1.6. Сымсыз желілер

Информатика, 6 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 1 бөлім: Компьютерлік жүйелер және желілер. 30–33-беттер.

Нені үйренесің

• Сымды желінің сымсыз желіден айырмашылығын түсіндіруді.
• Сымсыз желі түрлерін атауды: WiMAX, Wi-Fi, Bluetooth.
• Үйдегі Wi-Fi желісінің қалай құрылғанын түсіндіруді.
• Wi-Fi-дың артықшылықтары мен кемшіліктерін атауды.
• «Ақылды үй» дегеннің не екенін түсінуді.

Ой қозғау

• Сымды желінің сымсыз желіден айырмашылығы неде? Сымды желіде құрылғылар кабельмен жалғанады, ал сымсызда байланыс радиоарналар арқылы, сымсыз жүреді.
• «Ақылды үй» дегеніміз не? Жарықты, құлыптарды, кондиционерді және басқа құралдарды смартфоннан желі арқылы қосып-өшіруге болатын үй.
• Wi-Fi сенің өміріңді қалай өзгертті? Wi-Fi бар жерде — үйде, мектепте, дәмханада — бейне көруге, үй тапсырмасын орындауға және достарыңмен сөйлесуге болады.

Тақырыпты талдаймыз

Сымсыз, бірақ ережесіз емес

Бұрын интернетке шығу үшін кабель керек болатын. Қазір кабельді қолданудың қажеті жоқ: ноутбуктер, смартфондар, планшеттер және басқа құрылғылар сымсыз желіге біріктіріліп, деректермен ауа арқылы алмасады. Қазір адамдар көшеде кетіп бара жатып немесе дәмханада тамақ ішіп отырып, ұялы телефон мен ноутбук пайдаланады.

Сымсыз желілерде радиобайланыс қолданылады. Оқулықта сымсыз желінің үш түрі берілген.

📕 Оқулықта Wi-Fi атауы ағылшынның «Wireless Fidelity» сөзінің қысқартылған нұсқасы, мағынасы «сымсыз дәлдік» деп жазылған. Шын мәнінде атауды маркетологтар ойлап тапқан, ал ашылуы кейін орнығып кеткен: ресми түрде Wi-Fi — аббревиатура емес. Есіңде болсын: Wi-Fi — жай ғана технологияның атауы.

Үйде Wi-Fi қалай құрылған

Wi-Fi желісі қосылу нүктелерінен құралады. Әрбір нүктенің төңірегінде 50–100 м радиуста хот-спот немесе Wi-Fi аймағы деп аталатын аймақтар құрылады. Үйде қосылу нүктесінің рөлін роутер атқарады.

Оқулықтағы үй жағдайындағы сызбада бәрі қарапайым: интернет роутерге кабельмен қосылған, роутер смартфонға, планшетке және ноутбукке байланысты ауа арқылы таратады, ал стационарлық компьютер роутерге сыммен жалғанған.

💡 Қоғамдық орындарда (оқу орындары, дәмханалар, қонақүйлер, саябақтар, вокзалдар, әуежайлар) Wi-Fi аймақтары жұмыс істейді. Көбіне құпиясөз қажет: ол желіні бөтендерден қорғайды.

Wi-Fi-дың артықшылықтары мен кемшіліктері

⚠️ Жиі кететін қате. Бөтен ашық Wi-Fi-ға қосылып, онда поштаңның немесе банк картаңның құпиясөзін енгізу қауіпті. Мұндай интернетті тек қауіпсіз істер үшін пайдалан.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйдегі Wi-Fi-дың сенімді құпиясөзі болуы керегін, ал қоғамдық желілерде банк картасының деректерін енгізбеу керегін бірге талқылаңыздар. Бұл тақырыптан алуға болатын ең пайдалы нәрсе.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Сымды және сымсыз желі дегеніміз не? Сымды желіде құрылғылар кабельмен жалғанады, сымсызда байланыс радиоарналар арқылы жүреді.
• «Ақылды үй» дегеніміз не? Құралдарды сымсыз желі арқылы басқаратын үй.
• Сымсыз желінің қандай түрлері бар? WiMAX, Wi-Fi, Bluetooth.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(Талдау.) Өздерің тұратын аймақтағы сымсыз желінің жұмысына талдау жүргізіңдер. Интернет пайдаланушылар қандай байланыс түрлерін қолданады?

