылымдағыдай, формулаға сүйен.

Мысал. Көлемі $10$ см³ металл кесегінің салмағы $78$ г. Оның тығыздығы: $\rho = \dfrac{78 \text{ г}}{10 \text{ см}^3} = 7{,}8$ г/см³. Бұл — болат немесе темір. Судың тығыздығы $1$ г/см³ — 7,8 есе аз.

💡 Тығыздығы 2,7 г/см³ — алюминийдікі. Егер зат судан тығыз болса, одан жасалған тұтас кесек батады. Егер жеңіл болса — жүзеді.

Иілгіштік: жалпайтын металл

Алюминий сымды балғамен ұр — ол жалпайып қалады, бірақ шашылып кетпейді. Металдарды соғуға болады. Ал әйнек немесе тұз кесегі соққыдан сынықтарға бөлініп кетеді.

📌 Иілгіштік — металл немесе қоспаның ұрылу әсерінен жаңа пішінге ие болуы.

Жылуөткізгіштік: шайдағы қасық қызады

Суық қасықты ыстық суға сал — бір минуттан кейін оның сабы жылы болады. Жылу ыстық судан қасыққа өтіп, оның бойымен жоғары «жүгірді».

📌 Жылуөткізгіштік — материалдық денелердің ыстық дене бөліктерінен энергияны аз қыздырылған дене бөліктеріне беру қабілеті.

Металдар жылуды жақсы өткізеді, ал ағаш, пластмасса, мата, ауа — нашар. Сондықтан қуыру табасының корпусы металл, ал тұтқасы ағаш.

Электрөткізгіштік: шам жана ма

Шамы бар сымдарды тұзды суға салсаң, шам жанады. Тәтті суда немесе спирт ерітіндісінде — жанбайды. Демек, тұз ерітіндісі ток өткізеді, ал қант пен спирт ерітінділері өткізбейді.

📌 Электрөткізгіштік — заттың электр тогын өткізу қабілеті.

Металдар ток өткізеді, ал резеңке, пластмасса, құрғақ ағаш, әйнек — өткізбейді. Олардан қорғаныс жасайды: құралдардың тұтқалары, изолента, қорғаныс қолғаптары.

Созымдылық пен серпімділік: ермексаз және өшіргіш

Ермексазды қыс — ол жайпақ күйінде қалады. Өшіргішті қыс — ол қайта түзеледі. Ермексазда созымдылық, өшіргіште серпімділік көрінеді.

📌 Созымдылық — жүктеме әсерінен пішінін өзгертіп, жаңа пішінін сақтау қабілеті. Серпімділік — қатты материалдың жүктеме алынғаннан кейін бастапқы пішініне келуі.

📕 Оқулықтағы шатасу. Қазақша басылымда 108-беттегі сызбада «созымдылық» және «иілгіштік» деген екі қасиет бар, ал 112-бетте ермексазбен жасалатын тәжірибенің анықтамасы «иілгіштік» деп аталған. Бұл — 110-беттегі соғуға байланысты «иілгіштікпен» бір сөз. Шатаспау үшін мұнда ермексаздың қасиетін созымдылық дейміз, ал соққыдан пішін өзгерту — иілгіштік.

Аққыштық: су құйылады

Стақанды қисайт — су өздігінен екінші стақанға құйылады. Оған пішінін өзгерту үшін мүлде аз күш жетеді. Бұл — аққыштық. Оған сұйықтар (және газдар) ие.

📌 Аққыштық — қысқа уақыттың ішінде, тіпті аз күштің әсерімен пішінін өзгерту қасиеті.

