§ 54. Экожүйенің қандай түрлері бар?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 115–119-беттер.

Нені үйренесің

• Экожүйелерді шығу тегі, көлемі және энергия көзі деген үш белгі бойынша түрлерге бөлуді.
• Табиғи экожүйені жасанды экожүйеден ажыратуды.
• Микро-, мезо-, макроэкожүйені және ғаламдық деңгейдегі экожүйені атауды.
• Кез келген экожүйеге, тоғаннан қалаға дейін, сипаттама беруді.

Ой қозғау

• Экожүйе дегеніміз не? Тірі организмдер мен оларды қоршаған жансыз табиғат, олар зат және энергия алмасуымен байланысқан (§ 53).
• Экожүйеде өндірушілер, тұтынушылар, бүлдірушілер кімдер? Өсімдіктер; жануарлар; құрттар, саңырауқұлақтар мен бактериялар.
• Экожүйе энергияны қайдан алады? Күннен.
• Алатаудағы орманды кім отырғызды? Ал алма бағын ше? Орман өздігінен өсті. Бақты адамдар отырғызды.

💡 Соңғы сұрақ экожүйелерді бөлудің бірінші тәсілін аңғартады: оның «иесі» кім — табиғат па, әлде адам ба.

Тақырыпты талдаймыз

Өздігінен өсті ме, әлде отырғыздыңдар ма?

Жер бетінде экожүйе өте көп, әрқайсысы әртүрлі. Оларды түсіну үшін ғалымдар бірнеше жіктеме ойлап тапқан, яғни топтарға бөлу тәсілдері. Бірінші тәсіл — шығу тегі бойынша.

• Табиғи экожүйелер өздігінен пайда болған. Оларда заттар адамның көмегінсіз шеңбер бойымен айналады. Мысалы: орман, батпақ, дала, көл.
• Жасанды экожүйелерді адам жасаған. Оның қамқорлығынсыз олар тез бүлінеді. Мысалы: бидай егістігі, бақ, саябақ, бақша, қала.

Адамдар жасанды экожүйені не үшін жасайды? «Пайда» үшін: азық-түлік, таза ауа, сұлулық, демалыс үшін.

🌟 Ең үлкен табиғи экожүйе — бүкіл биосфера, яғни біздің ғаламшардың тірі қабығы.

Томардан ғаламшарға дейін

Екінші тәсіл — көлемі бойынша:

Кіші экожүйелер үлкендеріне ішіне кіреді, матрешка сияқты: томар орманда жатыр, орман дала белдеуінде өседі, дала — ғаламшардың бір бөлігі. Сондықтан олардың бәрі байланысты.

💡 «Шоқ ағаштар» — дала ортасындағы шағын тоғай (көбіне қайың немесе көктерек). Солтүстік Қазақстанда мұндай тоғайлар көп.

Энергия қайдан келеді

Үшінші тәсіл — энергия көзі бойынша. Бұл ең ыңғайлы негіз, өйткені энергиясыз ешбір экожүйе жұмыс істемейді. Төрт түрі бар.

1. Тек Күннің әсерінен қалыптасатындар. Мұхит айдыны, биік таулы ормандар. Энергия аз, сондықтан тұрғындар оны үнемдей біледі. Бірақ мұндай экожүйелер үлкен көлемді алып жатыр: мұхит жер бетінің шамамен 70 %-ын алып жатыр. Олар ауаны тазартады, суды айналымға қайтарады, климатты қалыптастырады.
2. Күн + басқа да табиғи көздер. Мұнда «қосымшаны» судың көтерілуі мен қайтуы, ағыстар, жаңбыр мен қоректік заттары бар жел әкеледі. Бұл өте құнарлы жерлер. Мысалы, Сырдария өзенінің жағалаулары: Күннен олар көрші құрғақ аумақтардағыдай ғана алады, бірақ тіршілік онда бай.
3. Күн + адам. Егістіктер, бақтар, балық тоғандары — агроэкожүйелер. Адам өзінің күші мен жанармайын салады: жер жыртады, суарады, тыңайтады, өнімді тасиды. Сондықтан нан, жүгері мен картоп «ішінара мұнайдан» жасалған дейді.
4. Жанармай. Қалалар мен зауыттар. Мұнда жанармай Күнге көмектеспейді, оның орнын басады. Қоректі қалаға егістіктерден әкеледі. Қала энергияны бірінші үш типтегі экожүйелерден 2–3 есе көп жұмсайды. Ал адам организмінің физиологиялық қажетінен 80 есе артық.

