§ 9. Жердегі тіршілік қалай пайда болды?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 52–58-беттер.

Нені үйренесің

• Болжам (гипотеза) дегеннің не екенін түсіндіруді және тіршіліктің пайда болуы туралы екі болжамды атауды.
• «Уақыт таспасы» бойынша тіршіліктің қарапайым жасушадан адамға дейін қалай дамығанын айтып беруді.
• «Табиғи сұрыптама» және «тіршілік үшін күрес» сөздерінің мағынасын түсінуді.
• Жерде тіршілік болуы үшін қажетті жағдайларды атауды.

Ой қозғау

• Жердің жасы қаншада? Шамамен 4,6 миллиард жыл. Мұны 7-параграфта талқылағанбыз.
• Жер қандай қабықшалардан тұрады? Ядро, мантия, жер қыртысы, ал сыртында су, ауа және барлық тірі табиғат бар.
• Тірі табиғат тірі емес табиғаттан немен ерекшеленеді? Тірі организм қоректенеді, тыныс алады, өседі, көбейеді және өледі. Тас бұлардың ешқайсысын істемейді.
• Терезе алдындағы өсімдікке өмір сүру үшін не керек? Жарық, су, ауа, жылу және топырақ.

💡 Соңғы жауапты есіңде сақта. Жарық, су, ауа және жылу сабақтың соңында «Балық қаңқасы» сызбасын салғанда керек болады.

Тақырыпты талдаймыз

Болжам — ақылды жорамал

Жерде алғашқы тірі жасуша қалай пайда болғанын ешкім көрген жоқ. Куә болған адам жоқ! Сондықтан ғалымдар болжам жасайды, яғни кейін фактілермен тексеретін жорамалдар айтады.

📌 Болжам — бұл жорамал немесе болжалдау, оны әлі дәлелдеу керек.

Жерде тіршіліктің пайда болуы — ең қызықты жұмбақтардың бірі. Мыңдаған жылдар бойы адамды осы жұмбақ қызықтырып келеді.

1-болжам: тіршілік өздігінен дамыды — эволюция

Бұл болжамды ұсынған — ағылшын Чарльз Дарвин (1809–1882). Ол ағылшын табиғат зерттеушісі әрі саяхатшы болған: бес жыл бойы дүниежүзін айналып, өсімдіктерді, жануарларды және қазбаларды жинаған.

Дарвиннің ойы мынадай. Тірі организмдердің төлдері бір-бірінен аздап ерекшеленеді. Қоршаған ортаға жақсырақ бейімделгені жиі аман қалады және ұрпақ қалдырады. Осылайша ұрпақтан-ұрпаққа тірі организмдер өзгереді. Бұл — эволюция, ал ең бейімделгендерді өткізетін «електі» табиғи сұрыптама деп атайды.

2-болжам: тіршілік ғарыштан келді — панспермия

Басқа болжам бойынша, Жерде өмір ғарыштан пайда болды. Оны 1865 жылы неміс ғалымы Рихтер ұсынған. Оның болжамы бойынша, жерден тыс тірі организмдер Жерге метеориттер және ғарыштық шаңмен келген. Бұл ойды панспермия болжамы («тұқым барлық жерде») деп атайды.

🌟 Жерге түскен метеориттерден ғалымдар шынымен де тірі жасушаларды құрайтын «кірпіштерді» тапқан. Ал тірі организмдер әзірге табылған жоқ. Сондықтан дау әлі аяқталған жоқ.

Уақыт таспасы: 4,6 миллиард жыл бір минутта

Оқулықта ұзын жолақ салынған — уақыт таспасы. Ондағы сандар — миллиард жыл бұрын: сол жақта 4,56, оң жақта 0 (яғни бүгін). Таспада мыналар белгіленген:

• 4,56 млрд жыл бұрын — Жер, содан кейін Ай мен планетаның қабықтары қалыптасты.
• Шамамен 4 млрд — граниттер қалыптасты, Жерге метеориттер жауды, гнейс (өте ежелгі тау жынысы) пайда болды.
• Шамамен 3,8–3,5 млрд — шөгінді қабат, оның ішінде алғашқы тіршілік көрінісі, қарапайым организмдердің таска айналуы (қазба қалдықтары).
• Шамамен 2,5–2,3 млрд — ауада оттегі пайда болды, содан кейін ядролы жасуша.
• Шамамен 0,54 млрд — сауытты жануарлар (суретте — трилобит).
• Шамамен 0,2 млрд — динозаврлар.
• Нөлге тым жақын — адамдар.

