§ 55. Неліктен экожүйелер өзгереді?
Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 120–126-беттер.
Нені үйренесің
- Экологиялық түрткіжайттар дегеніміз не екенін түсіндіруді.
- Түрткіжайттарды биотикалық, абиотикалық және антропогендік деп бөлуді.
- Адамның табиғатқа тура, жанама және кездейсоқ әсерін ажыратуды.
- Төзімділік заңын график бойынша түсіндіруді.
Ой қозғау
- Экожүйе қандай бөліктерден тұрады? Тірі (өндірушілер, тұтынушылар, бүлдірушілер) және жансыз (су, ауа, топырақ, жарық) бөліктерден.
- Шығу тегі бойынша қандай экожүйелер болады? Табиғи және жасанды (§ 54).
- Қыста көптеген құстар Қазақстаннан неге оңтүстікке ұшып кетеді? Суық болады, ал жәндіктер мен басқа да жем жоқтың қасы.
- Бөлме гүлін қараңғы бұрышқа қойса не болады? Ал ыстық терезе алдына ше? Қараңғыда ол созылып, түсі қашады. Ыстықта солып қалады.
💡 Суық та, ыстық та, қараңғылық та — барлығы тірі табиғатқа әсер ететін жағдайлар. Бүгін біз оларға ғылыми атау береміз.
Тақырыпты талдаймыз
Ешкім жалғыз өмір сүрмейді
Айналаңа қара: аспан, күн, жел, өзен, шөп, құстар, тұман, күн күркіреуі, адам, жыл мезгілі. Осының бәрі әрбір тірі жанды қоршап тұр және оған әсер етеді. Бірде-бір өсімдік немесе жануар қоршаған ортасыз өмір сүре алмайды.
📌 Экологиялық түрткіжайттар — тірі организмдерге әсер ететін қоршаған орта жағдайларының кешені.
Түрткіжайттың үш түрі
- Биотикалық — тірі табиғаттың әсері. Бұл тірі жандардың бір-біріне әсер етуі. Өсімдіктер бір-біріне көлеңке түсіреді, тамырлары тұтасып өседі, ал омела қожайын ағаштың бойында тіршілік етеді. Жануарлар аң аулайды, шөп жейді, гүлдерді тозаңдандырады, індер қазады.
- Абиотикалық — жансыз табиғаттың әсері. Басты түрі — жарық: онсыз фотосинтез жоқ, яғни оттегі де, қорек те жоқ. Сонымен қатар климат, температура, жер бедері, топырақ, су, ылғалдылық, қысым да осыған жатады.
- Антропогендік — адамның әсері. Адам табиғатты әрқашан өзгертіп келген, бірақ қазір оны бұрын-соңды болмағандай тез істеуде: қалалар салады, жер жыртады, су мен ауаны ластайды. Сонымен қатар орман отырғызады және қорықтар жасайды.
⚠️ Жиі кететін қате. «Био» — «тіршілік», ал «а-» — «емес» дегенді білдіреді. Демек, биотикалық — тірі табиғаттан, абиотикалық — жансыз табиғаттан. «Антропос» грек тілінде «адам» дегенді білдіреді.
Организмдер қалай бейімделеді
Аман қалу үшін тірі жандар өз ортасына бейімделеді. Мұны бейімделу деп атайды. Ал организмнің нені бейімделгенін көрсететін сыртқы бейнесін табиғи түр деп атайды.
🌟 Қазақстан шөлдеріндегі сексеуілдің жапырағы дерлік жоқ — осылайша ол суды аз жоғалтады. Ал киіктің «мұрт-тұмсығы» қыста аязды ауаны жылытады, жазда шаңды ұстап қалады. Бұл — бейімделу!
Адам табиғатқа қалай әсер етеді
Адам табиғатты өзіне қарай өзгертеді және осылайша өсімдіктер мен жануарлардың өмірін өзгертеді. Әсер үш түрлі болады:
- Тура — адам тірі жандарға саналы түрде әсер етеді: аң аулайды, балық аулайды, орманды отайды.
- Жанама — адам ортаны (ландшафтты, су айдындарын, топырақты, климатты) өзгертеді, ал бұл организмдердің өміріне әсер етеді.