⚠️ Жиі кететін қате. Созымдылық пен серпімділікті шатастырады. Есіңде сақта: ермексаз — созылымды (пішіні жаңа күйінде қалады), резеңке — серпімді (пішіні қайта келеді).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Параграфтың көп тәжірибелерін асүйде қайталауға болады: ыстық шайдағы қасық, ермексаз бен өшіргіш, суды құю, қағаздағы ине. От пен электрді — тек өзіңіз қасында болғанда және розеткадан жасалған үйдегі сұлбаларсыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Заттың қасиеттері деп нені атайды? Заттардың бір-біріне ұқсайтын немесе ерекшеленетін белгілерін.
• Қасиеттердің қандай түрлері бар? Физикалық және химиялық.
• Еру дегеніміз не? Заттың қатты күйден сұйық күйге өтуі.
• Тығыздықты қалай табады? Дененің массасын оның көлеміне бөледі.
• Созымдылық серпімділіктен несімен ерекшеленеді? Созымды дене жаңа пішінін сақтайды, серпімді дене ескі пішініне қайтады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(параграф мәтініндегі 1-тәжірибе) Майшамды жақ. Парафин ағып жатқанда оған не болады? Бұл қандай қасиет? Майшаммен темір пластинканы ерітуге бола ма? Сөйлемдерді аяқта: «Майшамды жаққан кезде парафин …», «Парафин еріп ағқанда, ол …», «Әрбір заттың … температурасы өзіндік».

Қалай ойлаймыз. Парафинге қанша жылу керек, ал темірге қанша — салыстыр.

Шешуі.

1. Майшам жанғанда парафин ериді — қатты күйден сұйық болады.
2. Парафин ағып жатқанда суып, қайта қатады.
3. Бақыланатын қасиет — еру температурасы.
4. Темір пластинканы майшаммен ерітуге болмайды: темірге 1500 °C-тан жоғары температура керек, ал шам пластинканы әлдеқайда аз қыздырады.
5. Қорытынды: әр заттың өз еру температурасы болады.

Жауабы: парафин ериді және қатады; қасиеті — еру температурасы; темірді майшаммен ерітуге болмайды.

⚠️ Сіріңке мен майшамды ересек адам жағады. Жалынның үстіне еңкеймей, шашыңды жина. Ыстық парафин күйдіреді — саусағыңмен ұстама.

№ 2

(параграф мәтініндегі 2-тәжірибе) Инені жұқа қағаз кесегіне қойып, суға жібер. Қағаз суланып батқанда не болады? Иненің массасы мен көлемі үлкен бе? Сумен салыстыр. Қандай заңдылықты байқадың?

🧪 Тәжірибе. Суы бар тостаған, тігін инесі, салфетка немесе жұқа қағаз кесегі.

Қалай ойлаймыз. Ине кішкентай да жеңіл, бірақ болаттан жасалған. Оның қанша тартатыны емес, заты қаншалықты тығыз «орналасқаны» маңызды.

Шешуі.

1. Алдымен инесі бар қағаз су бетінде жатады.
2. Қағаз суланып батады, соңынан ине түбіне кетеді.
3. Иненің массасы өте аз, көлемі де. Бірақ дәл сондай көлемдегі суды алсаң, оның салмағы 8 есеге жуық аз болады.
4. Заңдылық: жеңіл болса да, судан тығыз зат батады.

Жауабы: ине батады, өйткені болаттың тығыздығы судың тығыздығынан артық. Қасиеті — тығыздық.

⚠️ Инені доғал ұшынан ал, тәжірибеден кейін бірден инелікке сал.

№ 3

(параграф мәтініндегі сұрақ) Кемелер судан әлдеқайда тығыз металдан жасалады. Олар неге батпайды? Адамның заттардың тығыздығын пайдалануына өз мысалдарыңды келтір.

Қалай ойлаймыз. Кеме тұтас металл кесегі емес. Оның ішінде не бар?

Шешуі. Кеменің іші қуыс: трюмдер мен каюталарда ауа көп. Бүкіл кеменің массасын (металл + ішіндегі ауа) оның бүкіл көлеміне бөлсең, судікінен аз шығады. Сондықтан кеме су бетінде тұрады. Егер борты тесіліп, корпусты су толтырса, кеме батады.

Жауап үлгісі (тығыздықты қалай пайдаланады).

• Жеңіл көпіктен жасалған құтқару жилеті мен шеңбері адамды су бетінде ұстап тұрады.
• Ыстық ауалы әуе шары көтеріледі: ыстық ауа суыққа қарағанда тығыздығы аз.
• Қармақтың қалтқысын жеңіл материалдан жасайды.
• Қармақтың батырғышын қорғасыннан жасайды — ол өте тығыз да, жібті төмен тартады.

