§ 20. Әртүрлі заттардың қандай қасиеттері болады? (№2 сараманды жұмыс)

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар және материалдар. 114–115-беттер.

Нені үйренесің

• Затты жоспар бойынша сипаттауды: түсі, иісі, күйі, балқыту және қайнау температуралары, жылтырлығы, аққыштығы, суда ерігіштігі.
• Затты қауіпсіз иіскеп, оның суда ерігіштігін тексеруді.
• Затты басқалардан оңай ажыратуға болатын қасиетті табуды.
• Затты одан жасалған денеден ажыратуды.

Ой қозғау

• Заттың қасиеттері дегеніміз не? Заттардың бір-біріне ұқсайтын немесе ерекшеленетін белгілері (§ 19).
• Аққыштық дегеніміз не? Аз күштен пішінін тез өзгерту қабілеті. Оған сұйықтар ие.
• Мұз қандай температурада ериді, су қандай температурада қайнайды? Мұз 0 °C-та ериді, су 100 °C-та қайнайды.
• Тұз суда ери ме? Иә: стақан суға бір қасық тұз салып араластырсаң — кристалдар жоғалады, ал су тұзды болады.

Тақырыпты талдаймыз

Заттың төлқұжаты

Әрқайсымыздың құжатымыз бар: аты-жөні, туған күні, бойы. Заттың да «төлқұжаты» бар — қасиеттер жиынтығы. Бүгін үш заттың: судың, ас тұзының және алюминийдің төлқұжатын толтырасың.

Үстелде: стақандағы су (суретте көпіршікті ағын), ақ тұз үйіндісі және алюминий заттар — тілім, банка, фольга. Көруге, иіскеуге және тексеруге болатынның бәрін өзің тексересің. Балқыту және қайнау температураларын анықтамалықтан немесе интернеттен іздейсің.

🧪 Сараманды жұмыс. Қажет: су, ас тұзы, алюминий тілімі. Ерігіштікті тексеру үшін қосымша: суы бар екі стақан, шай қасық немесе шыны таяқша.

Қалай дұрыс иіскейміз

⚠️ Затты ешқашан тура мұрныңа апарма және терең дем алма! Стақанды 15–20 см қашықтықта ұста да, алақанмен ауаны өзіңе қарай жел. Кез келген зертханада солай иіскейді. Сабақта ештеңенің дәмін татып көрме.

Температураларды неге кітаптардан іздейміз

Су 100 °C-та қайнайды — мұны асүйде көруге болады. Ал тұз шамамен 800 °C-та, алюминий 660 °C-та балқиды. Ол үшін арнайы пештер керек. Сыныпта олай қыздыруға болмайды: қауіпті және қажетті жабдық жоқ.

Не шықты: үш заттың төлқұжаты

💡 Тұз салғыштағы тұз «шашылады» да, аққыш сияқты көрінеді. Бірақ әр түйір — өз пішіні бар қатты кристал. Құйылғыштық — аққыштық емес.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бұл жұмысты үйде оңай қайталауға болады: бір стақан су, тұз салғыштағы тұз және бір кесек фольга. Баладан қантқа да «төлқұжат жасатыңыз» — тұзбен жақсы салыстыру болады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қандай қасиеттерді сезім мүшелерімен анықтауға болады? Түсін, жылтырлығын, иісін, агрегаттық күйін, аққыштығын.
• Қандай қасиеттерді анықтамалықтан аламыз? Балқыту және қайнау температураларын.
• Үш заттың қайсысы суда ериді? Ас тұзы.
• Үш заттың ортақ белгісі қандай? Үшеуінің де иісі жоқ.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ұсынылған заттардың түсін анықта. Бақылау нәтижелерін кестеге жаз.

Жауабы: су — түссіз, мөлдір; тұз — ақ; алюминий — күмістей ақ (сұр).

№ 2

Зерттелетін заттарды кезекпен мұрныңа жақындат. Олардың иісі бар ма?

Қалай ойлаймыз. Дұрыс иіскейміз — алақанмен ауаны өзімізге желпиміз.