Қалай ойлаймыз. Бұл — бақылау тапсырмасы. Жауап сенің қайда тұратыныңа байланысты.

Жауап үлгісі. Біздің қалада адамдар интернетке көбіне Wi-Fi арқылы шығады: үйде роутер арқылы, мектепте, сауда орталықтарында, дәмханаларда. Көшеде телефонның мобильді интернетін пайдаланады. Bluetooth құлаққап үшін және телефондар арасында жақын қашықтықта файл жіберу үшін керек.

Қалай істейміз. Туыстарыңнан және достарыңнан қалай қосылатынын сұра, 3–4 жауапты жазып ал да, қорытынды жаса.

Жауабы: көбіне бұл — Wi-Fi (сенің жауабың аздап өзгеше болуы мүмкін, бұл қалыпты жағдай).

№ 2

(Жинақтау.) Өз үйлеріңдегі сымды және сымсыз желі байланысының сызбасын дайындаңдар. Қай түрін таңдайсыңдар? Себебін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Құрылғыларды блоктармен сал, ал сызықтармен не неменеге жалғанғанын көрсет.

Қалай істейміз.

1. Интернет белгісін сал да, одан роутерге сызық жүргіз.
2. Сыммен жалғанған құрылғыларды (мысалы, стационарлық компьютерді) роутермен тұтас сызықпен байланыстыр.
3. Wi-Fi арқылы жалғанған құрылғыларды (смартфон, планшет, ноутбук) пунктир сызықпен немесе толқындармен байланыстыр.
4. «сымды қосылу» және «сымсыз қосылу» деп жаз.
5. Қай түрін таңдайтыныңды және неге екенін бір-екі сөйлеммен түсіндір. Үйде мұндай байланыс болмаса, оны қалай ұйымдастыруға болатынының сызбасын ұсын.

Жауабы: роутер интернетпен кабель арқылы, компьютермен сыммен, ал смартфонмен, планшетпен және ноутбукпен Wi-Fi арқылы байланысқан сызба; таңдауың түсіндірілген.

№ 3

(Бағалау.) Сымсыз желі адамдардың өмірін қалай өзгертті? Баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. «Бұрын» мен «қазірді» салыстыр: не ыңғайлы болды, не нашарлады.

Жауап үлгісі. Ыңғайлы болды: интернет барлық жерде бар, компьютердің қасында отырмай-ақ оқуға және сөйлесуге болады. Бірден көп құрылғыны қосуға болады. Бірақ кемшіліктері де пайда болды: біз телефонда көбірек уақыт өткіземіз, желіде қауіпсіздікке қатысты қауіптер бар. Қорытынды: сымсыз желілер ақылмен пайдаланса, өте пайдалы.

Жауабы: сымсыз желілер еркіндік пен ыңғайлылық берді, бірақ қауіпсіздік пен уақытқа мұқият болуды талап етеді.

№ 4

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 1.) «Сымды» және «сымсыз желі» дегеніміз не?

Шешуі. Сымды желіде құрылғылар кабельмен жалғанады. Сымсыз желіде құрылғылар деректермен радиоарналар арқылы, сымсыз алмасады, мысалы, Wi-Fi арқылы.

Жауабы: сымды желі кабель арқылы жұмыс істейді, сымсыз желі радиомен, сымсыз жұмыс істейді.

№ 5

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 2.) Сымсыз желілерді күнделікті өмірде қолдануға қандай мысалдар келтіре аласың?

Жауап үлгісі.

1. Үйде планшеттен Wi-Fi арқылы бейне көресің.
2. Bluetooth арқылы сымсыз құлаққапта музыка тыңдайсың.
3. Дәмханада немесе әуежайда қоғамдық Wi-Fi арқылы интернетке шығасың.

Жауабы: үйдегі Wi-Fi, Bluetooth-құлаққап, қоғамдық орындардағы Wi-Fi.

№ 6

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 3.) Сымсыз желілердің денсаулыққа зияны бар ма?

Қалай ойлаймыз. Мұнда жалғыз жауап жоқ. Нақты не белгілі екенін ойла: Wi-Fi-да электромагниттік сәулелер бар, сонымен қатар біз телефонда отырамыз.