Жолақ дәуір-кесінділерге бөлінген: архейге дейінгі кезең, архей, протерозой және фанерозой («нағыз өмір» уақыты). Фанерозой палеозой, мезозой және кайнозойға бөлінеді.

💡 Соңғы жолаққа қара: ол әрең көрінеді. Саналы адам Жерде небәрі 300 мың жылдай өмір сүріп келеді. Планетаның жасымен салыстырғанда бұл — бір сәт.

Тіршілік неге күрделене берді

Алғашқы тірі организмдер ұсақ әрі қарапайым болған — бір жасушалы. Жердегі жағдай үнемі өзгеріп отырды: планета суыды, оттегі пайда болды, құрлықтар қозғалды. Жаңа жағдайға жақсырақ бейімделгендер аман қалды. Осылайша біртіндеп балдырлар, губкалар, құрттар, ұлулар, балықтар, динозаврлар, жануарлар және ақырында адам пайда болды.

🌟 Қазақстан осы тарихтың іздерін сақтап жатыр. Қаратау тауларынан юра дәуіріндегі ежелгі жәндіктер мен балықтардың іздері табылған. Ал Арал теңізінің маңынан динозавр қазып алынған, оны аралозавр деп атаған.

Маймылға ұқсас ата-бабалар қалай адам болды

Ұрпақтар бойымен өткенге қарай жүріп бара жатқаныңды елестет. 300 ұрпақтан кейін алғашқы егіншілерді кездестіресің: олар бидай себуді және үй салуды енді ғана үйренген. Тағы 200 ұрпақ бұрын — тері жамылған, үңгірде тұрып, тамақты отта пісірген аңшылар. Ал өте ертеде адамның ата-бабалары от жағуды да білмеген, найза да болмаған, денелерін қалың жүн басқан. Сырт келбеті жағынан олар маймылға ұқсаған.

Олар неге өзгерді? Көбіне климат әсер еткен болар. Ұзақ жылулық салқындауға ауысты, жануарлардың көп түрі қырылып қалды. Ата-бабаларға тамақ іздеуге, паналайтын жай салуға және жылу табуға тура келді. Жаңа нәрсе ойлап тапқан аман қалды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Адамның шығу тегі тақырыбы жиі сұрақ тудырады, кейде дау да шығарады. Баланың мынаны түсінгені маңызды: ғылымда бұлар — көптеген олжамен расталған болжамдар, ал ғалымдар оларды әлі де нақтылап келеді.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Болжам дегеніміз не? Жорамал, болжалдау; оны әлі дәлелдеу керек.
• Тіршіліктің пайда болуы туралы қандай екі болжамды білесің? Эволюция болжамы (Дарвин) және панспермия болжамы (Рихтер).
• Табиғи сұрыптама дегеніміз не? Табиғат ең бейімделгендерді «таңдайды»: олар аман қалады және ұрпақ қалдырады.
• Жерде тіршілік қашан пайда болды? 3,5 миллиард жыл бұрыннан кеш емес.
• Тіршілік үшін не қажет? Су, жылу, Күннің жарығы, оттегі бар ауа, ғарыштық сәулелерден қорғаныс.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Табиғи сұрыптама», «тіршілік үшін күрес» тіркестерін қалай түсінесің? Бұларды «ең мықтысы өмір сүреді» сөзімен қалай байланыстырасың?

Қалай ойлаймыз. Қыстағы қоянды ойлап көр. Қайсы қоян түлкіден тезірек құтылады: ақ па, әлде сұр ма?

Жауап үлгісі.

