§ 28. Кейбір заттар неге ерімейді?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар және материалдар. 145–149-беттер.

Нені үйренесің

• Ерігіштік деген не екенін және ол неге байланысты екенін түсіндіруді.
• Заттарды жақсы еритін, аз еритін және іс жүзінде ерімейтін топтарға бөлуді.
• Қаныққан, қанықпаған және аса қаныққан ерітінділерді ажыратуды.
• Ерігіштікті массалық үлеспен шатастырмауды.

Ой қозғау

• Ерітінді дегеніміз не? Еріткіш пен еріген заттың біртекті қоспасы.
• Қандай еріткіштерді білесің? Су, спирт, ацетон, бензин.
• Құм суда ери ме? Жоқ, ол түбіне шөгеді.
• Қант қайда тезірек ериді: ыстық шайда ма, әлде салқын компотта ма? Ыстық шайда.

Тақырыпты талдаймыз

Қант неге түбінде қалды

Кейде шай ішкенде стақанның түбінде қант қалып қояды. Себебі екеу. Не жақсы араластырмадың, не қантты көп салдың, су оны енді ерите алмайды. Әр судың шегі бар: ол өзіне қанша заттың «сыятынын» біледі.

📌 Ерігіштік — берілген температурада 100 г еріткіште ерітуге болатын заттың ең жоғары массасы.

Мысалы, 20 °C-та 100 г суда шамамен 36 г ас тұзы ериді. Одан артық ерімейді: артық тұз түбінде қалады.

⚠️ Жиі кететін қате. Ерігіштікті массалық үлеспен шатастырады. Ерігіштік — шек: 100 г суда неше грамм зат ери алады. Массалық үлес — нақты ерітіндіде зат қанша бар екенін көрсетеді.

Еритін және ерімейтін заттар

Заттар суда еруіне қарай үш топқа бөлінеді:

• жақсы еритіндер — қант, ас тұзы, мыс купоросы (тотияйын), калий перманганаты;
• аз еритіндер — гипс (өте аздап ериді);
• іс жүзінде ерімейтіндер — құм, бор, саз, өсімдік майы.

🌟 «Мүлде ерімейтін» заттар дерлік жоқ. Шыны мен алтын да суда өте аздап ериді, тек оны құралсыз байқау мүмкін емес.

Ерігіштік еріткішке байланысты

Бір зат бір еріткіште ериді, ал екіншісінде ерімейді. Мыс купоросы (көк кристалдар) суда жақсы ериді, ал спиртте дерлік ерімейді. Ал май дағын су кетірмейді, бензин кетіреді.

Ерігіштік температураға байланысты

Қатты заттар ыстық суда әдетте жақсырақ және тезірек ериді. Қанттың ерігіштігі қалай өсетінін қара:

Газдарда керісінше: жылы суда олар аз ериді. Сондықтан жылы газдалған сусын тез «тынады».

Қаныққан, қанықпаған, аса қаныққан

Стақан суға қантты қасықтап сала бастайық. Бірінші қасық лезде ери салады, ерітінді қанықпаған, ол тағы ерітуге дайын. Әр қасық сайын еру баяулай береді, шәрбат қоюланады. Ақыры жаңа үлес енді ерімей, түбінде қалады, ерітінді қаныққан болды.

📌 Қаныққан ерітіндіде берілген температурада зат енді ерімейді. Қанықпаған ерітіндіде зат қаныққанға қарағанда аз, ол әлі ери алады. Аса қаныққан ерітіндіде нақты температурада зат қаныққанға қарағанда көбірек еріген. Ол тұрақсыз: бір кристалл тастасаң, артық зат лезде кристалл болып түседі.

💡 Қолыңдағы ерітіндінің қандай екенін қалай тексереді? Оған тағы бір шымшым зат сал. Ерісе, ерітінді қанықпаған. Түбінде қалса, қаныққан. Кенет кристалдар өсе бастаса, аса қаныққан.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Аса қаныққан ерітінді қайта қолданылатын тұзды жылытқыштарда жұмыс істейді: іштегі металл пластинаны сыртылдатасыз — сұйықтық кристалданып, қызады. Тақырыпты балаға көрсетудің жақсы жолы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Ерігіштік дегеніміз не? Берілген температурада 100 г еріткіште еритін заттың ең жоғары массасы.
• Ол неге байланысты? Заттың өзіне, еріткішке және температураға.
• Қаныққан ерітінді қанықпағаннан немен ерекшеленеді? Қаныққан ерітіндіде зат енді ерімейді, қанықпағанда әлі ериді.
• Ерігіштік пен массалық үлес — бір нәрсе ме? Жоқ: ерігіштік — шек, массалық үлес — ерітіндіде қазір зат қанша екенін көрсетеді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Есіңе түсір: шай ішкен кезде қант стақан түбінде қалып қойған кездер болды ма? Сен қалай ойлайсың, неліктен?