Жауабы: кеме қуыс, оның ішіндегі ауамен бірге орташа тығыздығы судың тығыздығынан аз.

№ 4

(параграф мәтініндегі 3-тәжірибе және сұрақ) Алюминий сымды тұғырға қойып, балғамен ұр. Не көрдің? Кез келген затты балғамен жалпайтуға бола ма? Бұл неге байланысты?

Шешуі.

1. Ұрғанда сым жалпайды — пішінін өзгертті, бірақ сынған жоқ.
2. Бақыланатын қасиет — иілгіштік.
3. Әрбір зат иілгіш емес. Металдар (алюминий, мыс, темір, алтын) иілгіш. Әйнек, тұз, қант, тас соққыдан бөлшектерге сынып кетеді — олар морт.
4. Қорытынды: иілгіштік затқа байланысты. Әр заттың өз қасиеттері бар.

Жауабы: сым жалпайды — бұл иілгіштік; металдарды жалпайтуға болады, ал морт заттар сынады.

⚠️ Күшпен ұрма, саусақтарыңды соққы түсетін жерден әрі ұста. Көзілдірігің болса, тағып ал: морт заттардан сынықтар ұшып кетуі мүмкін.

№ 5

(параграфтағы нөмірсіз тапсырма: «Зерттеу жүргіз») Өз қаласында (ауылында) қақталған, соғылған заттар жайлы ақпарат жина. Олар қандай қызмет атқарады? Фотоесеп құрастырып, оны сыныптастарыңа ұсын. Параграфтағы суретте иірімдері бар соғылған бүркемелер мен соғылған сән арбасы бар.

Қалай ойлаймыз. Өз көшеңмен, саябақпен, алаңмен жүр. Өрнегі мен иірімдері бар металл бұйымдарды ізде — оларды соғу арқылы жасайды.

Жоспар.

1. 4–6 соғылған бұйымды суретке түсір (қақпа, қоршау, бүркеме, шам, орындық, қалқан).
2. Оларды қайдан тапқаныңды жаз.
3. Әрқайсысы үшін не үшін керек екенін жаз: қорғайды, көмектеседі, әшекейлейді.
4. Қорытынды жаса: адамдарға металдың иілгіштігі не үшін керек.

Үлгі. Біздің мектептің қасында соғылған қоршау тұр — ол ауланы қорғайды, көшені әшекейлейді. Саябақта соғылған жақтаулы орындықтар мен өрнекті бағандағы шамдар бар. Көрші үйде соғылған қақпа және кіреберістің үстінде қалқан тұр. Бұл заттардың бәрі темірден жасалған: ұста металды қыздырып, балғамен ұрып пішін берген. Соғылған бұйымдар берік және көп жыл қызмет етеді.

Жауабы: жоспар бойынша фотоесеп; қызметтері — қорғау, тірек, әшекейлеу.

№ 6

(параграф мәтініндегі 4-тәжірибе) Стақанға ыстық су құй. Оған суық қасықты сал. 1 минуттан кейін қасықты шығар. Нені байқадың? Бұл тәжірибе арқылы заттың қандай қасиеті дәлелденеді?

Шешуі. Қасық жылы болды, тіпті сумен жанаспаған сабы да. Жылу ыстық судан қасыққа өтіп, металдың бойымен таралды.

Жауабы: қасықтың температурасы көтерілді; қасиеті — жылуөткізгіштік.

⚠️ Ыстық суды ересек адам құяды. Қайнаған судағы металл қасық қатты қызуы мүмкін — оны ең ұшынан немесе қолғаппен шығар.

№ 7

(параграф мәтініндегі тапсырма, жұптық жұмыс) Суреттерде ағаш тұтқалы қуыру табасы, қақпағы мен тұтқалары бар кастрюль, жылыту батареясы берілген. Төменде берілген нысандардың бір құрамды бөлігі жылуды жақсы өткізеді, ал екіншісі нашар. Қандай заттар жылуды жақсы өткізеді, ал қайсысы өткізбейді? Заттардың бұл қасиетін адам қалай қолданады? Мысал келтір.

