1.5. Операциялық жүйелер

Информатика, 6 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 1 бөлім: Компьютерлік жүйелер және желілер. 25–29-беттер.

Нені үйренесің

• Операциялық жүйенің (ОЖ) не екенін және не үшін қажет екенін түсіндіруді.
• ОЖ-нің негізгі қызметтерін атауды.
• Командалық (CLI) және терезелік (GUI) интерфейсті ажыратуды.
• Компьютерге және телефонға арналған ең танымал ОЖ-лерді атауды.
• Windows жұмыс үстелінің басты элементтерін табуды: пиктограммаларды, Пуск (Іске қосу) батырмасын, Панель задач (Есептер тақтасын), Тілдер тақтасын, терезелерді.

Ой қозғау

• «Жүйе» ұғымын қалай түсінесің? Бұл — біртұтас болып бірге жұмыс істейтін көптеген бөліктер. Мысалы, метро жүйесі немесе жылыту жүйесі.
• Android-тағы телефонды, Windows-тағы ноутбукті және Mac компьютерін не біріктіреді? Әрқайсысында операциялық жүйе бар. Онсыз олар жұмыс істемейді.
• Компьютердің барлық құрылғыларының жұмысын кім басқарады? Операциялық жүйе.

Тақырыпты талдаймыз

ОЖ — сен мен компьютер арасындағы көпір

Операциялық жүйе (ОЖ) — компьютерде жұмыс істеп тұрған ең маңызды программалық жасақтама. Ол жадты, процестерді, программалар мен аппараттық жасақтамаларды басқарады. Сен белгішені басасың, ал ОЖ мұны құрылғыларға арналған командаларға «аударады». Сондықтан оны пайдаланушы мен компьютер арасындағы көпір деп те атайды.

💡 Компьютерді қостың да, бір-екі минут күтіп отырсың ба? Бұл — ОЖ жүктеліп жатыр. Ол жүктелмейінше, не ойын ойнай алмайсың, не реферат жаза алмайсың.

ОЖ немен айналысады

ОЖ-нің басты міндеттерін өз сөзімізбен айтайық:

• компьютердегі процестерді реті бойынша ұйымдастырады;
• сыртқы құрылғылармен ақпарат алмастырады;
• ақпаратты сақтайды;
• пайдаланушының берген командаларының орындалуын іске қосады әрі бақылайды;
• компьютер құрылғыларының қалыпты жұмыс істеуін бақылайды;
• программаларға қолжетімділікті қамтамасыз етеді;
• пайдаланушымен байланысты қамтамасыз етеді;
• барлық программалардың жұмысын тексереді;
• жаңа құрылғылардың, жаңа жабдықтардың қосылуын тексереді;
• компьютерді қосқанда өзі іске қосылады.

Компьютермен «сөйлесудің» екі тәсілі

Интерфейс (ағылшынша interface — жанасу орны, тілдесу) — адамның компьютермен батырмалар, ауыстырып-қосқыштар, мәтіндік өрістер арқылы әрекеттесу тәсілі. Оқулықта оны пайдаланушымен сұхбатты ұйымдастыруға арналған программалық ортаның сыртқы көрінісі деп атайды.

Интерфейстің екі түрі бар:

• CLI (Command Line Interface) — командалық интерфейс. Пайдаланушы командаларды мәтін түрінде теріп жазады. Командалық интерфейсі бар ОЖ-ге мысал — MS-DOS.
• GUI (Graphical User Interface) — терезелік (графикалық) интерфейс. Сен тінтуірмен белгішелер мен батырмаларды таңдайсың. Мұндай ОЖ-лер бүгінде ең кең таралған.

Оқулықта GUI қазақша «Пайдаланушының графикалық интерфейсі (ПГИ)» деп аталады.

ОЖ-нің қандай түрлері бар

Компьютерге арналған ең танымал үшеу: Microsoft Windows, Apple Mac OS X және Linux. Ұялы телефондарда кең тараған ОЖ-лердің бірі — Android.

🌟 iPhone-да өз жүйесі — iOS, ал Apple компьютерлерінде — Mac OS. Бұлар да операциялық жүйелер, тек бір фирманың өнімі.

