§ 5. Зерттеу нәтижесі бойынша қорытындыны қалай дұрыс ресімдеу керек?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 1 тарау: Ғылым әлемі. 28–35-беттер.

Нені үйренесің

• Шағын зерттеуді барлық қадамымен жүргізуді: мәселеден қорытындыға дейін.
• Жалпы «бір нәрсе туралы» емес, зерттеу сұрағына жауап беретін қорытынды жазуды.
• Жылы ауаның неге жоғары көтерілетінін, ал суық ауаның неге төмен түсетінін түсіндіруді.
• Қорытындыларыңды болжаммен емес, тәжірибемен тексеруді.

Ой қозғау

Өткен сабақтарды еске түсір. Ойша жауап бер, содан кейін жауабын аш.

• Кез келген зерттеу неден басталады? Мәселеден — әзірге жауабы жоқ сұрақтан.
• Болжам дегеніміз не? Сен тексергің келетін жорамал. Ыңғайлы түрі: «Егер…, онда…».
• Зерттеу нысаны мен пәнінің айырмашылығы неде? Нысан — біз зерттейтін нәрсе (мысалы, бөлмедегі ауа). Пән — оның қай ерекшелігі бізді қызықтырады (мысалы, оның қалай қозғалатыны).
• Өлшемді неге бірнеше рет жүргізеді? Кездейсоқ қате нәтижені бүлдірмеу үшін. Содан кейін орташа мәнді есептеуге болады.

Тақырыпты талдаймыз

Жылытқышпен жұмбақ

Күз, радиаторлар әлі суық, үйде жылытқышты қосады. Бөлме тезірек жылу үшін оны қайда қою керек: еденге ме, әлде биігірек, шкафтың үстіне ме? Пікірлер әдетте екіге бөлінеді. Ұзақ таласуға болады, ал тәжірибемен тексеруге де болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Сабаққа дейін баладан сұраңыз: «Жылытқышты қайда қояр едің және неге?». Жауабын есте сақтаңыз. Тәжірибеден кейін салыстырыңыз: пікір өзгерді ме және енді ол неге сүйенеді.

Суреттегі көрсеткілер нені білдіреді

Суретте бөлме бейнеленген: кресло, торшер, үлкен терезе. Ортасында — көрсеткілерден жасалған сақина. Қызыл көрсеткілер жоғары, көк көрсеткілер суық терезенің жанында төмен бағытталған. Бұл — ауа қозғалысының суреті.

Жылы ауа суық ауадан жеңіл, оның бөлшектері жылдамырақ қозғалып, бір-бірін «итереді». Сондықтан жылы ауа төбеге қарай көтеріледі. Суық, тығызырақ ауа еденге түседі. Бөлмедегі ауа үнемі шеңбер бойымен жүріп тұрады. Мұндай қозғалысты конвекция дейді.

🌟 Далада соғатын жел, дала үстіндегі бұлттар, тіпті киіз үйдегі пештің тартуы — бәрі де сол конвекция, тек үлкені.

Тәжірибе: есіктің жанындағы майшам

🧪 Тәжірибе. Қажет: майшам, сіріңке. Сынып (немесе бөлме) дәліздегіден жылы болуы керек. Терезелер жабық, өтпежел жоқ.

⚠️ Отты тек ересек адамның қасында жағ. Шашыңды жина, жеңіңді түр. Майшамды тұғырда немесе шамдалда ұстап тұр, есікке мен перделерге қарай еңкейтпе. Жанында қағаз болмауы керек. Сіріңкені пайдаланғаннан кейін жанбайтын банкаға сал.

Тәжірибе суретінде ер адам табуреткеге тұрып, майшамды есіктің жоғарғы жағына ұстап тұр, қыз — ортасына, ал тағы бір майшам еденге таяу тұр. Сурет астына мынадай жазу сәйкес келеді: «Жалын әртүрлі биіктікте қай жаққа қарай шалқиды?» немесе «Ауа бөлмеге қай жерден кіріп, қай жерден шығатынын іздейміз».