Жауап үлгісі.

• Қантты жақсы араластырмады, ол еріп үлгерген жоқ.
• Шай суып қалды: салқын шайда қант баяу және нашар ериді.
• Қант ери алатыннан артық салынды, ерітінді қаныққан болды.

Жауабы: араластырмады, шай суық болды немесе қант ерігіштік шегінен артық болды.

№ 2

Есіңе түсір, қандай еріткіштерді білесің? Олардың барлығы заттарды бірдей ерите ме?

Жауап үлгісі. Су, спирт, ацетон, бензин, өсімдік майы. Жоқ, бірдей ерітпейді: тұз бен қант суда жақсы ериді, ал бензинде ерімейді. Майлы дақты су жумайды, ал бензин немесе еріткіші бар құрал жуады. Жасыл бояу (зеленка) — бояғыштың спирттегі ерітіндісі.

Жауабы: еріткіштер әртүрлі, бір зат олардың әрқайсысында әртүрлі ериді.

№ 3

1-тәжірибе. Тапсырма: еріткіштер табиғаты заттардың еруіне қалай әсер ететінін бақылау. Тотияйыны бар 1-сынауыққа 5 мл спирт және екіншісіне 5 мл су құй, заттар дұрыс еруі үшін жақсылап сілкіле. Ұсынылған еріткіштердің қайсысы тотияйынды жақсы ерітеді? Еріткіш табиғатының еру үдерісіне әсері және әртүрлі еріткіштерде заттардың еру қабілеті жайлы қорытынды жаса.

🧪 Тәжірибе. Керек болады: 2 сынауық, аздап мыс купоросы (тотияйын), 5 мл спирт, 5 мл су.

Қалай ойлаймыз. Зат бір, мөлшері бірдей. Тек еріткіш басқа — демек, іс еріткіште.

Шешуі. №1 сынауықта (спирт) тотияйын ерімеді. №2 сынауықта (су) ерді, көгілдір түсті ерітінді шықты.

Жауабы: суды жақсы ерітеді. Қорытынды: заттың ерігіштігі еріткіштің табиғатына байланысты.

⚠️ Мыс купоросы улы: қолғапсыз қолмен алма, дәмін татпа, тәжірибеден кейін қолыңды жу. Спирт тез тұтанады — оны оттан алыс ұста. Бұл тәжірибені тек мектеп зертханасында мұғаліммен бірге жасайды.

№ 4

2-тәжірибе. Тапсырма: заттың еруіне температураның әсерін бақылау. Екі сынауыққа 2–3 граммнан қант сал, әрбір сынауыққа 1/4 бөлігі мөлшерінде су құй. Техника қауіпсіздігі ережесін сақтай отырып, №1 сынауықты қыздыр. Қай сынауықта (№1 немесе №2) еру үдерісі жылдам жүреді? Заттың еруіне температураның әсері туралы қорытынды жаса.

🧪 Тәжірибе. Керек болады: 2 сынауық, қант, су, сынауық ұстағыш, спирт шамы.

Қалай ойлаймыз. Суретте сынауықты ұстағышпен спирт шамының жалынына еңкейте ұстап тұр. Қант мөлшері бірдей ыстық және салқын сынауықты салыстырамыз.

Шешуі. Қыздырылған сынауықта қант салқынға қарағанда әлдеқайда тез ериді. Ыстық судың бөлшектері тезірек қозғалады және қантты тезірек «ыдыратады».

Жауабы: тезірек — біріншісінде (қыздырылған). Қатты заттардың суда ерігіштігі температура көтерілгенде, әдетте, артады.

Қорытынды. Қатты заттардың еруі судағы температура жоғарылаған кезде жылдамдайды.

⚠️ Сынауықты ұстағышпен ұстап, аузын өзіңнен және көршіңнен әрі бағыттап қыздырады. Алдымен бүкіл сынауықты жылытады, сонан соң түбін. Спирт шамын қалпақшамен сөндіреді, үрлемейді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде бұл тәжірибені отсыз қауіпсіз қайталауға болады: екі стақан — шайнектен жылы су және шүмектен салқын су, әрқайсысына бір шай қасық қант. Қайсысында қант ертерек жоғалатынын бақылаңыз.

