§ 7. Жер шары қалай пайда болды?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 40–45-беттер.

Нені үйренесің

• Мифті ғылыми болжам мен теориядан ажыратуды.
• Әр ғасырда адамдар Жерді қалай елестеткенін айтып беруді.
• Кант, Лаплас, Шмидт болжамдарын атап, Үлкен жарылыс теориясын түсіндіруді.
• «Жарылыстан мұхиттарға дейін» логикалық тізбек құруды.

Ой қозғау

• Жердің пішіні қандай? Шарға жуық, полюстерінде сәл жалпайған.
• Жер неден айналады? Күннің айналасында. Бір айналым — бір жыл.
• Болжам дегеніміз не? Ғалымдар фактілермен тексеретін жорамал.
• Әлемнің қайдан пайда болғаны туралы қандай ертегілер мен аңыздарды білесің? Әр халықтың өз әңгімесі бар. Міне, осылар — мифтер.

Тақырыпты талдаймыз

Мифтер: ежелгі адамдар әлемді қалай түсіндірді

Ежелгі адамдарға Жер Күннен және басқа жұлдыздардан да үлкен болып көрінген. Олар ғибадатханалар мен пирамидалар салған, бірақ Жер туралы аз білген. Ол қайдан пайда болды? Оны кім жасады?

Жауапты әңгіме түрінде ойлап шығарған. Онда мыңдаған пілдей күшті және мыңдаған адамдай дана құдайлар жер мен аспанды жасап, өзендерді ағызып, ақырында адамды дүниеге әкелген. Мұндай әңгімелерді мифтер дейді.

📌 Миф — құдайлар мен батырлар туралы ежелгі аңыз; адамдар әлемнің құрылысын сонымен түсіндірген. Аңыз — ерекше оқиғалар немесе адамдар туралы әңгіме; онда шындық пен қиял араласып жатады.

Күмбез астындағы Жер: Вавилон көзқарасы

Төрт мың жыл бұрын Ежелгі Вавилон тұрғындары Тигр мен Евфрат өзендерінің арасындағы тар жерде өмір сүрген. Айнала — су. Сондықтан әлем де оларға солай көрінген: Жер — дөңес күмбез, ал үстінде де, астында да — аспан мен су.

Ескі суретте Жер теңіздің ортасындағы жарты дөңгелек таудай. Оның үстінде аспанның үлкен тас күмбезі, тауда ғибадатхана тұр, бір жағында Күн шығып келеді.

🌟 Түркі халықтарында жер үлкен бұқаның мүйізінде тұр, ал бұқа балықтың үстінде тұр деген аңыз бар. Бұқа шаршап, жерді бір мүйізден екінші мүйізге ауыстырғанда — жер сілкінеді.

Кім кімнің айналасында айналады

Ұзақ уақыт бойы Жер әлемнің ортасында тұр, ал Күн, Ай және планеталар оның айналасында жүреді деп есептеген. Бұл суретті грек ғалымы Птолемей (II ғасыр) толық сипаттаған. XVI ғасырда поляк астрономы Николай Коперник керісінше екенін дәлелдеді: ортасында — Күн, ал Жер оның айналасында айналады.

Жердің пайда болуы туралы ғылыми болжамдар

Мифтерді тексеру мүмкін емес. Ал ғалымдар табиғат заңдарына сүйенетін түсініктемелер іздеді.

• Иммануил Кант (неміс философы): Жер шаң бөлшектерінен тұратын, бір-бірімен тартылыс пен итеріс арқылы шеңбер бойынша жылжитын тұманнан пайда болды. Жердің қалыптасуына Күннің қатысы жоқ деген.
• Пьер-Симон Лаплас (француз математигі және астрономы): Жер біртұтас тұманнан пайда болды деген болжам ұсынған. Бірақ тұманның жылжуын түсіндірмеген. Оның болжамы бойынша, біздің ғаламшарымыз — Күннің шашыраған бөлшегі (сақиналардың пайда болуы).
• Отто Юльевич Шмидт (академик): ғаламшарлар (олардың ішінде Жер де) Күн өзіне қосып алатын қатты бөлшектерден пайда болатынын ғылыми дәлелдеген. Жиналған бөлшектер арасынан өткенде, тартылыс күшімен бөлшектер бір-біріне тартылып, Күннің маңында айналған. Айналыс нәтижесінен қосындылар жиналып, ғаламшарға айналған.

📕 Оқулықта Шмидт өз түсіндірмесін «ғылыми дәлелдеген» деп жазылған. Шын мәнінде бұл — болжам: ғалымдар ғаламшарлардың дәл қалай пайда болғанын әлі де тексеріп жатыр.

💡 Көрдің бе, үш ғалымның да ортақ ойы бар: планета ұсақ бөлшектер бұлтынан жиналған. Бұл идея қазіргі ғылымда да сақталған.