Алдымен — нағыз ғалымша дайындық:

1. Мәселе: бөлме жақсы жылу үшін жылытқышты қайда қою керек? Нысан: бөлмедегі ауа. Пән: жылы және суық ауа қалай қозғалады.
2. Нені білу керек: жылы ауа суық ауадан жеңіл. Тақырып: «Бөлмедегі жылы және суық ауаның қозғалысы».
3. Мақсат: бөлменің жоғарғы және төменгі жағында ауа қай бағытқа қозғалатынын анықтау. Болжам: егер жылы ауа көтеріліп, суық ауа төмен түссе, онда жоғарыда жылы ауа бөлмеден шығып кетеді, ал төменде суық ауа бөлмеге кіреді.

Не шығады және неге.

• Саңылауда жалын тік тұрмайды — оны қозғалып жатқан ауа ауытқытады.
• Жоғарыда жалын дәлізге қарай қисаяды: жылы жеңіл ауа бөлмеден жоғарғы жағымен шығып жатыр.
• Төменде жалын бөлмеге қарай қисаяды: оның орнына еден бойымен суық ауыр ауа кіріп жатыр.

💡 Майшам жалыны — көрінбейтін жел үшін «жалауша». От қайда қисайса, ауа да сол жаққа соғады.

6-кезең — қорытынды

Барлығы қандай сұрақтан басталғанын есіңе түсір: жылытқышты қайда қою керек. Қорытынды дәл соған жауап беруі керек.

📌 Қорытынды — зерттеу сұрағына жауап. Оны өз міндеттеріңе және тәжірибе нәтижелеріне сүйеніп жазады. Дәлелдер дайын — бұл сенің бақылауларың.

Біздің қорытынды: жылытқышты еденге қойған дұрыс. Суық ауа төменде жиналады, қызады және жоғары көтеріледі. Осылай шеңбер бойымен қозғалыс басталады да, бүкіл бөлме жылиды. Жылытқышты шкафқа қойсаң, жылы ауа төбенің астында қалады, ал аяғың тоңады.

⚠️ Жиі кететін қате. «Басқа жайлы» қорытынды жазу: «Мен майшамның жанатынын білдім» немесе «Тәжірибе қызықты болды». Бұл қорытынды емес. Өзіңді тексер: қорытынды мәселедегі сұраққа жауап беруі және көргеніңе сүйенуі керек.

Жақсы қорытынды:

• зерттеу міндеттеріне жауап беріп, ең бастысын қамтиды;
• сен тапқан заңдылықты көрсетеді (жылы — жоғары, суық — төмен);
• шетке шықпайды және тәжірибе көрсетпеген нәрсені қамтымайды.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қорытынды дегеніміз не? Тәжірибе нәтижелеріне негізделген зерттеу сұрағына жауап. Оны енді дәлелдеудің қажеті жоқ: дәлелдер — сенің бақылауларың.
• Қорытындыны тұжырымдағанда нені негізге алады? Қойылған міндеттерді: қорытынды әр міндет бойынша нәтижеңді көрсетеді.
• Жас зерттеушілерде қандай қате жиі кездеседі? Міндеттерді біреуін қояды, екіншісін орындайды, ал қорытынды тәжірибемен мүлде байланыспайды.
• Неге еденнің жанында төбенің жанынан суығырақ? Суық ауа ауыр болып төмен түседі, жылы ауа жоғары көтеріледі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ғылыми зерттеудің барлық кезеңдерін дұрыс ретімен атап бер.

Қалай ойлаймыз. Өткен параграфтарды еске түсір: 2-параграф мәселе, тақырып және болжам туралы, 3-параграф тәжірибе жүргізу туралы, 4-параграф деректерді талдау туралы, 5-параграф қорытынды туралы болды.

Шешуі. Мәселе, пән және нысан → әдебиетті зерттеу және тақырып → мақсат, міндеттер, болжам → тәжірибе → нәтижелерді талдау → қорытынды.

