§ 66. Қазіргі заманғы зерттеулер: болашақтағы олардың рөлі қандай?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 7 тарау: Әлемді өзгерткен жаңалықтар. 169–172-беттер.

Нені үйренесің

• Адамдардың өмірін өзгерткен жаңалықтарға мысал келтіруді.
• Әр жаңалық қандай мәселені шешетінін түсіндіруді.
• «Жаңалық — қай жерде қолданылады — не үшін керек» кестесін толтыруды.
• Өз болжамыңды жасауды: 100 жылдан кейін ғылым қандай болады.

Ой қозғау

• Жаңалық пен ойлап табудың айырмашылығы неде? Жаңалық ашқанда әлем туралы бұрын белгісіз нәрсені біледі (мысалы, Жердің Күнді айналатынын). Ойлап тапқанда жаңа зат немесе тәсіл жасайды (телефон, шам).
• Онсыз бір күн де өмір сүре алмайтын үш өнертабысты ата. Мысалы: электр, телефон, ғаламтор. Әркімнің тізімі әртүрлі.
• Не бұрын шықты: ғаламтор ма, әлде ғаламторға шығатын ұялы телефон ба? Алдымен ғаламтор пайда болды, одан кейін оған шыға алатын телефондар шықты.
• Адамның өнертабысы неге көп, ал жануарларда неге жоқ? Адам өте қызығушыл, алдын ала ойлай алады және білімін кітап пен мектеп арқылы басқаларға жеткізеді.

Тақырыпты талдаймыз

Болашақ бүгіннен басталады

Француз жазушысы Анатоль Франстың бір ойы бар: «Болашақ — бүгінгіде, болашақ — өткенде де. Оны біз өзіміз жасаймыз. Егер болашақ нашар болса, оған біз айыптымыз». Яғни болашақты біз қазірден бастап, өз істеріміз арқылы құрып жатырмыз. Сондықтан ғалымдар мен өнертапқыштар тек бүгінгі күнді емес, 50 және 100 жылдан кейін не болатынын да ойлайды.

Сен білесің, адам — ғаламшардағы ең ақылды және әуесқой тірі организм. Сондықтан күн сайын, апта сайын, ай сайын жаңалықтар мен жаңа өнертабыстар пайда болып жатады. Алғашқы үңгірдегі адам тасты пайдалану және құралдарды жасауды үйренгеннен бері көп уақыт өтпеді. Алайда өркениеттің жетістігін — электр мен ғаламтор желісін — барша адамзат пайдаланып, өркендеп отыр.

Жер тарихы тұрғысынан алғанда, тас құралдардан электр мен ғаламторға дейін көп уақыт өткен жоқ. Ал XXI ғасырдың алғашқы он жылдықтарында адамдар бұрынғы көптеген ғасырдағыдан артық нәрсе ойлап тапты.

💡 Жақсы өнертабыс әрқашан бір сұраққа жауап береді: ол қандай мәселені шешеді? Осы сұрақты есіңде сақта — ол № 1 жаттығудағы кестеге керек.

Өмірді өзгертіп жатқан бес жаңалық

Смартфондар. XXI ғасырдың келуімен көптеген ғылыми өзгерістер орын алып, өркендеп жатыр. Ұялы телефондарды иелену, ғаламтор желісіне шығу, 5 дюйм экранды фильмдер, фотосуреттер көріп, әндерді тыңдауға мол мүмкіндік ашылды. Суретте — iPhone мен оның қорабы.

🌟 Бірінші iPhone-ды Apple компаниясы 2007 жылы көрсетті. Содан бері смартфондар миллиардтаған адам үшін ғаламторға шығатын басты «терезе» болды.

+POOL. Осындай алғашқы бассейн Нью-Йоркте жасалды. Оның негізгі қызметі — өзен суын сүзгіден өткізіп, Нью-Йорк тұрғындарына және туристерге таза өзен суына шомылуға мүмкіндік беру. Мемлекеттік және қалалық стандартқа сәйкес көпдеңгейлі сүзгі жүйесі судағы бактерияларды және ластаушы заттарды жояды. Суретте — көк судың ортасындағы ақ жиекті бассейн.

Таза су өндіретін аппарат. Перу инженерлік-технологиялық университеті (UTEC) атмосфералық ылғалды ішуге жарамды суға айналдыратын аппарат ойлап тапты. Перу халқы үшін таза судың жетіспеушілігі ерекше мәселе. Осы тұрғыдан алғанда, бұл құрылғы жергілікті халықтың өмір сүру деңгейінің сапасын жақсартуға мол мүмкіндік береді. Су конденсатордағы сұйық ауа және көмір сүзгісі арқылы өтеді, содан кейін қондырғы арқылы өткен соң пайдалануға жарамды болады. Суретте — тірегінде көк тамшылары бар биік жарнама қалқаны.