1. Тіршілік үшін күрес — тірі организмдер тамақ, су, орын үшін бәсекелеседі және жаудан, суықтан, аурудан қорғанады.
2. Табиғи сұрыптама — осы күресте ең бейімделгендері жиі аман қалып, ұрпақ береді. Мысалы, ақ қоян қарда көзге түспейді, сондықтан түлкі оны таппайды.
3. «Ең мықтысы өмір сүреді» — осы ойдың қысқаша айтылуы. Бірақ «ең мықты» дегеніміз ең бұлшық еттісі емес, ең бейімделгені: көзге түспейтіні, жылдамы, тамағын таба алатыны.

Жауабы: табиғи сұрыптама — тіршілік үшін күресте ең бейімделгендердің аман қалуы; «ең мықтысы өмір сүреді» деген сөз де осыны білдіреді, егер «мықты» деген сөзді «бейімделген» деп түсінсек.

⚠️ Жиі кететін қате. Әрдайым ең үлкен әрі күшті жеңеді деп ойлау. Динозаврлар алып болған, бірақ қырылып қалды, ал ұсақ аңдар апаттан аман өтті.

№ 2

Мәтінді уақыт таспасына сәйкес бөлікке бөл.

Қалай ойлаймыз. Мәтінде дәуірлердің атаулары курсивпен берілген: архей, протерозой, фанерозой, палеозой, мезозой, кайнозой. Мәтінді соларға қарап бөлеміз.

Шешуі. Бөліктер жоғарыдағы виджетте көрсетілген.

Жауабы: 1) Жердің қалыптасуы; 2) архей; 3) протерозой; 4) палеозой; 5) мезозой; 6) кайнозой.

№ 3

Мәтін мен уақыт таспасы ақпараттарын біріктір. Таспаны мәтіндегі ақпаратпен толықтыр.

Қалай ойлаймыз. Таспада суреттер бар (трилобит, динозавр, адам бас сүйегі), ал мәтінде таспада жоқ нәрселер айтылған. Мәтіннен жаңа оқиғаларды тауып, тиісті кесіндіге қой.

Шешуі. Таспаға мыналарды қосуға болады:

1. Архей — алғашқы қарапайым организмдер, тіршілік 3,5 млрд жыл бұрыннан кеш емес пайда болды.
2. Протерозой — балдырлар, губкалар, ішекқуыстылар, ұлулар, құрттар.
3. Палеозой — теңіз суларының жайылуы, біртұтас континенттің бөлінуі, соңында — көптеген түрлердің қырылуы.
4. Мезозой — алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар.
5. Кайнозой — приматтар, адам, құрлықтардың қазіргі келбеті.

Жауабы: жоғарыдағы тізімді қара.

№ 4

Жерде қандай кезеңде алғашқы тірі организмдер пайда болды? Оны не дәлелдейді?

Қалай ойлаймыз. Көмек таспада: «шөгінді қабат, алғашқы тіршілік көрінісі» және «қарапайым организмдердің таска айналуы».

Шешуі. Алғашқы организмдер архейде, 3,5 млрд жыл бұрыннан кеш емес пайда болды. Дәлел — ежелгі шөгінді жыныстардағы қарапайым организмдердің тасқа айналған іздері.

Жауабы: архейде; оны ежелгі тау жыныстарындағы қарапайым организмдердің қазба қалдықтары дәлелдейді.

№ 5

Неге Жерде тіршілік ету түрі біртіндеп күрделене берді?

Жауап үлгісі.

1. Жердегі жағдай өзгерді: оттегі пайда болды, климат өзгерді, құрлықтар қозғалды.
2. Жаңа жағдайға жақсырақ бейімделген организмдер аман қалды (табиғи сұрыптама).
3. Олардың ұрпақтары пайдалы өзгерістерді жинақтады, сөйтіп миллиондаған жыл ішінде қарапайым тіршілік иелерінен күрделілері пайда болды.

Жауабы: жағдайдың өзгеруіне және табиғи сұрыптамаға байланысты.

№ 6

Адам қай дәуірде пайда болды?

Шешуі. Кайнозойда жәндікқоректі аңдардан приматтар дамып жетілді, ал приматтардан — адам.

Жауабы: кайнозой дәуірінде.

№ 7

Мәтінде Жердегі тіршілік қалыптасуының қандай болжамы сипатталады?