Жауабы: жоғарыда көрсетілген ретпен 6 кезең.

№ 2

Төмендегі суреттер (дирижабль, әуешар, аэростат) зерттеуіңнің қорытындысымен қалай байланысты болуы мүмкін? Ойлан.

Қалай ойлаймыз. Біздің тәжірибе мен осы аппараттардың ортақ жері неде? Жеңіл газ немесе жылы ауа жоғары көтеріледі.

Жауап үлгісі.

• Әуешар біз есік жанында көрген нәрсенің арқасында ұшады: оттық қабықтағы ауаны қыздырады, ол айналасындағы ауадан жеңіл болады да, шарды көтереді.
• Оттықты азайтса, шардағы ауа суиды, ал шар төмен түседі.
• Дирижабль мен аэростатты ауадан жеңіл газбен (әдетте гелиймен) толтырады. Қағидасы ұқсас: жеңіл нәрсе көтеріледі, ауыр нәрсе төмен түседі.

Жауабы: үш ұшатын аппарат та ішіндегі жылы ауа немесе жеңіл газ арқасында көтеріледі, ал оны ауыр суық ауа жоғары ығыстырады.

📕 Оқулықтағы суреттердің жазулары шатасып кеткен сияқты: «дирижабль» деп жазылған сурет арқанмен байланған аэростатқа ұқсайды, ал «аэростат» деп жазылған суретте гондола мен қозғалтқыш бар — бұл нағыз дирижабль. Тақырыпты ұғу үшін бұл маңызды емес, бірақ айырмашылығын осы белгілер бойынша ажыратқан жөн.

№ 3

Осы сабақтың білімін тағы қайда қолдануға болады?

Жауап үлгісі.

• Үйде: радиаторларды терезенің астына, төмен орнатады; кондиционерді, керісінше, биіктеу іледі — суық ауа өздігінен төмен түседі.
• Асүйде: сорғышты плитаның үстіне қояды, өйткені ыстық бу жоғары көтеріледі.
• Дачада және киіз үйде: ошақтың түтіні жоғары, шаңырақтың тесігіне шығады.
• Табиғатта: дала үстіндегі қызған ауа көтеріледі, оның орнына суық ауа келеді — осылай жел пайда болады; құстар көтерілетін жылы ағындарда қалқып ұшады.

Жауабы: жылыту мен желдетуде, сорғыштар мен пештердің құрылысында, әуешарлардың ұшуында, желді түсіндіруде.

№ 4

(нөмірсіз тапсырма: «Ақпарат тап…») Адам қолымен жасалған ұшатын аппараттар туралы ақпарат тап. Аэростат пен дирижабльдің айырмашылығын анықта. Бұларды қандай мамандық иелері қолданады? Сенінше, оларды пайдаланудың жақсы және жаман жақтары қандай? Жауабыңды дәлелде.

Қалай ойлаймыз. Аэростат — ауадан жеңіл ұшатын аппараттардың жалпы атауы. Дирижабль — басқаруға болатын аэростат.

Жауап үлгісі.

1. Айырмашылығы. Қарапайым аэростат жел қайда апарса, сонда ұшады немесе арқанда тұрады. Дирижабльде қозғалтқыштар мен рульдер бар, сондықтан ол таңдалған бағытпен ұшады.
2. Кім қолданады. Метеорологтар (бақылау үшін зонд пен байлаулы аэростаттар жібереді), ғалымдар, әскерилер (бақылау), әуешармен ұшатын ұшқыштар, туристік компаниялар (әуешармен ұшу), жарнамашылар.
3. Жақсы жақтары. Ауада ұзақ ілініп тұрады, отынды аз жұмсайды, тыныш ұшады, жер жақсы көрінеді.
4. Жаман жақтары. Баяу, желге және ауа райына қатты тәуелді, көлемі орасан, жеңіл газ керек.