Windows-пен танысамыз

• Рабочий стол (Жұмыс үстелі) — Windows ОЖ-нің бумалары мен файлдары, жарлықтары мен тағы да басқа элементтері орналасатын жоғары деңгейдегі бума. Windows іске қосылғанда бірден Жұмыс үстелі терезесі ашылады. Әдетте жұмыс үстелінде Мой компьютер (Менің компьютерім), Сеть (Желі), Корзина (Себет) сияқты объектілердің пиктограммалары, Панель задач (Есептер тақтасы) мен Пуск (Іске қосу) батырмасы орналасады. Оқулықтағы 4-суретте тағы Мои документы (Менің құжаттарым) көрсетілген.
• Пуск (Іске қосу) батырмасын бассаң, Главный меню (Бас мәзір) ашылады: ол арқылы программаларды іске қосады, құжат ашады, анықтамалық мәлімет алады, қажетті файлды іздейді.
• Панель задач (Есептер тақтасы) іске қосылған программалардың таңбасын бейнелейді. Кез келген программаны іске қосқанда, Есептер тақтасында ашылған программаның таңбасы бейнеленген батырма пайда болады.
• Тілдер тақтасы — Есептер тақтасының оң жағында: онда программамен қай тілде жұмыс істеуге болатынын таңдайды (қазақ, орыс, ағылшын). Есептер тақтасының оң жағында уақыт пен күнтізбе де көрсетіледі.
• Терезе — Windows ОЖ-нің негізгі объектісі: экрандағы жиектермен шектелген тіктөртбұрышты аймақ. Терезелердің 4 тобы бар: бума терезесі, программалар терезесі, сұхбат терезесі, анықтама терезесі.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баласынан сіздің ноутбугіңізден немесе телефоныңыздан операциялық жүйенің «қайда тұратынын» көрсетуін сұраңыз: баптауларда Windows немесе Android нұсқасы көрсетіледі. ОЖ программаларды іске қосуға қалай көмектесетінін айтып берсін.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Операциялық жүйе не үшін қажет? Ол құрылғылар мен программаларды басқарады және пайдаланушыны компьютермен байланыстырады.
• Интерфейстің қандай түрлері бар? Командалық (CLI) және терезелік (GUI).
• Windows-та терезенің қандай төрт түрі бар? Бума терезесі, программалар терезесі, сұхбат терезесі, анықтама терезесі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(Практикада қолдану, № 1.) Компьютерді іске қосып, операциялық жүйенің жүктелуіне және ОЖ толық іске қосылғаннан соң Жұмыс үстеліндегі объектілердің орналасуына назар аудар.

Қалай істейміз. Қосу батырмасын бас та, күт. Жүктелу бір-екі минут алады.

Не шығуы керек. Белгішелері бар жұмыс үстелі және төменде Есептер тақтасы пайда болды. Онда не тұрғанын айта аласың: Менің компьютерім, Себет, Желі, программалардың жарлықтары.

Жауабы: ОЖ жүктелді, жұмыс үстелінде белгішелер мен Есептер тақтасы көрінеді (компьютерде орындау нәтижесі).

№ 2

(Практикада қолдану, № 2.) Панель задач (Есептер тақтасында) тұрған батырмалар мен таңбаларға тінтуірді алып барып, олардың қызметін анықта.

Қалай істейміз. Тінтуірді белгішенің үстіне апарып, бір секунд тұр. Программаның атауы бар кеңес шығады.

Не шығуы керек. Атаулары бар белгішелер тізімі: браузер, жүргізуші, мессенджер және т.б. Жиынтығы компьютерге байланысты.

Жауабы: әр белгішенің кеңесінде программа атауы бар (компьютердегі нәтиже).

№ 3

(Практикада қолдану, № 3.) Панель задач (Есептер тақтасының) бос аймағын тінтуірдің оң жақ батырмасымен шерт. Ашылған контекстік мәзірден Есептер тақтасының Жұмыс үстеліндегі орнын өзгерт.

Қалай істейміз. Бос жерді оң жақ батырмамен шерт → мәзірден қасиеттер немесе тақтаның орналасуы туралы тармақты тап → басқа орынды таңда (мысалы, сол жақты немесе жоғарыны).

Не шығуы керек. Есептер тақтасы экранның басқа жиегіне көшті.

Жауабы: Есептер тақтасы экранның басқа жиегіне ауысты.

№ 4

(Практикада қолдану, № 4.) Панель задач (Есептер тақтасын) жасыр.

Қалай істейміз. Тақтаның орнын өзгерткен жердегі тақтаны автоматты түрде жасыру баптауын тауып, қос.

Не шығуы керек. Тақта жоғалды, тінтуірді экран жиегіне апарғанда пайда болады.

Жауабы: Есептер тақтасы жасырылды (компьютердегі нәтиже).

№ 5

(Практикада қолдану, № 5.) Өзгертілген параметрлерді бастапқы қалпына келтір.

Қалай істейміз. Сол баптауларды аш, автожасыруды өшір де, тақтаны бұрынғы жиекке қайтар.

