§ 46. Қандай әдіспен адам өзін суықтан қорғайды? (№6 сараманды жұмыс)

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 5 тарау: Энергия және қозғалыс. 76–78-беттер.

Нені үйренесің

• Жылытқышқа арналған жылу шағылыстырушы экранды өз қолыңмен жасауды.
• Температураны өлшеп, «бұрын» және «кейін» нәтижелерін салыстыруды.
• Ғимарат жылуды ең көп жоғалтатын жерлерді табуды.
• Үйде және мектепте жылуды сақтаудың арзан жолдарын ұсынуды.

Ой қозғау

• Жылу металл арқылы қалай беріледі? Жылуөткізгіштікпен: ыстық ұшынан суық ұшына, зат орнында тұрады.
• Бөлмедегі ауа қалай жылынады? Конвекциямен: жылы ауа көтеріледі, суығы төмен түсіп, жылытқышқа барады.
• Үй жылуды ең көп не арқылы жоғалтады? 45-параграфтағы сызба бойынша — желдету жүйесі арқылы (25–35 %), сосын шатыр мен қабырға арқылы (20–30 %-дан).
• Фольга неге жылтырайды? Ол жарықты жақсы шағылыстырады. Ал бүгін білетініміздей, жылулық сәулелерді де.

Тақырыпты талдаймыз

Жылуды не үшін есептейміз

Үйді жылыту — отынды, ақшаны үнемдеу және табиғатты сақтау деген сөз. Сонымен қатар жылытылған үйде немесе мектепте қалыпты температура сақталады, адамдарға жайлы және пайдалы. Әрдайым қымбат жылыту қажет емес. Көп нәрсені қарапайым қолдағы бар құралдармен жасауға болады.

Қазіргі кезде жылуды үнемдеу, сонымен қатар оқшаулағыш жүйелерде қажетті температуралық режимді және қалыпты еңбектің санитарлық-гигиеналық жағдайын қамтамасыз ету үшін жылуды оқшаулаудың рөлі біршама артып отыр. Қажетті есептеу және жылу оқшаулау нұсқасын анықтау арқылы жүйені неғұрлым тиімді ететін баламалы нұсқасын таңдауға болады.

Жылу берудің үшінші тәсілі — сәулелену

Батарея ауаны ғана жылытпайды. Ол сондай-ақ от немесе Күн сияқты жылуды сәулелендіреді: көрінбейтін жылулық сәулелер барлық жаққа тарайды. Сәулелердің бір бөлігі батареяның артындағы қабырғаға барады. Қабырға жылынып, жылуды көшеге береді.

Фольга жарықты ғана емес, жылулық сәулелерді де шағылыстырады. Егер батареяның артына фольга қойсаң, сәулелер бөлмеге қайтады. Ал фольганың астындағы қатырғықағаз жылуды нашар өткізеді және қабырғаның жылынуына жол бермейді.

🌟 Термос үш тәсілге қарсы бірден жасалған: екі қабырғасының арасында ауа жоқ (жылуөткізгіштік пен конвекция жоқ), ал қабырғалары айна тәрізді (сәулеленуді шағылыстырады).

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жылу оқшаулау не үшін керек? Көшеге жылу аз кетуі, отын үнемделуі және бөлме жылы болуы үшін.
• Фольга жылытқыштың артында не істейді? Жылулық сәулелерді бөлмеге қайта шағылыстырады.
• Фольганың астында қатырғықағаз неге керек? Қатырғықағаз жылуды нашар өткізеді, жылытқыштың артындағы қабырға аз жылынып, көшеге аз жылу береді.
• Мектепте жылу шығыны әдетте қай жерде ең көп? Саңылаулы терезелерде, кіреберіс есіктерде, желдету жүйесінде, бұрыштарда және желді жақтағы қабырғаларда.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(76–77-беттер) 1-тәжірибе «Қолдағы бар құралдармен жылуды сақтау». Жылытқыштан 15–20 см жердегі ауа температурасын өлше. Температура көрсеткішін кестеге жаз. Қораптан көлемі радиатордан 7–10 см үлкен тіктөртбұрыш кесіп ал. Бір жағына тесік қалмайтындай етіп фольганы жабыстыр. Бұл жылу шағылыстырушы экран болып шықты. Экранды жылытқыштың артына, жылтырақ жағымен бөлмеге қаратып орналастыр. 30 минуттан кейін жылытқыштан 15–20 см жердегі температураны өлше. Нәтижесін кестеге жаз. Сен нені байқадың?

🧪 Тәжірибе. Саған қажетті заттар: тұрмыстық техниканың қорабы (қатпарлы қатырғықағаз болса тіпті жақсы); алюминий фольга; термометр; ПВА желімі; екіжақты жабысқақ лента (монтаждық/автокөліктік).

Қалай ойлаймыз. Екі санды салыстыр. Егер екіншісі көп болса — экран жұмыс істейді.

Шешуі. Кесте үлгісі (сенде өз сандарың болады):

Оқулықтағы суретте — терезенің астындағы ақ батарея, ал оның артындағы қабырғада жылтыр күміс түсті экран, батареядан сәл ғана үлкен.

