§ 27. Берілген концентрациямен ерітіндіні қалай дайындайды? (№4 сараманды жұмыс)

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар және материалдар. 143–144-беттер.

Нені үйренесің

• Қажетті қойылықтағы ерітінді үшін қанша зат пен су алу керегін есептеуді.
• Затты тастары бар таразыда өлшеуді.
• Суды өлшеуіш цилиндрмен өлшеп, ерітінді дайындауды.
• Ерітіндіні сұйылтқанда концентрацияның не болатынын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Ерітіндінің массасы — бұл…? Еріткіштің массасы мен еріген заттың массасының қосындысы.
• Массалық үлесті қалай табады? $\omega = \frac{m(\text{зат})}{m(\text{ерітінді})} \cdot 100%$.
• 1 мл судың массасы қанша? 1 г. Сондықтан судың массасын өлшеуіш цилиндрмен өлшеп алуға болады.
• 100 г-ның 3 %-ы қанша? Ал 200 г-ның ше? 3 г және 6 г.

Тақырыпты талдаймыз

Концентрация — массалық үлестей нәрсе

Концентрация сөзі ерітіндінің «қойылығын» білдіреді. Бұл жұмыста оны заттың массалық үлесімен пайызбен өрнектейді. Тұздың 3 пайыздық ерітіндісі дегеніміз — ерітіндінің әр 100 г-ында 3 г тұз және 97 г су бар.

Зертханашының жұмыс жоспары

Қажетті қойылықтағы ерітіндіні әрқашан үш қадаммен дайындайды:

1. Есептейді: қанша грамм зат пен қанша су керек.
2. Затты таразыда өлшейді.
3. Суды цилиндрмен өлшеп алады, затты араластыра отырып ерітеді.

📌 Заттың массасы = ерітіндінің массасы × үлес : 100 %. Судың массасы = ерітіндінің массасы − заттың массасы.

Массасы әртүрлі тастары бар таразы қалай жұмыс істейді

Суретте мектептік тепе-теңдік таразы бар: екі табақша мен массасы әртүрлі тастар жиынтығы. Сол жақ табаққа затты, оң жақ табаққа тастарды салады. Тілшесі ортада тұрғанда, массалар тең болады.

💡 Өлшеудің алдында екі табаққа да бірдей қағаз жапырақшасын сал. Сонда тұз табақты былғамайды, ал қағаздың артық салмағы теңеседі.

⚠️ Тастарды саусақпен емес, пинцетпен алады: қолдан оларға май мен ылғал жұғады, сөйтіп тастар уақыт өте «өтірік айтатын» болады.

Шынымен жұмыс істеудің қауіпсіздік ережелері

⚠️ Шыны ыдысты екі қолмен ұста, үстелдің шетіне қойма. Ерітіндіні шыны таяқшамен баяу араластыр, қабырғасына ұрма. Жарылған ыдысты пайдаланба, сынықтарды қолмен жинама, мұғалімді шақыр. Зертханада ештеңенің дәмін татып көруге болмайды.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Өлшеуден бұрын не істеу керек? Заттың массасын және судың массасын (көлемін) есептеу.
• Суды неге өлшемесе де болады? 1 мл судың массасы 1 г, сондықтан өлшеуіш цилиндр жеткілікті.
• Ерітіндіні немен араластырады? Шыны таяқшамен.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Есіңе түсір! Қоспа деген не?

Жауабы: екі немесе одан да көп заттың шекарасыз біртекті араласуы; ерітінді еріткіш пен еріген заттан тұрады.

№ 2

Есіңе түсір! Еріген заттардың массалық үлесін қалай есептейді?

Шешуі. $\omega = \frac{m(\text{зат})}{m(\text{ерітінді})} \cdot 100%$, мұндағы $m(\text{ерітінді}) = m(\text{зат}) + m(\text{еріткіш})$.

Жауабы: заттың массасын ерітіндінің массасына бөліп, 100 %-ға көбейтеді.

№ 3

Есіңе түсір! Қоспаларды пайдаланатын салаларды ата.

Жауап үлгісі.

• Медицина: йод тұнбасы, физиологиялық ерітінді, шәрбаттар, тамшылар.
• Асүй: тұздық, шәрбат, сірке, шай.
• Ауыл шаруашылығы: суаруға арналған тыңайтқыш ерітінділері.
• Тұрмыс: жуғыш заттар, бояулар, сабын көпіршіктері.

Жауабы: медицинада, тағам әзірлеуде, ауыл шаруашылығында, тұрмыста.

№ 4

150 г 3 %-дық ас тұзының ерітіндісін дайындау үшін қанша су мөлшерін және қанша ас тұзының массасын алу керектігін есепте.

Қалай ойлаймыз. Ерітіндінің массасы мен қойылығы белгілі. Тұзды табамыз, ал су — қалғаны.

Шешуі.

Берілгені: $m(\text{ерітінді}) = 150$ г; $\omega = 3%$. Табу керек: $m(\text{тұз})$, $V(\text{су})$.

1. $m(\text{тұз}) = \frac{150 \cdot 3}{100} = 4{,}5$ г.
2. $m(\text{су}) = 150 - 4{,}5 = 145{,}5$ г.
3. Судың тығыздығы 1 г/мл, демек $V(\text{су}) = 145{,}5$ мл.

Тексеру: $\frac{4{,}5}{150} \cdot 100% = 3%$ ✓.

Жауабы: 4,5 г тұз және 145,5 мл су.

№ 5

1-тапсырма бойынша қоспа дайында. а) Таразы басын теңестір. ә) Қажетті тұзды өлшеп ал. б) Мензуркамен қажетті су көлемін өлшеп ал. в) Тұзды химиялық стақанда шыны таяқшамен араластырып, суға еріт.

