§ 65. Қазіргі жаңалықтар арнасындағы Қазақстан
Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 7 тарау: Әлемді өзгерткен жаңалықтар. 165–168-беттер.
Нені үйренесің
- ЭКСПО-2017 дегеніміз не және ол Қазақстанға не үшін керек болғанын айтып беруді.
- «Жасыл» технологиялар мен «болашақтың энергиясы» дегенді түсіндіруді.
- Қазақстандық ғалымдарды және олардың жаңалықтарын атауды: Ыбырай Жақаев, Тайманов, Күлдархан Әлдібекова, Руслан Өтебаев.
- Байқоңыр неліктен маңызды ғылыми алаң екенін түсінуді.
- «Бренд» сөзін түсіндіруді және өз өлкеңнің брендтерін ойлап табуды.
Ой қозғау
- Еске түсір: өнертабыс дегеніміз не? Бұрын болмаған нәрсені жасау: құрал, машина, әдіс.
- Қандай энергия көздері таусылмайды? Күн, жел, ағып жатқан су. Оларды жаңартылатын көздер дейді.
- Қазақстанда зымыранды қайда ұшырады? Қызылорда облысындағы Байқоңыр ғарыш айлағынан.
- Өсімдік сорты дегеніміз не? Адамдар қажетті қасиеттермен шығарған бір түрдің өсімдіктері: дәмді, ірі, ауруға төзімді.
Тақырыпты талдаймыз
ЭКСПО-2017: «Болашақтың энергиясы»
2017 жылдың жазында Астанада халықаралық ЭКСПО-2017 көрмесі өтті. Ол 10 маусымнан 10 қыркүйекке дейін созылды. Оның басты тақырыбы — «Болашақтың энергиясы»: табиғатты құртпай энергияны қалай алуға болады. Көрмеге 100-ге жуық ел мен 10 халықаралық ұйым қатысты.
Көрменің логотипінде — үш түрлі-түсті жапырақ (қызғылт сары, көк, жасыл), гүлге немесе жалынға ұқсайды, ал жазуы «EXPO 2017 Future Energy Astana Kazakhstan». Жанындағы суретте — Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаев. Ол көрмені «жасыл» және жаңа энергиялық технология алудың, миллиардтаған инвестиция тартудың, кейін салынған ғимараттарды пайдаланудың үлкен мүмкіндігі деп атады.
🌟 ЭКСПО-ның басты павильоны — «Нұр Әлем» деп аталатын үлкен шыны шар. Қазір онда Болашақ энергиясы мұражайы жұмыс істейді: желдеткішті өз қолыңмен айналдырып, күн батареялары қалай жұмыс істейтінін білуге болады.
«Жасыл» технологиялар дегеніміз не
«Жасыл» технологиялар — қажетті нәрселерді (электр, көлік, жылу) жасаудың және сонымен бірге табиғатқа дерлік зиян келтірмеудің жолдары. Мысалы:
- күн электр станциялары және шатырдағы күн панельдері;
- жел электр станциялары;
- бензинмен жүретін көліктің орнына электромобильдер;
- қоқысты қайта өңдеу;
- үнемді жарық диодты шамдар және жылытуға аз қажет болатын жылы үйлер.
Дәл осыларды болашақтың энергиясы деп атайды: күн мен жел көмір, мұнай және газ сияқты таусылмайды.
⚠️ Жиі кететін қате. «Жасыл технология» — «жасыл түске боялған барлық нәрсе» емес және міндетті түрде өсімдіктерге қатысты емес. Мұндағы «жасыл» сөзі «табиғатты аялайтын» дегенді білдіреді.
Ел мақтан тұтатын ғалымдар
Қазақстанда жаңа ғылыми орталықтар ашылып жатыр, жас ғалымдардың саны жыл өткен сайын көбейді. Жеке ғалымдар да, үлкен ұжымдар да еңбек етеді. Міне, сабақтың басындағы сызбаның кейіпкерлері.