- Кездейсоқ — адам жоспарламаған салдарлар.
🌟 Қазақстандағы кездейсоқ әсердің мысалы: Әмудария мен Сырдария мақта мен күріш суаруға жұмсалды. Ешкім Арал теңізін құртуды көздеген жоқ, бірақ ол қатты тайызданып, балықтар мен құстар кетіп қалды.
Төзімділік заңы: «көп те емес, аз да емес»
Тірі жанға түрткіжайт жетіспегенде де, тым көп болғанда да жаман. Бұл — төзімділік заңы. Ең жақсысы — «алтын ортада», оны оңтайлы деп атайды.
Ғалымдар бақаның су температурасына байланысты бір минутта неше рет тыныс алатынын өлшеген. График нүктелерін бас.
- +25…+30 °C кезінде бақа ең жиі тыныс алады: минутына 110–120 рет. Бұл — оның оңтайлы температурасы.
- Суықта тыныс алу баяулайды: +15 °C кезінде — шамамен 76 рет, +5 °C кезінде — небәрі 3. Бақа талып қалады. Одан әрі суытса, ол өліп қалуы мүмкін.
- Ыстықта да тыныс алу азаяды: +40 °C кезінде — 32 рет, +45 °C кезінде — 15. Бақа қызып кетіп, ол да өліп қалуы мүмкін.
👨👩👧 Ата-анаға. Баласына графикті «төбе» ретінде көрсетіңіз: төбенің басы — ең қолайлы жағдай, ал беткейлері — «тым аз» және «тым көп». Осындай «төбеде» оның бөлмедегі ұнатқан температурасы қай жерде екенін сұраңыз.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Экологиялық түрткіжайттар дегеніміз не? Тірі организмдерге әсер ететін қоршаған орта жағдайларының кешені.
- Экологиялық түрткіжайттардың қандай түрлері бар? Биотикалық (тірі табиғат), абиотикалық (жансыз), антропогендік (адам).
- Бейімделу дегеніміз не? Организмнің қоршаған ортаға икемделуі.
- Табиғи түр дегеніміз не? Организмнің қандай жағдайға бейімделгенін көрсететін сыртқы бейнесі.
- Төзімділік заңы не туралы? Организмге кез келген түрткіжайттың жетіспеуі де, артық болуы да жаман.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Тірі организмдер жеке, қоршаған ортасыз өмір сүруі мүмкін бе? (Табиғат жөніндегі өлеңді оқып, ойлан: аспан, Күн, жел, жапырақ, шөп, құстар, адам, жыл мезгілі.)
Қалай ойлаймыз. Тірі жанға тыныс алу, қоректену және өсу үшін не керек екенін еске түсір.
Жауап үлгісі.
- Жоқ, мүмкін емес. Кез келген организмге ауа, су, жылу және қорек керек — мұның бәрін ол ортадан алады.
- Өсімдіктерге жарық керек, жануарларға — өсімдіктер немесе басқа жануарлар.
- Қалада тұратын адамның өзі суды, ауаны және азықты табиғаттан алады.
Жауабы: мүмкін емес; әрбір организм өмір сүруге қажеттінің бәрін қоршаған ортадан алады.
№ 2
Мәтіндерді оқы. Айтылған экологиялық түрткіжайттардың түрін анықта. Өзіңнің нұсқаңды растайтын дәлелдер келтір. («Табиғаттағы аңдар» — Мыс аралындағы ақ түлкі теңіз алып келетінмен таяз жерде қоректенеді; «Сең жүру» — кеш келген суық көктем, өзендегі мұз бен жел; «Ана» — кент үстіндегі түтінді, гудокты, қара мұржалы фабрика.)
Қалай ойлаймыз. Мәтіннен өзгерістің басты «кінәлісін» ізде: жануар, ауа райы немесе адам.