Шешуі.

• Қуыру табасы: металл корпусы жылуды тамаққа жақсы өткізеді; ағаш тұтқа — нашар, қолды күйдірмеу үшін.
• Кастрюль: металл қабырғалары мен түбі тез қызады; тұтқалары мен қақпақ тұтқасы — нашар өткізгіштер (пластмасса, ағаш).
• Металдан жасалған батарея ыстық судың жылуын бөлме ауасына жақсы береді.

Жылуды жақсы өткізетіндер — металдар: мыс, алюминий, темір, күміс. Нашар өткізетіндер: ағаш, пластмасса, әйнек, жүн, мамық, ауа.

Жауап үлгісі (қалай қолданады). Ыстық затты ұстауға арналған қолғаптар. Жүн мен мамықтан тігілген жылы киім. Қос терезелер (әйнектердің арасында ауа бар). Термос. Металл радиаторлар мен кастрюльдер.

Жауабы: металл — жақсы, ағаш пен пластмасса — нашар; мұны ыдыста, киімде, жылытуда қолданады.

№ 8

(параграф мәтініндегі 5-тәжірибе) Электродтарды кезекпен спирт, тұз және қант ерітінділеріне жібереміз. Не байқаймыз? Сөйлемді аяқта: «Электродтарды тұз ерітіндісіне салған кезде, шам …»

🧪 Тәжірибе. Бұл тәжірибені тек мұғалім қауіпсіз кернеулі арнайы құралмен көрсетеді. Суретте: ерітіндісі бар стақан, екі электрод, сымдар, шам.

Шешуі.

1. Қант ерітіндісі — шам жанбайды.
2. Тұз ерітіндісі — шам жанады.
3. Спирт ерітіндісі — шам жанбайды.

Демек, тұз ерітіндісі электр тогын өткізе алады. Бұл қасиет электрөткізгіштік деп аталады.

Жауабы: тұз ерітіндісінде шам жанады — ол ток өткізеді; қант пен спирт ерітінділері ток өткізбейді.

⚠️ Электрмен жасалатын тәжірибелерді үйде ешқашан қайталама және сымдарды розеткаға қосыма! Розеткадағы ток өлімге әкелуі мүмкін.

№ 9

(параграф мәтініндегі сұрақ) Суреттерде резеңке тұтқалы қысқаш, изолента орамы және жұмыс қолғаптары берілген. Суретте көрсетілген заттар қандай қасиетке ие? Адамдар бұл заттарды қандай мамандықта қолданады? Резеңкеден жасалған құралдарды не үшін қолданады?

Шешуі.

1. Тұтқалардағы резеңке мен пластмасса, изолента, қорғаныс қолғаптары электр тогын өткізбейді (электрөткізгіштігі нашар).
2. Оларды көбіне электршілер (электр монтерлері) қолданады.
3. Резеңкеленген тұтқалар қолды қорғайды: құрал кернеулі сымға тисе, ток адам арқылы өтпейді.

Жауабы: қасиеті — ток өткізбейді; мамандығы — электрші; резеңкеленген құралдар тоқ соғудан қорғайды.

№ 10

(параграф мәтініндегі тапсырма) Электр құралдарын қолданудағы қауіпсіздік ережелерін құрап жаз.

Жауап үлгісі.

1. Электр құралдары мен айырларына дымқыл қолмен тиме.
2. Айырды розеткадан шығарғанда сымнан емес, айырдан ұста.
3. Сымы зақымданған немесе розеткасы жарылған құралды қолданба.
4. Розеткаға бөгде заттарды сұқпа.
5. Кетерде үтікті, жылытқышты, бұйралағышты қосулы қалдырма.
6. Фен мен зарядтағышты суға толы ваннаның қасында қолданба.
7. Бір нәрсе ұшқындап немесе күйік иісі шықса — дереу ересек адамды шақыр.

Жауабы: жоғарыдағы ережелер.