🌟 Табиғат энергияны «әртүрлі қалтаға» жинайды: оны көп түрлерге бөліп береді және «қара күнге» қорға салады. Ал адам егістікте бәрін бір-екі түрге, бидай немесе жүгеріге жұмсайды. Табиғаттың тәсілін тіршілік мақсатында әртүрлілікті жоғарылату стратегиясы деп атайды.

⚠️ Жиі кететін қате. Көлемі бойынша түрлерін шатастырады. Жұрнақтарды есте сақта: «микро» — кіші, «мезо» — орташа, «макро» — үлкен.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сіздің аулаңызды үш белгі бойынша сипаттауды сұраңыз: оны кім жасаған, көлемі қандай, энергияны қайдан алады. Сабақтың басты біліктілігі — осы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Экожүйелерді қандай белгілер бойынша бөледі? Шығу тегі, көлемі, энергия көзі бойынша.
• Жасанды экожүйе табиғи экожүйеден немен ерекшеленеді? Оны адам жасаған, оның қолдауынсыз ол бүлінеді.
• Көлемі бойынша қандай экожүйелер болады? Микро-, мезо-, макроэкожүйелер және ғаламдық деңгейдегі экожүйе.
• Энергия көзі бойынша төрт типті ата. Күн; Күн + табиғи көздер; Күн + адам; жанармай.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Параграф мәтінімен таныс. Иерархиялық кестені толтыр. Экожүйенің әр түріне қысқаша сипаттама бер.

Шешуі.

Жауабы: табиғи және жасанды.

№ 2

Ойланып, ең үлкен табиғи экожүйені ата.

Қалай ойлаймыз. Ең үлкені — қалған барлығын өз ішіне алатыны.

Жауабы: биосфера — Жер ғаламшарының бүкіл тірі қабығы.

№ 3

Қай суреттер жасанды экожүйеге, қайсысы табиғи экожүйеге жататынын анықта. Әр экожүйеге мысал келтір. (1 — батпақ, 2 — таудың бауырындағы түймедақ пен көкнәрлі шалғын, 3 — бидай егістігі, 4 — тастар бағы, 5 — қылқанжапырақты орман.)

Қалай ойлаймыз. Адам еңбегінің іздерін ізде: бір өсімдіктің тегіс егістігі, қиылған бұталар, жолдар.

Шешуі. Бидайды адамдар егеді — егістік жасанды. Таза бұталары мен жолдары бар тастар бағын да адам жасаған. Батпақ, шалғын және орман өздігінен өскен.

Жауабы: жасанды — 3 және 4; табиғи — 1, 2, 5. Өз мысалдарың: табиғи — Алакөл, дала, таудағы шыршалы орман; жасанды — бақша, жылыжай, мектеп ауласы, аквариум.

№ 4

Экожүйелер арасында өзара байланыс бола ма, қалай ойлайсың? Жауабыңды дәлелде. Әр экожүйені сызбаға бөліп жаз. Әр экожүйедегі тірі организмдерге: өндірушілер, тұтынушылар мен бүлдірушілерге мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Кіші экожүйе әрқашан үлкеннің ішінде болады. Үлкенін бүлдірсең (мысалы, даланы құрғатсаң), ішіндегі барлық кішілері зардап шегеді.

Шешуі.

Жауабы: иә, байланысты — кіші экожүйелер үлкендеріне кіреді. Кішісінен бастағандағы реті: микро → мезо → макро → ғаламдық.

№ 5

«Энергия көзінің типі бойынша экожүйелер» сызбасын толтыр.

Жауабы: 1) Күннің әсерінен қалыптасатын; 2) Күннің және басқа да табиғи көздердің әсерінен қалыптасатын; 3) Күннің және адам іс-әрекетінен қалыптасатын; 4) жанармайдың әсерінен қалыптасатын.

№ 6

«Салыстыру сызығын» толтыр.

Қалай ойлаймыз. Жолдар бойымен жүр: әр жолда табиғи экожүйеде не болатынын және адам жасағанда не болатынын салыстыр.

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

№ 7

Төменде берілген экожүйе суреттерін барлық жіктеу белгілері бойынша сипаттап жаз: түнгі қала, теңіз толқыны, ормандағы ақ гүлді алаң, саябақтағы гүлзар.

Қалай ойлаймыз. Әрқайсысы үшін үш сұраққа жауап бер: кім жасаған, көлемі қандай, энергия қайдан.

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

№ 8

Экожүйенің негізгі жіктемелерін ата.

Жауабы: шығу тегі бойынша (табиғи, жасанды); көлемі бойынша (микро-, мезо-, макро-, ғаламдық деңгейдегі); энергия көзі бойынша (төрт тип).