Жауап үлгісі.
| мәтін | түрткіжай | дәлел |
|---|---|---|
| «Табиғаттағы аңдар» | биотикалық (және абиотикалық) | ақ түлкі ұсақ шаяндарды, балықты, өлі құстарды жейді — бұл тірі жандар арасындағы байланыстар. Аралда кеміргіштер аз, сондықтан түлкіге су қайтқанда таяз жерден қорек іздеуге тура келеді — мұнда жансыз табиғат та (теңіз, су қайту) әсер етеді |
| «Сең жүру» | абиотикалық | кеш көктем, суық, күн аз, мұз, ылғалды жел — мұның бәрі жансыз табиғат |
| «Ана» | антропогендік | фабрика, түтінді «майлы» ауа, биік қара мұржалар, гудок — бұлар адам іс-әрекетінің іздері, олар айналадағы ортаны өзгертеді |
Жауабы: 1) биотикалық; 2) абиотикалық; 3) антропогендік.
№ 3
Сәйкестікті анықта: адам әсерінің түрлері (тура, жанама, кездейсоқ) мен сипаттамалары: а) адамның ландшафтты, суқоймалар мен топырақты әдейі емес, еріксіз өзгертуі; ә) адамның жоспарымен болған өзгерістер: батпақтың құрғатылуы, бөгет құрылысы, жерді жырту; б) саналы түрде табиғатқа араласу: балық пен аңды артығымен аулау, ормандарды отау.
Қалай ойлаймыз. Тура әсерде адам тірі жандарға «тікелей» әсер етеді және не істеп жатқанын біледі. Жанамада ол ортаны өзгертеді, ал тірі жандар сол орта арқылы зардап шегеді. Кездейсоқ — ешкім күтпеген нәтиже.
Шешуі.
- Тура — б): аң аулау мен орманды кесуде адам жануарлар мен ағаштарға әдейі әсер етеді.
- Жанама — а): ландшафт, климат, су айдындары мен топырақ өзгереді, ал содан организмдердің өмірі өзгереді.
- Кездейсоқ — ә): батпақты құрғатқанда, бөгет салғанда пайданы көздеді, ал табиғатқа салдарын жоспарлаған жоқ.
📕 Оқулықта ә) тармағы «адамның жоспарымен болған өзгерістер» деп жазылған. Бірақ «кездейсоқ» әсер — жоспарланбаған әсер. Мағынасы бойынша «жоспарсыз (жоспарланбаған)» болуы тиіс. Біз жауапты осы мағынамен бердік.
Жауабы: тура — б; жанама — а; кездейсоқ — ә.
№ 4
Қандай әсерді тура, жанама және кездейсоқ деп атауға болады? Ойланып көр. Өзің мысал келтір. «Адамның табиғатқа жағымды және кері әсері» суретін қарап, кестені толтыр.
Суретте қыз бен ұл бар. Олардан көрсеткілер: үлкен сау ағашқа, құс үйшігі мен жемдікке, көшет отырғызуға, тастатқышқа, өзенге ластанған су ағызатын зауытқа және таза өзен жағасындағы зауытқа.
Қалай ойлаймыз. Алдымен бұл табиғатқа жақсы ма, жаман ба — соны шеш. Содан кейін адам тірі жанға тікелей әсер ете ме, әлде орта арқылы ма — соны қара.
Жауап үлгісі.
| Тура | Жанама | Кездейсоқ |
|---|---|---|
| ағаш отырғызу; құс үйшігі мен жемдік іліп қою (пайда); тастатқышпен құсты ату (зиян) | зауыт өзенге лас су ағызады — балық қырылады (зиян); тазарту құрылғылары бар зауыт өзенді қорғайды (пайда); құстар мен жәндіктердің үйі — ескі ағашты сақтау (пайда) | тасталған бөтелке ұсақ аңдарға тұзақ болды; от кездейсоқ құрғақ шөпті тұтатты |
Жауабы: тура — тірі жандарға тікелей (отырғызу, аң аулау); жанама — ортаны өзгерту арқылы (ластау, тазарту); кездейсоқ — жоспарланбаған салдар.
№ 5
Берілген ақпаратты зертте. Оның көмегі арқылы төзімділік заңын түсіндір.
Қалай ойлаймыз. Графиктен төбесін тап — бұл оңтайлы жағдай. Содан кейін сол жақта (суық) және оң жақта (ыстық) не болатынын қара.