Жауабы: таза судың, тұздың және алюминийдің иісі жоқ.

№ 3

Ұсынылған әрбір заттың агрегаттық күйін анықта.

Жауабы: су — сұйық; тұз — қатты; алюминий — қатты.

№ 4-5

Қосымша дереккөздерді пайдаланып, ұсынылған заттардың балқыту және қайнау температурасын анықта. Сен қалай ойлайсың, осы тәжірибені сынып жағдайында неге жүзеге асыра алмаймыз? Жауабыңды жаз.

Шешуі.

1. Балқыту температурасы: мұз (су) — 0 °C; ас тұзы — 801 °C; алюминий — 660 °C.
2. Қайнау температурасы: су — 100 °C, тұз — шамамен 1465 °C, алюминий — шамамен 2500 °C.
3. Сыныпта тек спиртті шам бар. Оның жалыны тұзды немесе алюминийді балқытуға жетпейді, қайнатуға тіпті жетпейді.
4. Балқыған тұз бен металл өте қауіпті: күйік, шашырау, өрт. Мұндай тәжірибелерді тек зауыттар мен арнайы пештері бар зертханаларда жасайды.

Жауабы: балқыту — 0 °C; 801 °C; 660 °C. Қайнау — 100 °C; шамамен 1465 °C; шамамен 2500 °C. Сыныпта жасауға болмайды: өте жоғары температура және арнайы жабдық керек.

№ 6

Зерттелетін заттардың жылтырлығы бар-жоғын анықта.

Жауабы: алюминийдің жарқын металдық жылтыры бар; су жарықта жылтырайды (жарықты шағылыстырады); тұз кристалдары сәл жылтырайды, бірақ металдық жылтыры жоқ.

№ 7

Тәжірибелік заттарда аққыштық қасиет бар ма? (Есіңе сақта! Аққыштыққа тек сұйық заттар ие.)

Жауабы: аққыш тек су. Тұз бен алюминий қатты, оларда аққыштық жоқ.

№ 8

Судағы ерігіштікті тексеретін тәжірибе жүргіз. Тәжірибені жасау үшін саған қандай қосымша құралдар қажет? а) Әрбір затты басқа екі заттан айыра білу үшін қандай қасиет (қасиеттер) болуы керек? ә) Екі (үш) заттарға бірдей тән қасиеттерді атап көрсет. Қорытынды жаса.

Шешуі.

• Қосымша құралдар: араластыруға арналған стақандар мен қасық (шыны таяқша). Тұз суда ериді, алюминий — ерімейді.
• а) Су — жалғыз сұйық және аққыш зат. Тұз — жалғыз суда еритіні. Алюминий — жалғыз металдық жылтыры барлары (және иілгіш).
• ә) Үшеуінің де иісі жоқ. Тұз бен алюминий қатты және аққыш емес. Су мен тұз түссіз (тұз кристалдары мөлдір).

Қорытынды үлгісі. Әр заттың физикалық қасиеттерінің өз жиынтығы бар. Кейбір қасиеттер сәйкес келеді, бірақ бірнеше қасиетті бірге алып, кез келген затты танып, басқаларынан ажыратуға болады.

Жауабы: шешуді қара.

№ 9

Сәйкестіктерді айқында. Зат: 1) алтын, 2) сынап, 3) қағаз, 4) шыны. Физикалық дене: а) термометр, ә) сақина, б) көрмелік сөре, в) дәптер.

Қалай ойлаймыз. Әр дене туралы сұра: «Ол неден жасалған?»

Шешуі. Сақинаны алтыннан жасайды. Ескі термометрлердің ішінде сынап бар. Дәптер қағаздан жасалған. Дүкеннің көрмелік сөресі — шыныдан.

Жауабы: 1 — ә; 2 — а; 3 — в; 4 — б.

🌟 Сынап — бөлме температурасында сұйық болатын жалғыз металл. Сондықтан оны бұрын термометрлерге құятын. Қазір мұндай термометрлерді электрондықтармен ауыстырып жатыр: сынап буы улы.