⚠️ Термометрмен жұмыс істегенде қауіпсіздік техникасының ережесін есіңде сақта! Егер термометр шыныдан болса, абайлап ұста. Ескі термометрлерде сынап болады: оның буы өте улы. Сынса — тиіспе, терезені аш, бөлмеден барлығын шығар да, ересектерді шақыр. Есіңде болсын! Сынап буы және сынаптың өзі де өте улы!

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Мұндай экран — нағыз үнемдеу, оны пәтерлерде де қояды. Екі өлшем кезінде де батарея ыстық болуы, ал термометр бір нүктеде тұруы маңызды.

Жауабы: екінші өлшемде температура жоғары — фольгадан жасалған экран жылуды бөлмеге қайтарады.

№ 2

(77-бет) 2-тәжірибе «Мектептегі ең көп жылу шығып кететін жерлерді анықтау». Мектеп ғимаратында зерттеу жүргіз. Сабақ жүріп жатқанын ұмытпа, сондықтан сабақ жоқ кабинетке кір. Мектеп дәлізінде тыныштық сақта. Мектеп қабаты санына байланысты топқа бөліндер. Термометрді қолданып, ең көп жылу шығып кететін жерлерді анықтаңдар. Жылу шығып жатқан жерлерді нақты анықтау үшін сауалнама сұрақтарын пайдаланыңдар. Топпен өз қабатыңды зерттеп болған соң, мәселе тудырған жерлерді белгіле. Оларды постерде көрсет. Жағдайды өзгертуге байланысты өз пікіріңді ұсын.

⚠️ Оқу күні жүріп жатыр: тек бос кабинеттерге кіріңдер, дәліздерде тыныш жүріңдер.

Қалай ойлаймыз. Жылу ең суық жерде кетеді: терезелердің, есіктердің жанында, бұрыштарда. Қабаттың әртүрлі жерлерінде температураны салыстыр.

Сауалнамаға жауап үлгісі (сіздің мектебіңізде өзгеше болады):

Постерді қалай жасаймыз. Қабаттың жоспарын сыз. Қызылмен жылы жерлерді, көкпен суық жерлерді (кіреберісте, ескі терезелердің жанында, желді бұрышта) белгіле. Қасына не ұсынатыныңды жаз.

Жауабы: ең суық жерлер әдетте кіреберіс есіктердің жанында, саңылаулы терезелерде және бұрыштағы кабинеттерде.

№ 3

(78-бет: «Ойланып жауап бер! Ғимаратта жылудың басым бөлігі не арқылы шығып кетеді?»)

Қалай ойлаймыз. 45-параграфтағы үйшігі бар сызбаны еске түсіріп, пайыздарды салыстыр.

Шешуі. Ең көп жылу желдету жүйесі (25–35 %) арқылы, сосын шатыр және қабырға (20–30 %-дан), терезе (10–20 %) арқылы кетеді. Ең аз — грунттағы еден (5 %) арқылы.

Жауабы: желдету жүйесі, шатыр және қабырға арқылы.

№ 4

(78-бет) Сен мектебіңде жылуды сақтаудың қандай шешімін ұсына аласың? Мектепте жылу шығынын қалай азайтуға болады?

Жауап үлгісі.

• Ескі терезелердегі саңылауларды жабыстыру, сынған әйнектерді ауыстыру.
• Кіреберісте жабушы мен тамбур (қос есік) қою, есік ашық тұрмасын деп.
• Суық кабинеттердегі батареялардың артына фольгадан экран жасау.
• Батареяларды жиһазбен және перделермен жаппау.
• Үзілісте қысқа әрі толық желдету, ал сабақ бойы терезені ашық қалдырмау.
• Қабырғалар мен шатырды сырттан жылыту (мұны үлкендер жөндеу кезінде жасайды).

Жауабы: терезелер мен есіктерді жылыту, батареялардың артына экран қою, дұрыс желдету.

№ 5

(78-бет: «Плюс-минус-қызық» рефлексиялық экран) «П» — «плюс» бағанына сабақта ұнаған, жақсы эмоция тудырған, мақсатқа жетуге пайдалы барлық ақпарат, жұмыстар түрін жаз. «М» — «минус» бағанына сабақта ешқандай әсер бермеген, пайдалы емес, түсініксіз, қызық болмаған ақпаратты жаз. «Қ» — «қызықты» бағанына сабақта қызығушылық оятқан, білгенің мұғалімге сұрақтар тудырған барлық қызықты фактілерді жаз.

Қалай ойлаймыз. Адал жаз, өз сөзіңмен. Мұнда дұрыс емес жауап жоқ.

Жауап үлгісі.

Жауабы: әркімнің өзінікі.

Жадынама

• Жылу үш тәсілмен беріледі: жылуөткізгіштікпен, конвекциямен, сәулеленумен.
• Фольга жылулық сәулелерді шағылыстырады, қатырғықағаз жылуды қабырғаға өткізбейді.
• Ең көп жылу желдету жүйесі, шатыр және қабырға арқылы кетеді.
• Қарапайым шаралар: саңылауларды жабыстыру, батареялардың артына экран, батареяларды жаппау.

Шағын тест