Жауабы: дирижабль — қозғалтқышы мен рулі бар басқарылатын аэростат; екеуі де ауадан жеңіл; артықшылығы — үнемділік пен ұзақ ұшу, кемшілігі — баяулығы мен ауа райына тәуелділігі.

№ 5

(нөмірсіз тапсырма: «Үйде жүргіз…») Үлкендермен бірге жұмыстың барлық кезеңдерін сақтай отырып тәжірибе жүргіз. Тәжірибенің нәтижесі бойынша оған нақты сипаттама беріп, қорытындылап, фотоесеп жаса.

Қалай ойлаймыз. Фотоесеп — суреттегі сенің зерттеуің. Әр кезеңге — фото және 1–2 сөйлем.

Жауап үлгісі (фотоесеп жоспары).

1. Бөлме мен есіктің фотосы. Жазу: мәселе, нысан, пән.
2. Тақырып пен болжам («Егер жылы ауа көтеріліп жатса, онда…»).
3. Саңылаудың жоғарғы жағындағы майшам фотосы — жалын дәлізге қарай.
4. Саңылаудың төменгі жағындағы майшам фотосы — жалын бөлмеге қарай.
5. Ауа қозғалысының көрсеткілері бар сурет және қорытынды: «Жылытқышты еденге қойған дұрыс».

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Майшамды өзіңіз жағып, шамдалда ұстаңыз. Телефонға түсіріңіз, ал бала жазбаларды жүргізсін. Тәжірибеге арналған есік пен бөлме: ең жақсысы — жылы бөлме мен салқын дәліз немесе кіреберіс.

Жауабы: жылы ауа жоғарыдан шығады, ал суық ауа төменнен кіреді деген қорытындысы бар 5 қадамдық фотоесеп.

№ 6

(нөмірсіз тапсырма: «Тұзды және тұщы су» тәжірибесі) Біз шомылғанды жақсы көреміз. Үйіңде ваннаның орнында бассейн болса, сен күні бойы суға түсер едің, егер суы суып кетпесе… Су ұзақ уақыт жылы болу үшін келесі тәжірибені жасайық. Оны күн сәулесі мен ас тұзы көмегімен жүргіземіз. Тұзды және тұщы су қалай жылиды? Бірдей ме? Қандай су жылуды ұзақ ұстап тұрады? Сен бұл сұрақтарға тәжірибе жүргізгеннен кейін жауап бере аласың.

🧪 Тәжірибе. Қажет: қара түстермен боялған (немесе қара қағазбен оралған) бірдей екі пластик бөтелке, тұз, термометр, сағат.

Қалай ойлаймыз. Салыстыру әділ болуы үшін бәрі бірдей болуы керек: бөтелкелер, судың мөлшері, орны, уақыты. Тек тұз ғана әртүрлі болуы керек.

Шешуі. Нәтижелерді кестеге жаз:

Әдетте тұзды су күнде тұщыдан сәл тезірек жылиды: оны бір градусқа қыздыру үшін сәл аз жылу керек. Айырмашылық бар болғаны 1–2 градус болуы мүмкін, сондықтан мұқият өлше және тәжірибені қайталаған жөн.

🌟 «Күн тоғандары» бар: түбінде өте тұзды су жатады, үстінде — тұщы су. Ауыр тұзды су жоғары көтерілмейді, сондықтан Күн жылуы түбінде жиналып, сол жерде су беттегіден ыстығырақ болады.

Жауабы: қорытынды сенің өлшемдеріңе байланысты. Көбіне тұзды су тезірек жылиды. Қай су жылуды ұзағырақ ұстайтынын білу үшін көлеңкеде әр бөтелке қанша градусқа суығанын салыстыр.

Жадынама

• Қорытынды мәселедегі сұраққа жауап беріп, нәтижелерге сүйенеді.
• Қорытындыны тұжырымдағанда қойылған міндеттерден шық.
• Жылы ауа көтеріледі, суық ауа түседі — сондықтан жылытқышты төмен қояды.
• Майшам жалыны ауаның қайда қозғалатынын көрсетеді.

Шағын тест