№ 9

«Көл» экожүйесіне сипаттама бер.

Жауап үлгісі.

• Шығу тегі бойынша — табиғи (егер ол адамдар қазған тоған болмаса).
• Көлемі бойынша — мезо- немесе макроэкожүйе: шағын орман көлі — мезо, алып Балқаш — макро.
• Энергиясы бойынша — Күннің әсерінен қалыптасады, көбіне көлге қоректік заттар әкелетін өзендердің де әсерінен.
• Жансыз бөлігі: су, түбі, ауа, жарық. Өндірушілер: балдырлар, қамыс, су лалагүлі. Тұтынушылар: шаяндар, балықтар, бақалар, үйректер. Бүлдірушілер: түбіндегі бактериялар.

Жауабы: табиғи, орташа немесе үлкен, Күннің әсерінен қалыптасатын экожүйе, өзінің өндірушілері, тұтынушылары және бүлдірушілері бар.

№ 10

Экожүйелердің дамуындағы адамның рөлін анықта.

Жауап үлгісі.

• Адам жаңа, жасанды экожүйелер жасайды: егістіктер, бақтар, саябақтар, қалалар.
• Олардың ішіне энергия салады: жер жыртады, суарады, тыңайтады. Онсыз олар тез арам шөппен басылады немесе бүлінеді.
• Адам зиян да келтіруі мүмкін: ормандарды кесу мен ластау табиғи экожүйелерді құртады.
• Көмектесе де алады: қорықтар мен ағаш отырғызу табиғатты сақтайды.

Жауабы: адам жасанды экожүйелерді жасайды және қолдайды, ал табиғи экожүйелерге қатты әсер етеді — пайдасын да, зиянын да тигізеді.

№ 11

Табиғи және жасанды экожүйелер арасындағы айырмашылықтарды көрсет.

Жауабы: табиғи экожүйе өздігінен пайда болған, оның түрлері көп, ол тұрақты және адамсыз тіршілік етеді; жасанды экожүйені адам жасаған, оның түрлері аз, ал оның қолдауынсыз ол бүлінеді.

№ 12

Оқыған тақырып бойынша 3 «жеңіл» және 2 «күрделі» сұрақтар құра. Оны сыныптастарыңа ұсын.

Қалай ойлаймыз. «Жеңіл» сұрақ «Кім? Не? Қашан? Қалай аталады?» деп басталады. «Күрделі» сұрақ «Неге? Егер … болса, не болады? Айырмашылығы неде?» деп басталады.

Жауап үлгісі.

• Жеңілдері: Адам жасаған экожүйе қалай аталады? Қай экожүйе ең үлкен? Орман алаңы көлемі бойынша қай түрге жатады?
• Күрделілері: Бидай егістігі адамсыз неге ұзақ өмір сүре алмайды? Қалаға бір апта бойы жанармай мен азық-түлік тасымалы тоқтап қалса, не болады?

Жауабы: сұрақтар — жоғарыдағы үлгі, өз сұрақтарың басқаша болуы мүмкін.

№ 13

«Судағы шеңберлер» әдісі. Бағанда кілт сөз жазылған. Төменде жауап беруге тиіс сұрақ берілген. Бағандағы әрбір әріпке сабақтың тақырыбына байланысты сөз, сөз тіркесі немесе сөйлем табу керек. Бағандағы әрбір әріп таңдап алынған сөздің ішінде болуы тиіс. Сұрақ: Жер бетіндегі тіршіліктің әртүрлілігі үшін экожүйелер алуан түрлілігінің маңызы қандай?

Қалай ойлаймыз. Әріп сөздің кез келген жерінде тұра алады, міндетті түрде бірінші болмайды.

Жауап үлгісі. Кілт сөз — ЭКОЖҮЙЕ.

Қорытынды: әрбір экожүйе — өз түрлерінің үйі. Әртүрлі экожүйелер (орман, дала, көл, тау, шөл) көп болған сайын, Жерде әртүрлі тірі жандар да көп өмір сүре алады. Экожүйе жоғалса, оның тұрғындары да жоғалады.

Жауабы: экожүйелердің алуан түрлілігі тіршіліктің алуан түрлілігіне орын береді.

Жадынама

• Үш жіктеме: шығу тегі, көлемі, энергия көзі бойынша.
• Микро < мезо < макро < ғаламдық.
• Энергия: Күн; Күн + табиғат; Күн + адам; жанармай.
• Мұхит — жер бетінің шамамен 70 %.

Шағын тест