Ыбырай Жақаев — бар өмірін күріш өсіруге арнаған атақты күріш өсіруші. Ескі портретте — тақиялы, ақ сақалды қария. Ол өмір бойы Сырдарияда күріш өсірді, өнімді он есе көбейтетін бірнеше біргей әдіс ойлап тапты. Жақаевтың күріш шаруашылығы бойынша өзінің мектебі болды: адамдар одан үйренді.
🌟 Ыбырай Жақаев екі рет Социалистік Еңбек Ері атағын алған. Қызылордадағы күріш ғылыми институты оның есімін иеленеді.
Ескендір Тайманов — қазақстандық математикалық логика мектебінің негізін қалаушы деп көрсетілген. Математикалық логика — дұрыс ой жүргізу мен дәлелдеуді құрудың математикалық бөлімі. Онсыз бағдарламалау тілдері болмас еді.
📕 Оқулықта математикалық логика мектебінің негізін қалаушы ретінде Ескендір Тайманов көрсетілген. Әдетте негізін қалаушы деп оның әкесі Асан Дәбсұлы Тайманов (1917–1990) саналады.
Талдықорғандық ғалымдар, олардың ішінде Күлдархан Әлдібекова, өсімдіктен электр энергиясын алатын және қоршаған ортаға зиян келтірмейтін фитоэлектр станциясын ойлап тапты. Суретте ақ халатты өнертапқыш шөбі бар пластик жәшіктің жанында отыр; жәшіктен құралға сымдар тартылған. Қолданысқа кез келген биологиялық шикізатты пайдалануға болады, бірақ көпжылдық шөптерді қолданған тиімдірек. 2016 жылғы тәжірибелік үлгі әзірге аз ғана — бір милливольттан сәл артық — электр энергиясын береді. Бірақ ғалымдар еш жерде жоқ қуатты қондырғы құруды жоспарлап отыр.
💡 Милливольт — вольттың мыңнан бір бөлігі. Қарапайым «саусақ» батарея 1,5 вольт береді, яғни шамамен 1500 есе көп. Сондықтан фитоэлектр станциясы әзірге тек алғашқы қадам, бірақ өте қызықты.
Руслан Өтебаев электромобильді қуаттаушы технологияны ойлап тапты. Қазіргі уақытта құрылғылардың бірі Алматы қаласында жұмыс істеп тұр. Отандық өнімнің артықшылығы — шетелдік құрылғылардан арзандығы. Орташа есеппен 100 км жолға электромобиль иесі 100–200 теңге аралығында ақша жұмсайды. Қазіргі таңда Қазақстанда 150-ге жуық электромобиль бар, олардың саны күн өткен сайын көбею үстінде. Суретте — станциядан сары сым тартылған кішкентай ақ-жасыл электромобиль.
📕 Оқулықта Қазақстанда 150-ге жуық электромобиль бар деп айтылған. Бұл сан ескірген: қазір олар мыңдаған.
Шешуі: $270 \cdot 2 = 540$ км; $540 : 100 = 5{,}4$; $5{,}4 \cdot 200 = 1080$ тг.
Күлгін картоп. Қазақстандық ғалымдар Оңтүстік Америкадан әкелінген жабайы картоп пен мәдени картопты будандастыру арқылы күлгін түсті картоптың жаңа түрін шығарды. Ғалымдардың айтуынша, бұл картоп дәрумендік құрамы бойынша қартаюды тежейді және обыр ауруларын емдеуде тиімді. «Емдәмдік картопта» немесе «аз калориялы картопта» қарапайым картопқа қарағанда ақуыз екі есе көп, сол себепті емдәмдік болып есептеледі. Ғалымдар картоптың жаңа түрі қазақстандық бренд болатындығына және жақын уақытта тек қана біздің отанымызда емес, ТМД елдерінің сөресінен де табылатындығына сенімді.
Байқоңыр — ғарышқа апаратын қақпа
Ірі ғылыми алаңға мысал ретінде әлемдегі алғашқы ірі ғарыш айлағы — Байқоңырды айтуға болады. Байқоңыр Қазақстан аумағында, Қызылорда облысының Төретам ауданына жақын маңда орналасқан. Жер аумағы — 6717 км². Суретте ұшу алдында қоштасып қол бұлғап тұрған ақ скафандрлы экипаж.