Шешуі.
- Ең жиі тыныс алу +25…+30 °C кезінде (110–120 қозғалыс). Бұл — оңтайлы жағдай: бақаға ыңғайлы.
- Суығанда тыныс алу +15 °C кезінде 76-ға, +5 °C кезінде 3-ке дейін азаяды. Зат алмасу баяулайды, бақа талып қалады.
- Қызып кеткенде тыныс алу +40 °C кезінде 32-ге, +45 °C кезінде 15-ке дейін төмендейді. Организмнің тіршілігі бұзылады.
- Демек, жылу жетіспегенде де, артық болғанда да жаман. Міне, төзімділік заңы осы.
Жауабы: бақаның оңтайлы температурасы бар (+25…+30 °C); суықта да, ыстықта да оның тіршілік әрекеті төмендейді — төзімділік заңы осылай жұмыс істейді.
№ 6
Бір ғана дұрыс жауапты таңда. Организмдерге оның ортасында әсер ететін жанды табиғаттың химиялық және физикалық түрткіжайттар жиынтығы: а) биотикалық; ә) антропогенді; б) абиотикалық; в) экологиялық.
📕 Оқулықтағы сұрақта «жанды табиғаттың» химиялық және физикалық түрткіжайттары деп жазылған. Бұл қате: химиялық және физикалық түрткіжайттар жансыз табиғатқа жатады. Біз дұрыс нұсқамен — «жансыз» деп — жауап бердік.
Жауабы: б) абиотикалық.
№ 7
Қоршаған орта түрткіжайттарының қайсысы абиотикалық түрткіжайтқа жатпайды? а) үйінділердің жиналуы; ә) ауаның ылғалдылығы; б) судың температурасы; в) жарықтың әсері.
Қалай ойлаймыз. Ылғалдылық, температура және жарық — жансыз табиғат. Ал үйінділерді адам жасайды.
Жауабы: а) үйінділердің жиналуы — бұл антропогендік түрткіжайт.
№ 8
Алты жауаптан дұрыс үш жауапты таңда. Сандарды өсу ретімен жаз. Антропогенді экологиялық түрткіжайтқа жатады: 1) топыраққа минералды тыңайтқыштарды енгізу; 2) суқоймадағы жарықты тереңдікті жоғарылату арқылы азайту; 3) жаңбыр, қар жауу; 4) жанартаулық әрекеттің тоқтауы; 5) қарағай көшеттерін сиректету; 6) ағашты отау салдарынан өзендердің саяздануы.
Қалай ойлаймыз. Әр тармақтан сұра: «Мұны адам жасады ма?»
Шешуі. Тыңайтқышты адам енгізеді, көшетті адам сиректетеді, орманды адам кеседі. Тереңдікте жарықтың азаюы, жаңбыр мен қар және жанартау — жансыз табиғат.
Жауабы: 156.
№ 9
(«Жетістік шыңына»: өзіңнің сабақтағы әрекетіңді бағала. Сөйлемдерді аяқта. Шыншыл бол.) Бүгінгі сабақта мен … Мен … игере алдым. Мен … мақтана аламын. Мен жеткіліксіз …. Мен … тырыстым.
Қалай ойлаймыз. Мұнда дұрыс жауап жоқ. Адал бол: бұл саған керек, мұғалімге емес.
Жауап үлгісі. Бүгінгі сабақта мен экологиялық түрткіжайттар дегеніміз не екенін білдім. Мен бақаның тыныс алу графигін игере алдым. Мен түрткіжайттарды топтарға дұрыс бөлгенімді мақтана аламын. Мен жанама әсердің кездейсоқ әсерден несімен ерекшеленетінін жеткіліксіз жақсы есіме сақтадым. Мен өз мысалдарымды келтіруге тырыстым.
Жауабы: әркімдікі өзінше.
Жадынама
- Түрткіжайттың үш түрі: биотикалық, абиотикалық, антропогендік.
- Адам әсері: тура, жанама, кездейсоқ.
- Басты абиотикалық түрткіжайт — жарық.
- Бақаның оңтайлы температурасы: +25…+30 °C.