№ 10

Берілген сөз және сөз тіркестерінен заттарға жататындарды таңдап, астын сыз: үстел, мыс, мұз, пластмасса шөлмек, спирт, газет, су буы, күміс шынжыр.

Қалай ойлаймыз. Дене — зат, оның пішіні мен мақсаты бар. Зат — оның неден жасалғаны.

Шешуі. Үстел, шөлмек, газет және шынжыр — денелер (заттар емес, нәрселер). Мыс, спирт және су буы — заттар. Мұз — қатты күйдегі су заты.

Жауабы: мыс, мұз, спирт, су буы.

№ 11

Үйіңдегі қандай заттарды иісі бойынша анықтауға болады?

Жауап үлгісі. Сірке суы (өткір қышқыл иіс), нашатыр спирті (өте өткір), лак алатын сұйықтықтағы ацетон, бензин, ванилин, кофе, әтір, тазалағыш құралдағы хлор.

⚠️ Тұрмыстық химияны — сірке суын, нашатырды, хлорды, ацетонды — жақыннан иіскеуге болмайды: мұрын мен тамақты күйдіріп алуы мүмкін. Тек қашықтан, алақанмен ауаны желпіп иіскеу керек, ал ересек адамсыз мүлде ашпаған дұрыс.

Жауабы: сірке суы, нашатыр спирті, ацетон, ванилин, кофе, әтір және т.б.

№ 12

Заттаңбасы жоқ сауыттарда әтір, өсімдік майы, ас тұзы, темір кесегі, мәрмәр бар. Әрбір затты қандай қасиеттері бойынша анықтауға болады?

Қалай ойлаймыз. Алдымен күйі бойынша бөлеміз: сұйықтар және қатты денелер. Сосын әрқайсысынан «ерекше белгі» іздейміз.

Шешуі.

1. Сұйықтар — әтір мен май. Әтірдің иісі қатты, тез буланады. Май сарғыштау, қою (тұтқыр), қағазда майлы із қалдырады.
2. Қатты заттар — тұз, темір, мәрмәр.
3. Тұз — ақ ұсақ кристалдар, суда ериді.
4. Темір — жылтыры бар сұр металл, оны магнит тартады.
5. Мәрмәр — қатты ашық түсті тас, металдық жылтыры жоқ, суда ерімейді, магнит оны тартпайды.

Жауабы: әтір — иісі бойынша; май — тұтқырлығы мен майлы ізі бойынша; тұз — суда ерігіштігі бойынша; темір — жылтыры мен магнит бойынша; мәрмәр — ерімейді және магнитке тартылмайды.

№ 13

Заттардың физикалық қасиеттерін ескере отырып түсіндір, не үшін бұрағыш пен тістеуіктің сабы пластмассадан жасалады?

Шешуі. Металл электр тогы мен жылуды жақсы өткізеді. Пластмасса ток пен жылуды дерлік өткізбейді. Егер бұрағышпен кездейсоқ кернеулі сымға тисе, пластмасса сап токты қолға өткізбейді. Сонымен қатар мұндай сап қыста қолды соншалықты салқындатпайды және құрал қызып кетсе, күйдірмейді. Әрі ол жеңіл және ыңғайлы.

Жауабы: пластмасса ток өткізбейді (тоқ соғудан қорғайды) және жылуды нашар өткізеді.

📕 Нөмірлеу. Қазақша басылымда 115-беттегі екінші тізімнің тапсырмалары қайтадан 1–5 деп нөмірленген. Осы жерде сабақ ішінде шатаспау үшін олар 9–13 деп аталды.

Жадынама

• Затты жоспар бойынша сипаттайды: түсі, иісі, күйі, температуралары, жылтырлығы, аққыштығы, ерігіштігі.
• Заттардың бірдей қасиеттері көп болуы мүмкін, бірақ әр заттың қасиеттер жиынтығы өзіндік.
• Зат — дене неден жасалғаны: алтын — сақина, шыны — көрмелік сөре.
• Құралдардың сабын пластмассадан жасайды, өйткені ол ток өткізбейді.

Шағын тест