Не шығуы керек. Есептер тақтасы тәжірибелеріңнен бұрынғыдай көрінеді.

Жауабы: Есептер тақтасы бастапқы орнында.

№ 6

(Практикада қолдану, № 6.) Тілдер тақтасынан Жұмыс үстелінің тілін қазақ тіліне ауыстыр (6-сурет).

Қалай істейміз. «Тілдер тақтасында енгізу тілін қалай ауыстырамыз» блогындағы қадамдарды орында: тізімнен КАЗ (Казахский) тілін таңда.

Не шығуы керек. Тілдер тақтасында қазақ тілі таңдалған, пернетақта қазақша жазады.

Жауабы: қазақ тілі таңдалды, тақтада тиісті белгі тұр.

№ 7

(Практикада қолдану, № 7.) Панель задач (Есептер тақтасында) орналасқан күнтізбе мен сағатты тінтуірмен аш.

Қалай істейміз. Есептер тақтасының оң жағындағы уақыт пен күнді тінтуірмен шерт.

Не шығуы керек. Күнтізбе мен сағат ашылды.

Жауабы: күнтізбе мен сағат ашылды (компьютердегі нәтиже).

№ 8

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 1.) Windows операциялық жүйесінің Жұмыс үстелі сенің сабақ орындайтын жұмыс үстеліңе қаншалықты ұқсайды?

Қалай ойлаймыз. Салыстыр: сенің үстеліңде не жатыр және компьютердің жұмыс үстелінде не жатыр.

Жауап үлгісі. Ұқсайды. Әдеттегі үстелде дәптерлер, қаламдар, оқулықтар жатады, сен керегін аласың. Компьютердің жұмыс үстелінде программалар мен құжаттардың белгішелері мен жарлықтары «жатады», сен де керегін бір шертумен іске қосасың. Себет — үстелдің астындағы қоқыс себетіндей. Бірақ компьютердегі үстел бүкіл бөлмені кездейсоқ толтырып жібермейді, ал шын үстелде бей-берекет болып қалады.

Жауабы: ұқсайды: қажетті «заттар» қолыңның астында жатады (белгішелер, құжаттар, себет).

№ 9

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 2.) Операциялық жүйенің жұмысын неге ұқсатасың? Мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Өмірде көптеген адамның жұмысын кім «басқарып, үйлестіреді» — соны ойла.

Жауап үлгісі.

• Әуежайдағы диспетчер: ұшақтарға кімнің көтерілетінін, кімнің қонатынын айтады.
• Мектеп директоры: сабақтардың, қоңыраулардың, кабинеттердің бірге жұмыс істеуін қадағалайды.
• Адам мен компьютер арасындағы аудармашы: сен тінтуірмен «сөйлейсің», ал ОЖ мұны құрылғылардың тіліне аударады.

Жауабы: диспетчерге, директорға немесе пайдаланушы мен құрылғылар арасындағы аудармашы-көпірге.

№ 10

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 3.) Операциялық жүйенің жұмысы компьютердің жұмысына қалай әсер етеді?

Қалай ойлаймыз. ОЖ-ні алып тастасақ, не болады?

Шешуі. ОЖ барлық құрылғыны біртұтас жүйеге біріктіреді және оларды басқарады: жадты, процессорды, программаларды. Ол программаларды іске қосады және жабдыққа бақылау жасайды. Онсыз компьютер қажетсіз затқа айналады.

Жауабы: ОЖ барлық құрылғы мен программаларды басқарады, онсыз компьютер жұмыс істемейді.

№ 11

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 4.) Компьютердегі командалық және терезелік интерфейстің қандай айырмашылығы бар?

Қалай ойлаймыз. Екі сөзді еске түсір: «команда» және «белгіше».

Шешуі. Командалық (CLI) интерфейсте командаларды мәтін түрінде теріп жазасың, мысалы, MS-DOS-та. Терезелік (графикалық, GUI) интерфейсте тінтуір мен пернетақта арқылы басқарасың: белгішелерді, батырмаларды және терезелерді таңдайсың.

Жауабы: командалықта мәтіндік командалар енгізеді, терезелікте белгішелер мен батырмаларды тінтуірмен таңдайды.

№ 12

(Тапсырма, № 1.) Компьютердің Жұмыс үстеліндегі негізгі объектілердің қызметін кестеге толтыр.

Қалай ойлаймыз. Өз жұмыс үстеліңе қарап, 4–5 объектіні таңда.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кесте өз жұмыс үстеліңдегі объектілер бойынша толтырылды.