🧪 Сараманды жұмыс. Керек болады: химиялық стақан, шыны таяқша, өлшеуіш цилиндр (мензурка), массасы әртүрлі тастары бар таразы, ас тұзы, су.

Қалай ойлаймыз. Тұзды дәлірек өлшеп, суды дәлірек өлшеп алған сайын, концентрация 3 %-ға жақын болады.

Шешуі. Жұмыс жоғарыдағы қадамдармен орындалды. Дәптерге № 4 есебін жаз және қысқаша: нені өлшедің, қанша өлшеп алдың, не шықты (мөлдір түссіз ерітінді).

Жауабы: массасы 150 г 3 пайыздық ерітінді дайындалды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде асүйлік таразыда қайталауға болады: 4–5 г тұз (шай қасықтан сәл аз) және өлшеуіш стақаннан 145 мл су. Бала «3 %» — өте аз тұз екенін көреді.

№ 6

Алынған ерітіндіге 150 г су қос. а) Бұл жағдайда ерітіндінің концентрациясы қалай өзгеретінін есепте (еріген заттардың массалық үлесі). ә) Дәптерге керекті есептерді жаз, жұмыс бойынша қорытынды жаса.

Қалай ойлаймыз. Тұзды қосқан жоқпыз, ол сол 4,5 г. Ал ерітінді көбейді.

Шешуі.

1. $m(\text{жаңа ерітінді}) = 150 + 150 = 300$ г.
2. $\omega = \frac{4{,}5}{300} \cdot 100% = 1{,}5%$.

Қорытынды: су қосса, заттың массасы өзгермейді, ал концентрация азаяды. Ерітінді массасы бойынша екі есе көп болса, екі есе әлсіз.

Жауабы: 3 % болды, 1,5 % болды; концентрация 2 есе азайды.

⚠️ Жиі кететін қате. $\frac{4{,}5}{150}$ деп есептейді, суды қосуды ұмытып. Немесе судан концентрация артады деп ойлайды. Есіңде болсын: су қостық — ерітінді әлсіреді.

№ 7

Ерітіндідегі еріген заттың массалық үлесі нені көрсетеді?

Жауабы: еріген зат ерітінді массасының қандай бөлігін құрайтынын, яғни ерітіндінің әр 100 г-ында заттың неше грамм екенін көрсетеді.

№ 8

Заттардың массалық үлесі қандай бірлікте өлшенеді?

Жауабы: пайызбен (%) немесе бірліктің үлесімен (3 % = 0,03).

№ 9

Берілген концентрациямен ерітінді дайындау ісімен сен күнделікті қай жерде кездесесің?

Жауап үлгісі.

• Анам қияр тұздығын рецепт бойынша дайындайды: бір литр суға мынадай тұз.
• Тамақты шаю үшін нұсқаулық бойынша жылы суға тұз немесе сода салады.
• Тыңайтқыш қаптамасында шелек суға қанша грамм еріту керегі жазылған.
• Компот немесе тосапқа арналған шәрбатты нақты рецепт бойынша пісіреді.

Жауабы: асүйде, емделуде, бақта және бау-бақшада.

№ 10

Неге емдік препарат ерітінділерінде заттардың арақатынасы қатаң сақталуы тиіс? Қалай ойлайсың?

Жауап үлгісі.

• Тым қою ерітінді уландыруы немесе күйдіруі мүмкін, мысалы, теріні немесе кілегейлі қабықты.
• Тым әлсізі әсер етпейді, ауру кетпейді.
• Дәрігерлер дозаны адамның жасы мен салмағына қарай есептейді, сондықтан дәлдік маңызды.

Жауабы: дәрінің пайдасы мен қауіпсіздігі нақты концентрацияға байланысты.

🌟 Көк тамырға тамызатын және мұрынды шайатын физиологиялық ерітінді — ас тұзының 0,9 пайыздық ерітіндісі. Біздің ағзамыздағы сұйықтықтардың да тұздылығы дәл осындай, сондықтан ол ашытпайды және зиян келтірмейді.

№ 11

«Жетістік баспалдағы» — өзін-өзі бағалау. «Ерітінділер» тақырыбының қорытындысы бойынша саған сәйкес келетін адамды таңда. Егер сен білімнің шыңына жетсең, онда жоғары баспалдақтағы адамды таңда. Егер сенің кейбір сұрақтарға әлі де жауабың жоқ болса, онда ортаңғы баспалдақтағы адамды таңда. Егер сен тақырыпты толық түсінбесең, онда астыңғы баспалдақтағы адамды боя. Өзіңнің жұмысыңа талдау жаса. Жоғары баспалдаққа жету үшін, саған үйде нені қайталау керек?

Қалай ойлаймыз. Өзіңді үш сұрақпен тексер: ерітіндінің массасын, массалық үлесті және үлес бойынша заттың массасын таба аламын ба?

Жауап үлгісі.

• Егер № 4 пен № 6-ны өзің шығарсаң, сен жоғарғы баспалдақтасың.
• Егер неге бөлетініңді шатастырсаң, § 26-дағы массалық үлес формуласын қайталап, сол параграфтың № 6–9 есептерін шығар.
• Егер ерітіндінің не екенін түсіну қиын болса, § 25-ті қайта оқы.

Жауабы: әркімде өзінікі; бастысы — нені қайталау керегін шынайы айту.

Жадынама

• Алдымен есеп, содан кейін өлшеу, сосын еріту.
• Затты таразының бір табағына, тастарды екінші табағына салады, тастарды пинцетпен алады.
• Су көлемін көз деңгейінде қарайды.
• Су қостық — ерітінді әлсіреді.

Шағын тест