№ 5

Су мөлшері бірдей екі колба дайында. Бірінші колбаға бір шайқасық қант сал. Нені байқадың? Екінші колбаға сондай 4 қасық қант сал. Бұл жерде қант қалай ериді? Қорытынды жаса.

Қалай ойлаймыз. Су бірдей, қант екінші колбада 4 есе көп. Оның қаншалықты тез ерігенін және түбінде бірдеңе қалатынын қараймыз.

Шешуі. Бірінші колбада қант дерлік бірден ериді. Екіншісінде баяу ериді, ұзақ араластыруға тура келеді, ерітінді қоюланып, тәттілене түседі. Қантты тағы көп салсаң, бір бөлігі түбінде қалады.

Жауабы: қорытынды: су затты тек белгілі бір шекке дейін ерітеді; шекке жақындаған сайын еру баяулайды.

№ 6

Қалай ойлайсың, 1 және 2-колбалардағы қант ерітіндісі қай топқа жатады? Неге? Дәлелде.

Қалай ойлаймыз. Дәлелдеу үшін колбаға тағы аздап қант салып, араластыр.

Шешуі.

1. 1-колбада ерітінді қанықпаған: қосылған қант қайта ериді.
2. 2-колбада қант ерімей, түбінде жатса, ерітінді қаныққан. Ал қанттың бәрі ерісе, ерітінді әзірге қанықпаған, жай ғана қоюырақ.

Жауабы: 1-колба — қанықпаған ерітінді; 2-колба — түбінде ерімеген қант қалса, қаныққан.

№ 7

Қалай ойлайсың, егер қаныққан ерітіндіні суытса, ерітілген зат қандай болады? Жауап бергенде заттың еруіне температураның әсері туралы қорытындыны пайдалан.

Қалай ойлаймыз. Қыздырғанда ерігіштік артады, демек, суытқанда — азаяды. Ал ерітіндідегі зат сонша.

Шешуі. Суығанда су аз зат ұстай алады. Артық зат ерітіндіден кристалл немесе түбіне тұнба болып түседі.

Жауабы: заттың бір бөлігі тұнбаға түседі (кристалданады).

🌟 Қант кәмпиттері мен «таяқшадағы қант кристалдары» осылай жасалады: ыстық қою шәрбат суыған сайын қант таяқшада немесе жіпте кристалл болып өседі.

№ 8

Еру деген не?

Жауабы: зат еріткіште өте ұсақ бөлшектерге бөлініп таралып, онымен біртекті қоспа — ерітінді түзетін үдеріс.

№ 9

Ерігіштік қандай факторларға байланысты?

Жауабы: заттың өз табиғатына, еріткіштің табиғатына және температураға (газдар үшін қысымға да).

№ 10

Ерігіштік деген не?

Жауабы: берілген температурада 100 г еріткіште ерітуге болатын заттың ең жоғары массасы.

№ 11

Ерітінділер ерігіштігі бойынша қалай жіктеледі?

Жауабы: қанықпаған, қаныққан және аса қаныққан ерітінділерге.

№ 12

Өлі теңіз суы ерітіндінің қандай түріне жатады? Жауабыңды дәлелде.

Қалай ойлаймыз. Фотосуреттерде судың ішінде де, жағада да ақ тұзды бағаналар мен қыртыстар тұр, ал адам суда төсекте жатқандай жатыр.

Жауап үлгісі.

• Өлі теңіздің суы өте тұзды: оның тұздылығы 310 ‰, яғни массасының шамамен үштен бірі — тұз.
• Түбінде және жағасында тұз кристалл болып түседі: су оны енді ерите алмайды.
• Демек, бұл қаныққан ерітінді: тұз енді ерімейді, артығы шөгеді.

Жауабы: тұздардың қаныққан (немесе қанығуға жақын) ерітіндісі.

🌟 Өлі теңізде кейбір микробтардан басқа дерлік ешкім өмір сүрмейді. Бірақ онда батып кету өте қиын: тұзды су соншалықты тығыз, адамды бетке итеріп шығарады.

№ 13

Зерттеу тақырыбы бойынша кем дегенде 3 «жеңіл» және 2 «күрделі» сұрақ құрастырып жаз. Оларды сыныптастарыңа қой.

Жауап үлгісі.

• Жеңіл: «Ерігіштік деген не?»; «Зат енді ерімейтін ерітінді қалай аталады?»; «Мыс купоросы спиртте ери ме?»
• Күрделі: «Ыстық шайда қант неге тезірек ериді?»; «Қаныққан тұз ерітіндісін тоңазытқышқа қойса, не болады?»