Қалай ойлаймыз. Мәтінде метеориттер мен ғарыш бар ма? Жоқ. Ал «табиғи сұрыптау» мен «түрлердің күрделенуі» бар.

Жауабы: эволюция болжамы (Дарвин болжамы).

№ 8

Алғашқы адам қалай пайда болды?

Жауап үлгісі.

1. Адамның ата-бабалары маймылға ұқсас болған: денесін жүн басқан, от жағуды және қару жасауды білмеген.
2. Климат салқындады, көптеген жануарлар қырылып қалды, тамақ табу қиындады.
3. Ата-бабаларға бейімделуге тура келді: паналайтын жай салу, от табу, найзамен аң аулау, теріден киім тігу.
4. Содан кейін адамдар бидай өсіруді және үй салуды үйренді. Осылайша саналы адам (Homo sapiens) пайда болды.

Жауабы: адам маймылға ұқсас ежелгі ата-бабалардан шықты, олар климаттың салқындауына бейімделіп отырды.

№ 9

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Кітап оқы немесе фильм қара») Жерде өмірдің қалыптасуы туралы бірдеңе оқы немесе қара: Р. Киплинг «Алғашқы хат қалай жазылды?», Ф. Кривин «Қырсық горизонт», канадалық деректі фильм «Үңгір адамының басынан кешкендері» (Франция, 2003 ж.) т.б.

Қалай ойлаймыз. Бұл тапсырма — қызығу үшін. Біреуін таңда да, көргеннен кейін өзіңе сұрақ қой: ежелгі адамдарға аман қалуға не көмектесті?

Жауап үлгісі. Киплинг ертегісі қысқа әрі күлкілі: онда тас дәуірінің қызы Таффи хатты сурет арқылы жеткізуге тырысады, бірақ бәрі оны қате түсінеді. Оны оқығаннан кейін адамдардың жазуды қалай ойлап тапқанын елестету оңай.

Жауабы: кез келген дереккөзді таңда; негізгі мәселе — адамдардың өмірге қалай бейімделгенін сол жерден табу.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Алғашқы адамдар туралы деректі фильмдерді бірге көрген дұрыс: онда аң аулау мен төбелес көріністері болады, оларды талқылаған жөн.

№ 10

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Сен — маған, мен — саған» ойыны) Сыныптастарыңа сұрақ ойлап тап. Сұрақ мынандай сөздерден басталу керек: «... түсіндір. ... салыстыр. Қалай ойлайсың...? ... себептері қандай?» және т.б. Сыныптасыңның сұрақтарына жауап бер. Кім көбірек дұрыс жауап береді — сол ойынның жеңімпазы.

Қалай ойлаймыз. Жақсы сұраққа «иә» немесе «жоқ» деген бір сөзбен жауап беруге болмайды.

Жауап үлгісі. Ойынға арналған сұрақтар:

• Болжамды неге дәлелденген факт деп санауға болмайтынын түсіндір.
• Эволюция болжамы мен панспермия болжамын салыстыр.
• «Нағыз өмір уақыты» деген сөздерді қалай түсінесің?
• Палеозойдың соңында көптеген жануарлардың қырылып қалуының себептері қандай?

Жауабы: әркімнің сұрақтары өзінше; көбірек дұрыс жауап берген адам жеңеді.

№ 11

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Маймылдан саналы адамға дейін» киножобасы) Таспаны мәтінге қатысты кадрлармен толықтыр. Кадрда адамның дамуына әсер еткен жағдайларды көрсет. Әрбір кадрға атау бер.

Қалай ойлаймыз. Бес кадр — тарихтың бес қадамы. Әр кадрға не өзгергенін және неге өзгергенін сал.

Жауап үлгісі.

1. «Жылы орман» — жүнді, маймылға ұқсас ата-бабалар ағаштарда тұрады. Жағдай: жылы климат, тамақ мол.
2. «Суық келді» — ағаштар сирейді, жануарлар қырылады. Жағдай: салқындау.
3. «От» — адамдар үңгірде оттың басында жылынады. Жағдай: жылу керек.
4. «Аңшылар» — терілі, найзалы адамдар. Жағдай: тамақты табу керек.
5. «Алғашқы егістік» — егіншілер үйлердің жанында бидай себеді. Жағдай: отырықшы өмір.