Жауап үлгісі. Оқулық Wi-Fi-дың электромагниттік сәулелерге сезімталдығын кемшілік деп атайды. Нақты деректерді дәрігерлерден және ғылыми дереккөздерден қараған жөн. Ал телефонда ұзақ отыру денсаулыққа зиян екені анық: көз шаршайды, дене қалпы бұзылады, ұйқы азаяды. Сондықтан үзіліс жасап тұр және далада ойна.

Жауабы: сәуле бар, демек, сақ болу керек. Ең бастысы — үзіліссіз ұзақ отырмау.

№ 7

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 4.) Интернеттің көпшілікке жаппай таралуының себебі неде?

Жауап үлгісі. Интернеттен ақпаратты тез табуға, оқуға, сөйлесуге, фильм көруге, сатып алуға, істерді қашықтан орындауға болады. Ал сымсыз байланыс интернетті тек үйде компьютердің қасында емес, барлық жерде қолжетімді етті.

Жауабы: интернет ыңғайлы, ол ақпарат, қарым-қатынас және қызметтер береді, ал Wi-Fi оны кез келген жерде қолжетімді етеді.

№ 8

(Тапсырма.) Статистикаға сүйенсек, 2018 жылы еліміздегі 6 жастан 74 жасқа дейінгі интернет пайдаланушылар тұрғындардың 79%-ын құрады. Ал 2017 жылы бұл көрсеткіш 73%-ды құраған. Қазақстандағы халықтың саны 18 млн деп есептеп, бір жылдың ішінде еліміздегі интернет пайдаланушылар санының қаншаға артқанын анықта.

Қалай ойлаймыз. Үлестің неше пайыздық пунктке өскенін тап, сосын 18 млн-ның сонша пайызын тап.

Шешуі.

1. $79% - 73% = 6%$.
2. 18 млн-ның 1%-ы: $18,000,000 : 100 = 180,000$.
3. 6%: $180,000 \cdot 6 = 1,080,000$.

Бөлек те тексеруге болады: 2018 жылы $180,000 \cdot 79 = 14,220,000$, 2017 жылы $180,000 \cdot 73 = 13,140,000$. Айырмасы: $14,220,000 - 13,140,000 = 1,080,000$.

Жауабы: шамамен 1 080 000 адамға (1,08 млн-ға жуық).

№ 9

(Үй тапсырмасы.) Төмендегі суретте үйдің сызбасы берілген (7-сурет). 2-суреттегі (30-бет) шартты белгілерді пайдаланып, үйді өз қалауың бойынша «Ақылды үйге» айналдыру жобасын ұсын.

Қалай ойлаймыз. Бөлмелерді аралап шық та, әрқайсысында смартфоннан нені басқаруға болатынын ойла. Сызбада жатын бөлмелер, асүй мен қонақ бөлмесі бар үлкен ортақ бөлме, екі көлігі бар гараж көрінеді.

Жоба үлгісі.

• Кіреберіс және есіктер: ақылды құлып және есіктің жанындағы бейнекамера.
• Қонақ бөлме және асүй: басқарылатын жарық, кондиционер, ақылды шәйнек.
• Жатын бөлмелер: смартфоннан реттелетін жарық пен температура.
• Гараж: телефоннан берілген команда бойынша ашылатын қақпа.
• Бүкіл үй: температура датчигі, шатырдағы күн панельдері, барлық бөлмені қамтитын бір Wi-Fi роутері.
• Басқару: үйдегі Wi-Fi желісіне жалғанған смартфон немесе планшет.

Қалай істейміз. 7-сурет бойынша үйдің жоспарын сыз да, шартты белгілермен (2-суреттегідей) не қайда тұрғанын белгіле.

Жауабы: үйдің жоспары, онда ақылды құралдардың шартты белгілері және олардың сымсыз желі арқылы қалай басқарылатыны жазылған.

Жадынама

Ең бастысы:

• Сымсыз желі деректерді кабельсіз, радиоарналар арқылы жібереді.
• Түрлері: WiMAX, Wi-Fi, Bluetooth.
• Wi-Fi артықшылықтары: сым жоқ, ыңғайлы, жаңа құрылғыны жылдам қосуға болады. Кемшіліктері: шектеулі аймақ, сәулелерге сезімталдық, қауіпсіздік мәселелері.

Терминдер:

• сымсыз желі – беспроводная сеть – wireless network
• «ақылды үй» – «умный дом» – «smart house»

Шағын тест