Жауабы: мысалдар жоғарыда, өз сұрақтарың да болады.

№ 14

Келесі беттегі мәтінді оқы. Жапон зерттеушісі Масаро Эмотоның «судың есте сақтау қабілеті» туралы тәжірибелері баяндалған. Бөлімдерге бөл. Мәтіннің әрбір бөлігіне атау бер. Осы мәтіндегі қандай ақпарат саған пайдалы болды?

Қалай ойлаймыз. Алдымен ой қай жерде ауысатынын тап: ғалым кім → ол не дейді → тәжірибені қалай жасады → қандай қорытынды жасайды.

Жауап үлгісі.

• Атауы: «Су сөзді есте сақтай ма?»
• 1-бөлім. «Эмото кім» — мұздатылған судың кристалдарын суретке түсірген зерттеуші.
• 2-бөлім. «Айналадағының бәрі діріл қағады» — суреттер мен сөздердің «дірілі» бар деген идеясы.
• 3-бөлім. «Екі бөтелкемен тәжірибе» — «Рақмет» және «Сен кереңсің» жазулары, әртүрлі кристалдар.
• 4-бөлім. «Жылы сөз қатыгез сөзден күшті» — автордың қорытындысы.
• Пайдалысы: жақсы сөздің айналамыздағы адамдар үшін маңызды екенін еске салады.

💡 Білгенің жөн: ғалымдар Эмото тәжірибелерін қатаң ережемен қайталап көрді: фотограф қай бөтелкеде қандай жазу барын білмейді. Сонда «ғажайып» айырмашылық жоғалып кетті. Сондықтан ғылым «судың есте сақтауын» мойындамайды. Бұл кез келген дүбірлі жаңалықты тексеруді үйренуге жақсы себеп: тәжірибені қайталауға бола ма, сол нәтиже шыға ма?

Жауабы: мысалы, «Су сөзді есте сақтай ма?»; жоғарыдағы төрт бөлім.

№ 15

Осы мәтін мен пікір сені қандай ойларға жетелейді?

Жауап үлгісі.

• Сөз адамдарға әсер етеді: «рақметтен» көңіл-күй көтеріледі, дөрекі сөзден бұзылады.
• Кез келген таңғаларлық тұжырымды тәжірибемен тексерген жөн: ғалым нәтижені қайталай алуы керек.
• Су — таңғажайып зат, оның қасиеттерін әлі күнге зерттейді.

Жауабы: әркімнің өз ойы бар; бастысы — оны түсіндіру.

№ 16

«Рақмет — сиқырлы сөз» тақырыбында эссе жаз.

Қалай ойлаймыз. Эссе — тақырып туралы өз ойларың. Кіріспе, мысалдары бар 2–3 ой және қорытынды керек.

Жауап үлгісі. Жоспар:

1. Кіріспе: күн сайын еститін қысқа сөз.
2. «Рақмет» көңіл-күйді қалай өзгертеді — өз өміріңнен мысал.
3. «Рақмет» әртүрлі тілде: қазақша — «рақмет», ағылшынша — thank you, орысша — «спасибо».
4. Күнде көретін адамдарға да алғыс айту неге маңызды: анаға, автобус жүргізушісіне, асханадағы апайға.
5. Қорытынды.

Үлгі: «„Рақмет“ сөзі өте қысқа, бірақ оның ішінде нағыз сиқыр жасырынған. Дүкенде сатушыға „рақмет“ десем, ол маған жымиып жауап береді. Бір күні сөмкемді көтеруге көмектескен атама алғыс айттым, сол күні көңіл-күйім күні бойы жақсы болды. Біз жақындарымызға — асқа анамызға, сабаққа көмектескен әкемізге — „рақмет“ айтуды жиі ұмытамыз. Ал оларға да жағымды. Бұл сөз ештеңеге тұрмайды, бірақ адамдарды мейірімді етеді. Оны жиірек айтайық!»

Жауабы: эссе әркімдікі өзінше; үлгісі жоғарыда.

Жадынама

• Ерігіштік заттың өзіне, еріткішке және температураға байланысты.
• Ерігіштік — шек, массалық үлес — ерітіндіде қазір зат қанша екенін көрсетеді.
• Қаныққан ерітіндіні суытты — артық зат кристалл болып түсті.
• Тексеру: тағы бір шымшым зат тастау.

Шағын тест