🌟 1961 жылы Байқоңырдан Юрий Гагарин — ғарышқа ұшқан тұңғыш адам — аттанды. Ал 1991 жылы осы жерден тұңғыш қазақ ғарышкері Тоқтар Әубәкіров ұшты.
👨👩👧 Ата-анаға. Қалаңызда немесе облысыңызда қандай ғылыми әзірлемелер бар екенін бірге іздеңіз: университет, тәжірибе станциясы, технопарк. Балаға ғалымдардың тек кітаптарда емес, жанында да өмір сүретінін көру маңызды.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- ЭКСПО-2017 қашан өтті? Астанада 2017 жылғы 10 маусымнан 10 қыркүйекке дейін.
- «Жасыл» технологиялар дегеніміз не? Табиғатқа дерлік зиян келтірмейтін технологиялар: күн және жел станциялары, электромобильдер, қоқысты қайта өңдеу.
- Ыбырай Жақаев немен танымал? Күріш өсірді, өз әдістерін ойлап тапты және өте мол өнім алды.
- Руслан Өтебаевтың әзірлемесі несімен жақсы? Электромобильдерге арналған, шетелдікінен әлдеқайда арзан қуаттау құрылғысы.
- Байқоңыр неліктен маңызды? Бұл — әлемдегі алғашқы ірі ғарыш айлағы.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
2017 жылы Қазақстанда қандай маңызды іс-шара ұйымдастырылады? Оның негізгі мақсаты қандай?
Шешуі. Астанада «Болашақтың энергиясы» халықаралық ЭКСПО-2017 көрмесі өтті. Мақсаты — елге жаңа энергетикалық және «жасыл» технологияларды көрсету және әкелу, инвестиция тарту, кейін салынған ғимараттарды пайдалану.
Жауабы: ЭКСПО-2017; мақсаты — Қазақстан үшін жаңа «жасыл» технологиялар және болашақтың энергиясы.
№ 2
«Болашақтың энергиясы» деп қандай технологияларды атауға болады?
Қалай ойлаймыз. Болашақтың энергиясы — таусылмайтын және ауаны ластамайтын энергия.
Шешуі. Бұл — күннен, желден, судан, өсімдіктерден (биоэнергия) энергия алу, сондай-ақ үнемді технологиялар: жарық диодтар, электромобильдер, жылы үйлер.
Жауабы: жаңартылатын көздердегі «жасыл» технологиялар: күн, жел, су, өсімдіктер.
№ 3
Әлемдік ғылымның дамуына үлес қоса алатын қазіргі қазақстандық зерттеулер мен жаңалықтарды ата.
Жауап үлгісі.
- Талдықорғандық фитоэлектр станциясы — өсімдіктен электр.
- Руслан Өтебаевтың электромобильдерге арналған арзан қуаттау құрылғысы.
- Картоптың жаңа сорттары: күлгін және емдәмдік.
- Математикалық логика мектебінің жұмыстары.
- Байқоңыр ғарыш айлағындағы зерттеулер.
Жауабы: тізімнен кез келген 2–3.
№ 4
(параграф ішіндегі тапсырма: «Ойлан да ата») Дүниежүзінің дамуына үлкен үлес қосқан қазақстандық ғалымдарды еске түсіріп ата.
Қалай ойлаймыз. Ескі де, жаңа да жетістіктерді еске түсір. Параграфтағы және басқа сабақтардағы мысалдарды пайдалануға болады.
Жауап үлгісі.
- Ыбырай Жақаев — рекордтық өнім беретін күріш өсіру әдістері.
- Қазақстандық математикалық логика мектебі.
- Қазақстандық ғарышкерлер, Байқоңырдағы ғарыштық зерттеулер.
- Геолог-ғалым Қаныш Сәтбаев Жезқазған — ең ірі мыс кен орнын ашты.
Жауабы: мысалы, Жақаевтың күріш өсіруі, математикалық логика, Байқоңыр, Сәтбаевтың Жезқазғаны.
№ 5
(нөмірсіз тапсырма: «Ақпарат тап») «Бренд» сөзін қалай түсінесің? Қандай қазақстандық брендтерді білесің? Сенің ойыңша, біздің елдің болашақтағы бренді не болуы мүмкін? Сенің елді мекеніңде ше?