Үлкен жарылыс теориясы

Бүгін ғалымдардың көпшілігі Үлкен жарылыс теориясын қабылдайды. Ол бүкіл Ғаламның, оның ішінде Жердің қалай пайда болғанын айтады.

🌟 Жер ядросының температурасы Күн бетінің температурасына тең — бірнеше мың градус!

🌟 Ғаламшарлардың көбі Рим құдайларының атымен аталған: Марс, Венера, Юпитер. Ал «Жер» сөзі әр халықта өзінше аталады: қазақша — Жер, ағылшынша — Earth.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланың назарын «болжам», «теория» сөздеріне аударыңыз, «дәлелдеу» сөзіне емес. Сұраңыз: «Ғалымдар неге сақ сөйлейді?» Жердің туғанын ешкім өз көзімен көрмегендіктен, ғалымдар жанама фактілерді жинайды.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Миф дегеніміз не? Әлемнің құрылысы құдайлар мен батырлардың істерімен түсіндірілетін ежелгі аңыз.
• Кант болжамы Лаплас болжамынан немен ерекшеленеді? Кант Жер шаң бөлшектерінен тұратын, шеңбер бойынша жылжитын тұманнан пайда болды деді, ал Лаплас Жер біртұтас тұманнан, Күннің шашыраған бөлшегі ретінде пайда болды деп болжады.
• Шмидт не ұсынды? Ғаламшарлар Күн қосып алған қатты бөлшектерден жиналды.
• Бүгін қандай теорияны қабылдайды? Үлкен жарылыс теориясын.
• Атмосфера мен мұхиттар қалай пайда болды? Газдар Жердің қойнауынан шығып, тартылыспен ұсталды; олардың бір бөлігі конденсацияланып, суға айналды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Мына түсініктердің анықтамасын тап: мифтер, аңыздар.

Жауабы:

• Миф — құдайлар, рухтар және батырлар туралы ежелгі халық аңызы; адамдар табиғат құбылыстарын және әлемнің пайда болуын сонымен түсіндірген.
• Аңыз — ерекше оқиғалар немесе адамдар туралы әңгіме; онда шындықтың үлесі бар, бірақ қиял көп.

№ 2

Бастауыш сыныптарда Жер шарының қалыптасуы туралы қандай теорияларды естігеніңді немесе оқығаныңды есіңе түсір. Оларды екі үлкен: «Мифтер», «Болжамдар мен теориялар» тобына бөлуге бола ма? Ойланып көрші: бүгінгі сабақтың мақсатында неге «дәлелдеу» немесе «бекіту» деген сөздер жоқ?

Қалай ойлаймыз. Миф әлемді құдайлардың еркімен түсіндіреді, ал болжам — табиғат заңдарымен.

Жауап үлгісі.

• Иә, бөлуге болады. Мифтер — әлемді жаратқан құдайлар туралы әңгімелер. Болжамдар мен теориялар — ғылыми түсініктемелер (Кант, Лаплас, Шмидт, Үлкен жарылыс).
• «Дәлелдеу» және «бекіту» сөздері жоқ, себебі Жердің пайда болуын ешкім бақыламаған. Біз оны жанама фактілер бойынша білеміз: тау жыныстарының жасынан, ғаламшарлардың қозғалысынан, алыс жұлдыздардың жарығынан. Сондықтан ғалымдар «дәлелденді» емес, «болжам» дейді.

Жауабы: бөлуге болады; толық мағынада дәлел жоқ — тек фактілермен қуатталған болжамдар бар.

№ 3

Жұмыс тобының ережесін есіңе түсір! Міндеттерді барлық топ мүшелері арасында бөлісуді ұмытпаңдар. Оқылған мәтін бойынша барлық шешуші сөздерден кластер жаса. Сыныптың алдында сөйле. Жердің пайда болуы туралы адамдардың негізгі ойын ашып көрсет.

Қалай ойлаймыз. Кластер — бұл схема: ортасында басты сөз, одан сәуледей байланысты ойлар тарайды.

Кластер үлгісі. Ортасында: «Мифтердегі Жердің пайда болуы».

• 1-сәуле: Жер Күннен де үлкен болып көрінген.
• 2-сәуле: жаратушылар — күшті және дана құдайлар.
• 3-сәуле: құдайлар жер, аспан, өзендер мен каналдарды, содан кейін адамды жаратқан.
• 4-сәуле: вавилондықтар — Тигр мен Евфрат арасындағы су ортасындағы күмбез-Жер.
• 5-сәуле: түркі аңыздары — жер бұқа мен балықтың үстінде.