№ 11

(параграф мәтініндегі 6-тәжірибе) Ермексазды қыс, сосын өшіргішті. Әрқайсысына не болды? Бұл қасиеттер қалай аталады? Аяқта: «Ермексазды қысқанда, оның алғашқы пішіні …», «Өшіргішті қысқанда, ол …».

Шешуі.

• Ермексазды қысқаннан кейін алғашқы пішіні қалпына келмеді. Бұл қасиет — созымдылық.
• Қысқанда өшіргіш бұрынғы пішінін қайтаруға тырысады. Бұл — заттың серпімділігі.

Жауабы: ермексаз — созымдылық; өшіргіш — серпімділік.

№ 12

(параграф мәтініндегі 7-тәжірибе) Суды бір стақаннан екіншісіне құй. Судың қандай қасиеті көрінеді? Аяқта: «Стақанды қисайтқанда су …».

Жауабы: стақанды қисайтқанда су екінші стақанға құйылды да, оның пішінін қабылдады. Бұл қасиет — аққыштық.

№ 13

(параграфтағы нөмірсіз тапсырма: «Тәжірибе жаса» үйде) Тамшуырмен құрғақ стақанға су тамызып, тамшылар түбін жапқанша тамыз. Тамшыларды санап ал. Осыны сүтпен және өсімдік майымен қайтала. Кестеге жаз. Бірдей болды ма? Неге?

🧪 Тәжірибе. Қажет: үш бірдей құрғақ стақан (немесе біреу, бірақ әр сұйықтықтан кейін жуылып, сүртілген), тамшуыр, су, сүт, өсімдік майы.

Қалай ойлаймыз. Сұйықтықтар әртүрлі ағады және әртүрлі жайылады. Қою май баяу ағады, ал су әйнекте көбіне тамшы-«аралшықтар» болып жиналады.

Шешуі.

1. Түбінің ортасына бір-бірлеп тамыз да, санап ал.
2. Әр тамшыдан кейін ол жайылғанша бірнеше секунд күт.
3. Түбі толық жабылғанда тоқта.
4. Әр сұйықтық үшін тамшы санын жаз.

Қорытынды үлгісі. Тамшы саны әртүрлі болды. Сұйықтықтар аққыштығымен және тұтқырлығымен ерекшеленеді: тұтқыр май баяу жайылады, су мен сүт — тезірек. Сонымен қатар тамшылардың мөлшері әртүрлі, әйнекте де әртүрлі жайылады. Демек, әр сұйықтықтың өз физикалық қасиеттері бар.

Жауабы: сандар әркімде өз; айырмашылық сұйықтықтардың аққыштығының (тұтқырлығының) әртүрлі болуынан.

№ 14

(параграфтағы нөмірсіз тапсырма: «Өсу ағашы» өзін-өзі бағалау) Суретте адамшалары бар ағаш: біреулері ағаштың басында отыр, біреулері өрмелеп барады, үшіншілері жерде қалды. Сабақтан кейін кім саған ұқсайтынын таңда да, сөйлемдерді аяқта: «Бүгін менде қиын сұрақтар туындады. Мен оларға жауап бере алмадым …», «Ол үшін үйде маған …».

Қалай ойлаймыз. Соңындағы шағын тестен өт. Бәрі дұрыс болса — шыңдасың. Бір-екі қате болса — өрмелеп барасың. Одан көп болса — әзірге жердесің, бұл қалыпты.

Жауап үлгісі. «Бүгін менде қиын сұрақтар туындады. Мен оларға жауап бере алмадым: созымдылық серпімділіктен несімен ерекшеленеді. Ол үшін үйде маған анықтамаларды қайталап, ермексаз бен өшіргішті тағы бір рет қысу керек».

Жауабы: әркімде өз жауабы.

Жадынама

• Қасиеттер физикалық және химиялық болады.
• Әр заттың өз еру температурасы бар.
• Тығыздық = масса : көлем. Судан тығыз зат батады.
• Металдар иілгіш, жылу мен токты жақсы өткізеді.
• Резеңке, пластмасса, ағаш — жылу мен токты нашар өткізеді.

Шағын тест