Лимада жауын-шашын сирек, бірақ ауа ылғалдылығы 98%-ға жетеді, сондықтан жарнамалық қалқан күніне 96 литр су шығара алады.

📕 Оқулықта «күніне 96 пайыз су» деп жазылған. Бұл қате: су пайызбен өлшенбейді, мұнда литр болуы керек.

ReWalk экзоқаңқасы. ReWalk — омыртқа жұлыны зақымданған адамдарға қайта жүруге мүмкіндік беретін революциялық экзоқаңқа. Пайдаланылғанына аз уақыт өтсе де, мүмкіндіктері шектеулі адамдар арасында ерекше танымал құрал. Бұл — аяқ пен денеге киетін, моторлары бар жеңіл «сыртқы қаңқа». Суретте қыз балдақтарға сүйеніп келеді, ал қасында көмекшісі сақтандырып тұр.

Recorder Pen қаламы. Recorder Pen — қолжазбалық мәтінді баспа түріне айналдыратын қалам. Кореялық дизайнерлер таңғажайып гаджет-қалам әзірледі. Бұл қалам қолжазба мәтінді оқиды және оны баспалық сипатқа түрлендіреді. Bluetooth арқылы компьютерге немесе смартфонға көшірілгенде, қолмен жазылған қолжазба өңделіп, мәтіндік файлға айналады. Қазіргі таңда көптеген адамдар мәтінді қолмен жазбай, пернетақтамен тереді. Осыдан сауаттылық төмендейді және жазу нашарлайды. Бұл жағдай мектеп оқушылары мен студенттер үшін үлкен мәселе болып табылады. Қалам осы мәселеге жауап береді.

Ал мына өнертабыс — Қазақстаннан

Сайын Сазанбаевтың велосипеді (Sazan bike). Сайын Сазанбаев қолдың көмегінсіз басқаруды жүзеге асыратын велосипедті патенттеді. Велосипед жүргізушіні қолмен пайдаланудан босату үшін, арнайы тростар көмегімен велосипедтің рулі білігін велосипед шлемімен біріктірген. Осылайша велосипедті басқару велосипед айдаушының басы мен жоғарғы иық буындарына тікелей тәуелді. Аталған құрылғы қолынан айырылған мүгедектерге велосипед қолдануға мол мүмкіндік береді.

📌 Патент — осы өнертабысты дәл осы адам ойлап тапқанын растайтын құжат.

Мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған екі өнертабыстың несімен ұқсас, несімен өзгеше екенін қара.

Қандай мәселені шешеді?

Сабақтағы әр өнертабыс адамдардың қандай да бір қажеттілігін өтейді. Оларды өзің бөліп көр.

⚠️ Жиі кететін қате. Өнертабыс әрқашан күрделі гаджет болуы керек деп ойлау. Кейде бұл — қарапайым идея: қол орнына тростар мен шлем. Басты нәрсе — пайдасы.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Сіз 5-сыныпта оқығанда қандай заттар болмағанын бірге еске түсіріңіз. Тізім әдетте ұзын болады да, балаларды таңғалдырады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Өнертабыстар неге барған сайын көбейіп келеді? Адамдар қызығушылығы жоғары, ал әр жаңа жаңалық бұрынғысына сүйенеді. Білім көп болған сайын жаңасы тезірек пайда болады.
• Recorder Pen қаламы қандай мәселені шешеді? Қолжазба мәтінді баспа мәтінге айналдырады. Қолмен жазып, жазуыңды нашарлатпай, мәтін бәрібір компьютерде болады.
• +POOL бассейнінің пайдасы қандай? Көпқабатты сүзгілер өзен суын тазартады, сондықтан онда қауіпсіз шомылуға болады.
• Сабақтағы қай өнертабыс Қазақстанда жасалған? Сайын Сазанбаевтың қолсыз басқаратын велосипеді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Кестені толтыр: жаңалық — қай жерде қолданылды — табиғаттағы және адам өміріндегі жаңалықтың мәні.

Қалай ойлаймыз. Сабақтағы жаңалықтарды кезекпен ал. Әрқайсысы үшін жауап бер: ол қай жерде жұмыс істейді? Қандай мәселені шешеді? Табиғатты да ұмытпа: кейбір өнертабыстар суды және ресурстарды үнемдейді.

Шешуі. Толтыру үлгісі:

Жауабы: жоғарыдағы кесте; онда сенің өз өнертабысың да болуы мүмкін — үш бағанның да толуы маңызды.

№ 2

Соңғы 100 жылдағы прогрестің даму жылдамдығына талдау жаса және әлемнің 100 жыл өткен соң дамуына болжам жаса.