Жауабы: адамдар Жердің пайда болуын құдайлардың істерімен түсіндірген және оны өз мекенін қалай көрсе, солай елестеткен.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Сыныптағыдай «рөлдерді» бөліңіздер: бірі мәтін іздейді, екіншісі схема сызады, үшіншісі айтып береді. Осылайша бала топта жұмыс істеуді жаттықтырады.

№ 4

«Жердің пайда болуы» мифология көзқарасы тұрғысынан (бейнероликті қара). Көргеніңмен жұмысыңды толықтыр.

Қалай ойлаймыз. Роликтен мыналарды тап: әлем неде тұр, қандай бөліктерден тұрады, оны кім жаратты.

Жауап үлгісі. Түркі халықтарының көзқарасында әлемді көбіне үш бөлікке бөледі: жоғарғы (аспан, Тәңір мекені), ортаңғы (адамдар жері) және төменгі (жер асты). Үшеуін де әлем ағашы байланыстырады. Мұны өз кластеріңе тағы бір сәуле ретінде қос.

Жауабы: кластерге қосымша: әлем әлем ағашымен байланысқан үш деңгейден тұрады.

№ 5

Физикалық жартышарлар картасынан Тигр мен Евфрат өзендерін тап. Өзендер арасындағы аумақты саяси картадағы аумақпен салыстыр. Бұл аумақта қазіргі кезде қандай мемлекет орналасқан?

Қалай ойлаймыз. Арабия түбегі мен Парсы шығанағын тап. Екі өзен Түркия тауларынан шығанаққа қарай бір-біріне қатарлас ағады.

Жауабы: Тигр мен Евфрат арасындағы жерлердің көп бөлігі — қазіргі Ирак (Ежелгі Вавилон да сонда болған). Өзендердің жоғарғы ағысы Түркия мен Сирия арқылы өтеді.

№ 6

Өлеңді оқы («Тойда екі астроном жолығып қалды…», М.В. Ломоносов). Өлеңде ежелгі ғалымдардың кеңістіктегі Жердің орналасуы туралы қандай ұстанымдары берілген? Өзінің сөзін дәлелдеу үшін аспаз қандай аллегория келтірген? Кімдікі дұрыс болды? Егер күмәндансаң, Жер шарының пайда болуы туралы теория мен болжамдарды оқып шық.

Қалай ойлаймыз. Өлеңде екеуі таласады: Коперник пен Птолемей. Аспаз талқыны ас пісірумен салыстырып шешеді.

Шешуі.

1. Екі көзқарас. Коперник: Жер айнала отырып, Күннің айналасында жүреді. Птолемей: Күн мен планеталар Жердің айналасында жүреді, ал Жер ортада тұрады.
2. Аспаздың салыстыруы. Аспаз ас пісіру мысалын келтіреді: ошақ орнында тұрады, ал оның айналасында қозғалатын — кішкентай нәрсе. Ошақ — Күн, ал ас — Жер: кішкентайы үлкен жылу көзінің айналасында қозғалады.
3. Кімдікі дұрыс. Коперниктікі: Жер Күннің айналасында айналады.

Жауабы: Птолемей — Жер ортада; Коперник — Күн ортада; аспаз Жерді ошақ маңындағы астың қозғалысымен салыстырды; Коперник дұрыс болды.

№ 7

Осы екі ғалым (Птолемей және Коперник) туралы ақпарат жина. Олардың есімдері неге бүгінгі күнге дейін жетті, қалай ойлайсың?

Жауап үлгісі.

• Клавдий Птолемей (II ғасыр, Александрия, Мысыр). Ежелгі астрономдардың білімін «Альмагест» деген үлкен кітапқа жинады. Күн, Ай және планеталардың қозғалмайтын Жер төңірегіндегі қозғалысын сипаттады және жұлдыздар каталогын құрастырды. Оның жүйесі шамамен 1400 жыл бойы аспан денелерінің қозғалысын болжауға көмектесті.
• Николай Коперник (1473–1543, Польша). Көп жыл аспанды бақылап, «Аспан сфераларының айналымы туралы» кітабында (1543) Жер мен планеталардың Күннің айналасында, ал Жердің өз білігінің айналасында да айналатынын көрсетті.
• Неге оларды еске алады. Птолемей әлемнің алғашқы егжей-тегжейлі суретін жасады. Коперник оны төңкеріп, қазіргі астрономияның бастамасын қойды. Екеуі де ғылымның қалай өсетінінің мысалы: ескі түсініктеме дәлірек түсініктемемен ауыстырылады.

Жауабы: Птолемей — «Жер ортада» жүйесінің авторы, Коперник — «Күн ортада» жүйесінің авторы; оларды әлемнің екі басты суретін жасаушылар ретінде еске алады.

№ 8

Оқыған мәтіндегі түйінді сөздерді көрсетіп, логикалық тізбек құра.