Қалай ойлаймыз. Бренд — бірден танитын және белгілі бір жермен немесе фирмамен байланыстыратын нәрсе. Адамдар Қазақстаннан сыйлыққа не алып кетеді? Сенің қалаңды айтқанда не еске түседі?
Жауап үлгісі.
- Бренд — танымал аты, тауары немесе белгісі, оған сенеді. Естіген бойда не туралы екені түсінікті.
- Қазақстандық брендтер: алматылық апорт, қазақстандық шоколад, қымыз бен шұбат, домбыра, Медеу мен Шымбұлақ, Байқоңыр.
- Болашақта күлгін картоп, қазақстандық электрқуаттау станциялары, дала «жасыл» энергиясы бренд бола алады. Менің қалам үшін — мысалы, жергілікті тәттілер, курорт немесе мереке.
Жауабы: бренд — танымал сапа белгісі; мысалдар әркімде өзінше.
№ 6
(нөмірсіз тапсырма) «Жасыл технология» қатарына жататын қазіргі технологияларды ата. Кластер түрінде олардың қолданылу аумағын бейнеле.
Жауабы: ортасы мен 4–6 сәулесі бар, мысалдары көрсетілген кластер.
№ 7
(нөмірсіз тапсырма: шығармашылық, «Ақпарат тап») Көптеген ресурстарды, оның ішінде ғаламторды қолдана отырып, республикамыздағы қазіргі «жасыл» технологияны пайдалану жөнінде ақпарат тап. Ақпаратты сыныптың алдында баяндау.
Қалай ойлаймыз. Хабарлама жоспары. Бұл қандай технология → Қазақстанда қайда → не береді → сенің пікірің. Энергетика министрлігінің сайттарынан, жаңалықтардан іздеп көр.
Жауап үлгісі.
Қазақстанда күн және жел электр станциялары салынып жатыр. Алғашқы ірі жел станцияларының бірі Ақмола облысындағы Ерейментау маңында пайда болды. Күн станциялары көп жұмыс істейтін жер — күн ашық күндер ең көп болатын елдің оңтүстігі. Үлкен қалаларда электробустар жүреді, электромобильдерге арналған қуаттау станциялары пайда болуда. Көптеген аулада пластик пен қағазға арналған контейнерлер тұр. Менің ойымша, Қазақстанның «жасыл» энергияда болашағы зор: далада күн мен жел көп.
Жауабы: 1–2 минуттық хабарлама.
№ 8
(нөмірсіз тапсырма: рефлексия) Сөйлемді аяқта: «Бүгін мен ... білдім», «Қызықты болды ...», «Қиын болды ...», «Менің түсінуімше, ...», «Менің қолымнан ... келді», «Мен ... жасай алдым», «Мен ... тырысамын», «Мені ... таңғалдырды», «Менің ... жасағым келді».
Жауап үлгісі.
- Бүгін мен Талдықорғанда шөптен электр алатынын білдім.
- Күлгін картоп туралы оқу қызықты болды.
- Кімнің немен айналысқанын есте сақтау қиын болды.
- Менің түсінуімше, ғалымдар біздің елде де бар, олардың жаңалықтары бүкіл әлемге маңызды.
- Менің қолымнан кластер сызу келді.
- Мен «жасыл» технологиялар дегеннің не екенін түсіндіре алдым.
- Мен үйде жарықты өшіруге және қоқысты сұрыптауға тырысамын.
- Мені ғарышқа алғашқы адам Қазақстаннан ұшқаны таңғалдырды.
- Менің Болашақ энергиясы мұражайында болғым келді.
Жауабы: әркімнің өз сөйлемдері бар.
Жадынама
- ЭКСПО-2017 — болашақтың энергиясы туралы.
- «Жасыл» технологиялар табиғатқа дерлік зиян келтірмейді.
- Біздің ғалымдар: күріш, математика, өсімдіктен электр, электромобильдерді қуаттау, картоптың жаңа сорттары.
- Байқоңыр — әлемдегі алғашқы ірі ғарыш айлағы.