§ 42. «Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер» тарауы бойынша қорытынды тапсырмалар

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 54–57-беттер.

Нені үйренесің

• Нақты анықтама беруді: үгілу, организм, фотосинтез.
• Микроскоптың бөліктерін тануды және онымен дұрыс ретпен жұмыс істеуді.
• Пияз қабығының микропрепаратын дайындауды.
• Фотосинтездің «формуласын» сөзбен және суретпен жазуды.

Ой қозғау

Ойша жауап бер, содан кейін жауабын аш.

• Жерде неге тіршілік бар? Су, ауа, қолайлы температура және Күн сәулесі бар.
• Таулардың бұзылуына қандай күштер әсер етеді? Температураның ауытқуы, су, жел, мұз және тірі организмдер.
• Тірі табиғат жансыз табиғаттан несімен ерекшеленеді? Тірі организм қоректенеді, тыныс алады, өседі, көбейеді, қоршаған әлемге жауап береді.
• Жасушалар әлемін қандай құрал ашады? Микроскоп.
• Фотосинтез үшін не керек? Жарық, көмірқышқыл газы, су және хлорофилл.

Тақырыпты талдаймыз

Тарау бойынша қысқаша

Жансыз табиғат өзгереді (§ 34). Жердің бейнесі үнемі өзгеріп тұрады. Күндіз тас қызады, түнде салқындап, жарылады. Су жарықтарға құйылып, қатады. Жел жартастарды жонады, тамырлар тастарды ығыстырады. Осылай таулар біртіндеп құм мен сазға айналады — бұл үгілу. Шарын шатқалындағы «тас саңырауқұлақтар» мен бағандарға қара: бұл жел мен судың жұмысы.

Тірі табиғат жансыздан ерекшеленеді (§ 35–36). Тірі организмдер қоректенеді, тыныс алады, өседі, көбейеді, қоршаған әлемге жауап береді және жасушалардан тұрады. Тірі әлем патшалықтарға бөлінеді: бактериялар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, жануарлар.

Микроскоп жасушаларды ашады (§ 37–38). Окуляр — оған көзді тосады. Объектив — препараттың астында. Айна жарықты бағыттайды. Жұқа кесінді — микропрепарат — зат үстеліне қойылады.

Фотосинтез (§ 39–41). Жасыл жапырақ жарықта судан және көмірқышқыл газынан қант жасап, оттегін бөледі. Жапырақтар мен жемістерге түсті пигменттер береді: хлорофилл — жасыл, каротиноидтар — сары және қызғылт сары, антоциандар — қызыл, көк, күлгін.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бұл — тексеру сабағы. Бала алдымен өзі жауап беруге тырысып көрсін, содан кейін ғана талдауды ашсын. 2 және 4-тапсырмаларды § 37-дегі микроскоп суретімен тексерген ыңғайлы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Зат үстеліне жұқа қабықтың орнына пияздың қалың кесіндісін қойса, не болады? Ештеңе көрмейсің: жарық қалың кесіндіден өтпейді.
• Неге кіші ұлғайтқыш объективтен қарай бастайды? Нысанды табу оңай, көру өрісі кең.
• Фотосинтез кезінде өсімдік қандай газ бөледі? Оттегін.
• Үгілуге тамырлар қатысса да, неге ол жансыз табиғат үдерісі болып саналады? Басты күштер — жылу, су, жел. Тірі организмдер тек көмектеседі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Түсініктер анықтамасын жаз: үгілу, организм, фотосинтез.

Қалай ойлаймыз. Анықтама «бұл не?» деген сұраққа жауап береді: алдымен жалпы сөз (үдеріс, дене), содан кейін ерекше белгілері.

Жауап үлгісі.

• Үгілу — температураның ауытқуы, су, жел және тірі организмдер әсерінен Жер бетіндегі тау жыныстарының бұзылуы және өзгеруі.
• Организм — жасушалардан тұратын, қоректенетін, тыныс алатын, өсетін, көбейетін және қоршаған әлемге жауап беретін тірі дене.
• Фотосинтез — жасыл өсімдіктердің жарықта хлорофиллдің көмегімен көмірқышқыл газы мен судан органикалық заттар (қант) түзіп, оттегін бөлетін үдерісі.

Жауабы: анықтамалар жоғарыда.

№ 2

Суретте микроскоп. А сызығы қарайтын жоғарғы түтікке барады; Ә — зат үстелінің үстіндегі линзаларға; Б — үстелдің астындағы дөңгелек бөлшекке. Дұрыс жинақты таңда: 1) А — объектив, Ә — окуляр, Б — тубус; 2) А — окуляр, Ә — бұранда, Б — айна; 3) А — окуляр, Ә — объектив, Б — айна.

Қалай ойлаймыз. Көз — окулярға қарайды, демек, А — окуляр. Объективтер препаратқа жоғарыдан «қарайды». Үстелдің астында — айна, ол жарықты ұстайды.

Шешуі. 1-жинақта окуляр мен объектив шатастырылған. 2-жинақта Ә — бұранда емес: бұрандалар штативтің бүйірінде орналасады. 3-жинақ сәйкес келеді.

Жауабы: 3 (А — окуляр, Ә — объектив, Б — айна).