Шешуі. Өте ыстық шар → жарылыс, зат тарайды → бөлшектер суып, атомдарға бірігеді → шаң мен газ бұлттары → жұлдыздар, галактикалар, ғаламшарлар → Жер: ядро сығылып, қызады → жер қабығы пайда болады → қыртыс суып, қатады → газдар атмосфераны құрайды → будан мұхиттар пайда болады → тіршілікке жағдай.

Жауабы: жоғарыдағы тізбек («Үлкен жарылыстан мұхиттарға дейін» виджетін де қара).

№ 9

Ғалам бойынша саяхат жаса. Тіршілік тек Жер шарында ғана бар ма, қалай ойлайсың? Басқа ғаламшарларда тіршілік болуы мүмкін бе? Өз пікіріңді айт.

Қалай ойлаймыз. Жерде тіршілікке не керек екенін ойла: су, лайықты температура, ауа, сәулеленуден қорғаныс.

Жауап үлгісі.

• Әзірге тіршілік тек Жерден табылған.
• Марста бір кезде су аққан, жер астында мұз бар — ғалымдар онда микробтардың іздерін іздейді.
• Юпитердің (Европа) және Сатурнның (Энцелад) серіктерінің мұз қыртысының астында мұхиттар болуы мүмкін.
• Ғалымдар басқа жұлдыздардың маңынан мыңдаған планета тапты. Олардың кейбірі өз жұлдызынан сұйық су болуы мүмкін қашықтықта тұр.
• Менің пікірім: Ғаламда жұлдыздар мен планеталар соншалықты көп, сондықтан тіршілік бір жерде болуы әбден мүмкін, ең болмағанда қарапайымы. Бірақ әзірге дәлел жоқ — бұл болжам.

Жауабы: нақты белгісіз; іздеу Марста, Юпитер мен Сатурн серіктерінде және алыс жұлдыздар маңында жүргізіледі.

№ 10

Төмендегі суреттерге мұқият қара (Байтерек ескерткіші, зымыран ұшырылымы, ғарыштан көрінген Жер, скафандрдың бос шлемі). Скафандр баскиіміне қай адамның басын қоюға болады? Бұл адам несімен белгілі? Қысқаша хабарлама дайында.

Қалай ойлаймыз. Байтерек — Қазақстанның рәмізі, зымыран Байқоңырдан ұшады. Демек, қазақстандық ғарышкер керек.

Хабарлама жоспары.

1. Ол кім және қайдан.
2. Қалай ұшқыш және ғарышкер болды.
3. Ұшу: қашан, қандай кемемен, қанша уақыт созылды.
4. Несімен белгілі, марапаттары.
5. Қазақстанның басқа ғарышкерлері.

Үлгі. Тоқтар Әубәкіров — Қазақстанның тұңғыш ғарышкері. Ол 1946 жылы Қарағанды облысында туған. Алдымен әскери ұшқыш, кейін сынақшы ұшқыш болды: жаңа ұшақтарды, соның ішінде кеме палубасына қонуды сынады. 1991 жылы қазанда ол Байқоңыр ғарыш айлағынан «Союз ТМ-13» кемесімен ұшып, «Мир» орбиталық станциясында шамамен сегіз тәулік жұмыс істеді. Ол Халық қаһарманы атағын алды. Одан кейін ғарышқа Талғат Мұсабаев пен Айдын Аймбетов ұшты.

Жауабы: шлемге Тоқтар Әубәкіровтің — Қазақстанның тұңғыш ғарышкерінің суретін қоюға болады (Т. Мұсабаев, А. Аймбетовті де қоюға болады).

№ 11

«Судағы шеңберлер» техникасы. Бағанда кілт сөз жазылған — «ЖЕРШАРЫ». Төменде жауап беруге тиіс сұрақ берілген. Бағандағы әрбір әріпке сабақтың тақырыбына байланысты сөз, сөз тіркесі немесе сөйлем табу керек. Бағандағы әрбір әріп таңдап алынған сөздің ішінде болуы тиіс. Жер шарының пайда болу теориясын түйінді сөзбен сипатта.

Қалай ойлаймыз. Әріп сөздің кез келген жерінде тұра алады, тек басында ғана емес. Сөздерді сабақтан таңда.

Шешуі.

Жауабы: мысалы, жарылыс — теория — ядро — шаң — атмосфера — тартылыс — қыртыс.

Жадынама

• Мифтер әлемді құдайлардың еркімен, болжамдар табиғат заңдарымен түсіндіреді.
• Птолемей: Жер ортада. Коперник: Күн ортада — ол дұрыс.
• Реті: жарылыс → атомдар → газ бен шаң бұлттары → жұлдыздар мен ғаламшарлар → қыртыс → атмосфера → мұхиттар.
• Қазақстанның тұңғыш ғарышкері — Тоқтар Әубәкіров (1991).

Шағын тест