Жауабы: кадрларға бөлудің үлгісі жоғарыда.

№ 12

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: шығармашылық жоба «Достарыңмен бос уақытты қалай ұйымдастыру керек, барлығыңа қызық болу үшін?») Сауалнама сұрақтарын құр (компьютерге байланысты сұрақ болмасын), сыныптастарыңның қандай іс-шараларды таңдағанын анықта, ең көп таңдалған іс-шараға тоқтал, сценарий жазу үшін шығармашылық топ ұйымдастыр, рөл мен міндеттерді бөліп бер, алдын ала сынып жетекшісімен келісіп ал, іс-шара өткіз, оны бейнекөріністе немесе суретке түсіруді ұмытпа, бөлмені жина, сыныптастар арасында қайтадан сауалнама өткіз, мерекенің фотоколлажын немесе слайд-шоуын жасап, сыныптастарыңа көрсет, тағы басқа іс-шараны бірге ұйымдастыруға ұсыныс жаса.

Қалай ойлаймыз. Бұл — шын мәнінде кішкентай жоба. Оны үш кезеңге бөлуге болады: білу — істеу — бағалау.

Жауап үлгісі.

Жоспар:

1. Сауалнама. Сұрақтар: «Сабақтан кейін не істегенді ұнатасың?», «Қандай қимылды ойындарды білесің?», «Жарысқанды ұнатасың ба, әлде ойлап табуды ма?», «Қашан жиналған ыңғайлы?».
2. Нұсқалар. «Көңілді старттар» эстафетасы, тоғызқұмалақ турнирі, асық ату, мектеп бойынша квест, саябақта ойындары бар пикник.
3. Таңдау. Дауыстарды санаймыз, ең көп дауыс жинаған нұсқа жеңеді.
4. Команда. Сценарист, жүргізуші, фотограф, жабдыққа жауапты, төрешілер.
5. Өткізу. Уақыты мен орны — сынып жетекшісімен келісім бойынша. Кейін — жинау.
6. Қорытынды. Қайталама сауалнама «Ұнады ма? Нені өзгерту керек?», фотоколлаж және келесі мерекенің идеясы.

Жауабы: әр сыныптың іс-шарасы мен сауалнамасы өзінше; маңыздысы — барлық кезеңнен өту.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баласына сауалнамадағы дауыстарды санауға және қарапайым диаграмма салуға көмектесіңіз. Бұл — бірінші бөлімдегі зерттеу дағдыларын жаттықтырудың жақсы жолы.

№ 13

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Балық қаңқасы» сызбасы) «Балық қаңқасы» сызбасын толтыр. Бас — талданатын сұрақ немесе тақырып, жоғарғы сүйектері — тақырыптың негізгі ұғымдары, төменгі сүйектері — тұжырымдалған себептердің бар екенін немесе сызбада көрсетілген ұғымдарды дәлелдейтін фактілер, құйрығы — қойылған сұраққа жауап, қорытынды, жинақтау. Жазбалар нақты және қысқа болу керек. Ойлануға берілген тақырып: Жерде тіршіліктің пайда болу шарттары.

Қалай ойлаймыз. «Ой қозғау» бөлімін еске түсір: кез келген тірі организмге не керек? Әр осындай жағдай — жоғарғы сүйек, ал оның түсіндірмесі — төменгі сүйек.

Жауап үлгісі.

Жауабы: толтыру үлгісі кестеде.

Жадынама

• Болжам — фактілермен тексеретін жорамал.
• Эволюция (Дарвин) және панспермия (Рихтер) — тіршіліктің пайда болуы туралы екі болжам.
• Тіршілік 3,5 млрд жыл бұрыннан кеш емес пайда болды.
• Дәуірлер ретімен: архей → протерозой → палеозой → мезозой → кайнозой.
• Адам кайнозойда пайда болды.
• Тіршілік үшін су, жылу, жарық және ауа қажет.

Шағын тест