№ 3

Суретті пайдаланып, пияз қабығының жасушасы микропрепаратын дайындау сатысын жаз. Суреттерде: тамшуыр шыныға су тамызады; пинцет пияз қабатынан үлдір сыдырады; пинцет үлдірді тамшыға салады; шыны қақпақ шынымен жабылады.

Жауабы: 1) төсеніш шыныға су тамызамыз; 2) пинцетпен пияз қабығын сыдырамыз; 3) қабықты тамшыға салып, жаямыз; 4) қақпақ шынымен жабамыз.

⚠️ Шынылар жұқа және шеттері өткір. Оларды қырынан ұста, ал сынған шыныны қолмен жинама — мұғалімді шақыр.

№ 4

Сәуле микроскопымен жұмыс істеудің дұрыс сатысын көрсет. Қадамдар: 1 — зат үстеліне нысанды қой және оны қысқышпен бекіт; 2 — объектив препараттан 2 мм қашықтықта орналасатындай етіп, тубусты бұранда көмегімен түсір; 3 — кіші ұлғайтқыш объективін жұмыс жағдайына келтір; 4 — микроскоптың айнасын жарық көзіне қарсы орналастыр; 5 — окулярға қарап, көз алдына нысан бейнесі көрінгенше, жайымен макробұранда арқылы тубусты көтер. Нұсқалар: А) 1, 2, 3, 4, 5; Ә) 2, 3, 4, 5, 1; Б) 3, 4, 5, 1, 2; В) 4, 1, 3, 2, 5.

Қалай ойлаймыз. Соңғы қадам — дәл «қарап, анықтығын келтір» (5). Демек, тек А және В сәйкес келеді. А нұсқасында микроскопты жарыққа тубусты түсіргеннен кейін ғана бұрады — бұл ыңғайсыз және дұрыс емес. Басында жарық болмаса, өрістің жақсы жарықтанғанын көре алмайсың.

Шешуі. Жарық (4) → нысан (1) → кіші объектив (3) → тубусты 2 мм-ге түсіру (2) → қараймыз да, тубусты көтереміз (5).

Жауабы: В.

⚠️ Жиі кететін қате. Тубусты окулярға қарап түсіреді. Олай жасасаң, препаратты басып, объективті сызып алуың мүмкін. Тубусты түсіргенде бүйірінен қара, ал көтергенде окулярға қара.

№ 5

Графикалық суреттер көмегімен фотосинтез жүруі үшін қажетті компоненттер суретін сал. Фотосинтез формуласына түсініктеме бер: □ + □ → □ + □.

Қалай ойлаймыз. Сол жақта — өсімдік алатын зат. Оң жақта — пайда болатын зат. Жебенің үстінде — шарттар.

Шешуі.

• 1-шаршы: $CO_2$ жазылған бұлт — ауадағы көмірқышқыл газы.
• 2-шаршы: тамшы — топырақтағы су $H_2O$.
• Жебенің үстінде: күн және жасыл жапырақ — жарық және хлорофилл.
• 3-шаршы: қант кесегі немесе дән — қант (крахмал), өсімдіктің азығы.
• 4-шаршы: $O_2$ көпіршіктері — оттегі, ауаға кетеді.

Жауабы: көмірқышқыл газы + су → (жарық, хлорофилл) → қант + оттегі.

№ 6

Суреттегілерді топтарға бөл. Қандай белгілер арқылы топқа бөлгеніңді түсіндір. Ұқсас белгілері бойынша бірнеше түрлі топ құр. Суреттер: 1 — бидай өскіндерінің шоғы және стақандағы жасыл шырын; 2 — қара жүзім шоғы; 3 — баялдылар; 4 — қырыққабат басы; 5 — итмұрын жемістері; 6 — сабақты сәбіздер.

Қалай ойлаймыз. § 40-тағы пигменттерді еске түсір. Содан кейін басқа белгілерді ізде: өсімдіктің қай бөлігі, қайда өседі, қалай жейді.

Шешуі.

1. Пигмент бойынша: жасыл (хлорофилл) — 1, 4; күлгін және көк (антоциандар) — 2, 3; қызғылт сары және қызыл (каротиноидтар) — 5, 6.
2. Өсімдік бөлігі бойынша: жапырақтар мен өркендер — 1, 4; жемістер — 2, 3, 5; тамыржеміс — 6.
3. Көкөніс және жидек: көкөністер — 3, 4, 6; жидектер және бұталардың жемісі — 2, 5; дәнді дақылдың жас өскіні — 1.
4. Жабайы және егілетін: итмұрын көбіне жабайы өседі (тауда, өзен жағасында); қалғандарын бақшада, егістікте өсіреді.

Жауабы: топтар бірнеше болуы мүмкін; бастысы — біріктіретін белгіні атау.

Жадынама

• Жансыз табиғат өзгереді: үгілу жартастарды құмға айналдырады.
• Барлық тірі жасушалардан тұрады, оларды микроскоппен көруге болады.
• Микроскоппен жұмыс: жарық → нысан → кіші объектив → тубусты түсіру → анықтық.
• Фотосинтез: көмірқышқыл газы + су → қант + оттегі (жарықта, хлорофиллмен).
• Өсімдіктің түсі: хлорофилл — жасыл, каротиноидтар — қызғылт сары, антоциандар — күлгін.

Шағын тест