Қалай ойлаймыз. 100 жыл бұрын (шамамен 1920-жылдары) не болғанын қазіргімен салыстыр. Сосын осы сызықты алға қарай жалғастыр. Болжам — дәл білім емес, негізделген жорамал.

Жауап үлгісі.

1. 100 жыл бұрын үйлерде теледидар, компьютер, ғаламтор, ұялы байланыс, ғарышқа ұшу болған жоқ. Ұшақтар алыс ұшуды енді үйреніп жатты.
2. 100 жыл ішінде адамдар ғарышқа ұшты (алғашқысы — Юрий Гагарин, Қазақстандағы Байқоңырдан ұшты), компьютерлер, ғаламтор, смартфондар, экзоқаңқалар ойлап тапты.
3. Қорытынды: прогресс барған сайын тез жүріп жатыр, өйткені әр жаңа өнертабыс келесілерін жасауға көмектеседі.
4. 100 жылдан кейінгі болжам: адамдар Айда немесе Марста тұруы мүмкін; энергияның көбі күн, жел және судан алынады; медицина қазір емделмейтін көптеген ауруды емдейтін болады; көліктер өздігінен жүреді.

Жауабы: прогресс жеделдей түседі; болжам әркімде әртүрлі, бірақ ол қазір бар нәрсеге сүйенуі керек.

№ 3

(оқулықтағы нөмірсіз тапсырма — параграф басындағы сұрақ) «Болашақ нашар болса, оған біз айыптымыз» деген Франстың тұжырымын қалай түсінесің?

Қалай ойлаймыз. Болашақ — біздің бүгінгі әрекеттерімізден шығатын нәтиже. Мысалдар туралы ойлан: қоқыс, су, білім.

Жауап үлгісі.

• Болашақ «өздігінен» келмейді. Ол адамдар бүгін не істейтінінен құралады.
• Қазір орманды кесіп, өзендерді ластасақ, 50 жылдан кейін адамдарда таза су мен таза ауа болмайды. Кінәлі — біз боламыз.
• Қазір оқып, өнертабыс жасап, табиғатты қорғасақ, болашақ жақсы болады.
• Тіпті бесінші сынып оқушысы да болашаққа әсер етеді: қоқысты сұрыптайды, суды үнемдейді, жақсы оқиды.

Жауабы: болашаққа біз жауаптымыз, өйткені ол — біздің бүгінгі істеріміздің нәтижесі.

№ 4

(оқулықтағы нөмірсіз тапсырма — шығармашылық) Энергияның балама көздерін пайдалана отырып, болашақта мүмкін болатын «Ақылды үйдің» суретін сал. Өзіңнің жобаңды сыныпқа ұсын.

Оқулықтағы суретте — үй, ал айналасында кішкентай белгілер-шеңберлер: бейнебақылау камерасы, плита, шам, құлып, көгалды суару, теледидар, микротолқынды пеш және сымсыз байланыс белгісі. «Ақылды үйде» мұның бәрі автоматты түрде немесе телефоннан басқарылады.

Қалай ойлаймыз. Балама энергия көздері — мұнай, газ және көмірді жұмсамайтындар: күн, жел, су, жердің жылуы. Солардың 1–2-еуін таңдап, суретте көрсет.

Жауап үлгісі (жоба туралы әңгіме): Менің ақылды үйім Астана маңындағы далада тұр. Төбесінде — күн панельдері, ауласында — шағын жел қондырғысы: далада жел жиі соғады. Энергия аккумуляторда жиналады, сондықтан түнде де жарық бар. Жаңбыр және еріген қар суы бакқа жиналып, бақшаны суаруға кетеді. Біреу үйге келгенде жарық пен жылу өздігінен қосылады. Қоқысты менің ойлап тапқан «Таза» роботым сұрыптайды. Үй табиғатты дерлік ластамайды және энергияға аз ақша жұмсайды.

Жауабы: жазулары бар сурет және жоба туралы әңгіме.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланың орнына салмаңыз. Одан гөрі сұраңыз: «Үйге электр қайдан келеді? Күн жоқ түнде не болады?» — сонда жоба ойластырылған болады.

Жадынама

• Әр өнертабыс адамдардың немесе табиғаттың нақты мәселесін шешеді.
• Смартфон, сүзгісі бар бассейн, су өндіретін қалқан, экзоқаңқа, ақылды қалам — XXI ғасыр мысалдары.
• Қолсыз велосипедті қазақстандық өнертапқыш Сайын Сазанбаев ойлап тапты.
• Прогресс жеделдейді: жаңа жаңалықтар ескілеріне сүйенеді.
• Болашақ біздің қазір не істейтінімізге байланысты.

Шағын тест