№ 13

(Тапсырма, № 2.) Әлеуметтік сауалнамалармен айналысатын ірі компания әлемнің түкпір-түкпіріндегі 3200 пайдаланушымен компьютерге арналған операциялық жүйелерді пайдалану туралы сауалнама жүргізген. Диаграммаға қарап (7-сурет), сауалнамаға қатысқан неше адам Windows-ты, неше адам Linux пен MacOS-ты пайдаланатынын анықта.

Қалай ойлаймыз. 3200 санының пайызын тап: 3200-ді 100-ге бөлсек, 1%-ға 32 адам келеді, содан кейін пайызға көбейтеміз.

Шешуі.

• Windows: $32 \cdot 42 = 1344$ адам;
• Linux: $32 \cdot 17 = 544$ адам;
• MacOS: $32 \cdot 5 = 160$ адам;
• басқалар: $32 \cdot 36 = 1152$ адам.

Тексеру: $1344 + 544 + 160 + 1152 = 3200$. Windows жеңді.

Жауабы: Windows — 1344 адам, Linux — 544, MacOS — 160 (басқалар — 1152). Ең танымалы — Windows.

№ 14

(Тапсырма, № 3.) Net Market Share компаниясы 2018–2019 жылдары әлемдегі 800 млн пайдаланушының компьютеріндегі операциялық жүйені қолдану статистикасын тексергенде 1-кестедегідей нәтиже алды. Осы нәтижені пайдаланып, компьютерді пайдаланушылар саны өзгермеді деп есептеп, бір жыл ішінде Windows 7 нұсқасының пайдаланушылар саны қаншаға азайғанын анықта. Ал Windows 10 нұсқасын пайдаланатындардың саны қаншаға артты? 1-кестедегі нәтижеге назар аудар. Әлемде Windows 10 нұсқасын пайдаланушылардың саны 34%-дан 45%-ға өскен. (Кестеде 2018 → 2019: Windows 7 — 42% → 35%, Windows 10 — 34% → 45%.)

Қалай ойлаймыз. Үлестің неше пайыздық пунктке өзгергенін тап, сосын 800 млн-ның сонша пайызын есепте.

Шешуі.

1. Windows 7: $42% - 35% = 7%$. 800 млн-ның 7%-ын табамыз: $800 : 100 \cdot 7 = 56$ млн.
2. Windows 10: $45% - 34% = 11%$. 800 млн-ның 11%-ын табамыз: $8 \cdot 11 = 88$ млн.

Жауабы: Windows 7-ні 56 млн адам пайдалануды тоқтатты, Windows 10 пайдаланушылары 88 млн-ға көбейді.

№ 15

(Үй тапсырмасы.) «Windows 10 операциялық жүйесі» тақырыбы бойынша зерттеу жұмысын дайында: 1) Windows 10 нұсқасы мен Windows 7 нұсқасының қызметіне салыстырмалы талдау жаса; 2) Windows 10-ды пайдаланушылардың күрт артуының себептері қандай? 3) Windows ОЖ-нің нұсқалары алдағы уақытта қалай дамиды? Болжауларыңды жаз.

Қалай ойлаймыз. Жобаны сұрақтар бойынша үш бөлікке бөл. Әр сұраққа 1–2 слайд немесе абзац.

Қалай істейміз.

1. Интернеттен сенімді сайттардан (мысалы, өндірушінің сайтынан) Windows 10 және Windows 7 сипаттамасын тап.
2. Салыстыр: «Пуск» мәзірінің сыртқы түрі, қауіпсіздік, жаңартулар, қолдау. Кесте түрінде рәсімде.
3. Адамдар неге көшетінін ойла: Windows 7-ні қолдау тоқтатылды, ал жаңа программалар жаңа нұсқаларға жазылады. Дереккөздерден тексер.
4. Болжам жаса: келесі нұсқаларға не қосады деп ойлайсың. Пікіріңнің неге негізделгенін түсіндір.

Жауабы: тапсырманың үш сұрағы бойынша дайын жоба (2–3 слайд немесе бет).

Жадынама

Ең бастысы:

• ОЖ — пайдаланушы мен компьютер арасындағы көпір. Онсыз компьютер жұмыс істемейді.
• Интерфейс командалық (CLI) және терезелік (GUI) болады.
• Танымал ОЖ-лер: Windows, Mac OS X, Linux (компьютерге) және Android (телефонға).
• Windows-та терезенің төрт түрі бар: бума терезесі, программалар терезесі, сұхбат терезесі, анықтама терезесі.

Терминдер:

• операциялық жүйе – операционная система – operating system
• пайдаланушы – пользователь – user

Шағын тест