4.1. Нұсқама және сілтемелер

Информатика, 6 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 бөлім: Мәтіндік құжатпен жұмыс істеу. 106–109-беттер.

Нені үйренесің

• Нұсқама деген не екенін және ол рефераттар мен жобаларда не үшін керек екенін түсіндіруді.
• Қарапайым және құжат соңындағы нұсқаманы ажыратуды.
• Мәтіндік редакторда нұсқама қоюды, оларды ауыстыруды және жоюды.
• «Сноски» (Нұсқамалар) терезесінде нөмір пішімін және нөмірлеудің басталуын өзгертуді.
• «Ссылки и список литературы» (Сілтемелер мен әдебиеттер тізімі) не үшін керек екенін түсінуді.

Ой қозғау

• «Нұсқама» сөзін қалай түсінесің? Сөздің немесе белгінің жанындағы кішкентай цифр, ал оған түсіндірме беттің ең астында тұрады. Мәтінді оқып отырып, егжей-тегжейін төменнен қарайсың.
• Құжаттарда нұсқама мен сілтеме не үшін қолданылады? Қиын сөзді түсіндіру немесе ақпараттың қайдан алынғанын көрсету үшін.
• Құжаттың бір бөлігінен екінші бөлігіне қалай жылдам өтуге болады? Ол үшін гиперсілтемелер мен бетбелгілер бар, олар келесі сабақта. Ал қазір нұсқамаларды үйренеміз.

Тақырыпты талдаймыз

Сөздің үстіндегі цифр

Мектепте «процессор» деген сөз кездесетін баяндама дайындап жатырсың деп елестет. Сыныптасың бұл не екенін білмеуі мүмкін. Сөйлемнің ортасында түсіндіре бастасаң, ой үзіліп қалады. Онда нұсқама қояды: сөздің үстінде кішкентай цифр шығады, ал беттің төменгі жағында дәл сондай цифрмен түсіндірме тұрады.

📌 Нұсқама терминді түсіндіру немесе ақпарат көзін көрсету үшін қажет. Нұсқама нөмірлерін редактор өзі қояды және сен бірдеңе қоссаң не өшірсең, өзі жаңартып отырады.

Мәтіндік редакторлар нұсқаманы құжатқа автоматты түрде кіргізеді. Нұсқама беттің төменгі жағында орналасады. Нұсқаманың қажетті қаріп өлшемін таңдап, құжатта өзгеріс болған жағдайда оның реттік нөмірлерін сақтауға болады. Word-та түсіндірменің үстіне қысқа көлденең сызық та салынады.

Нұсқаманың екі түрі

💡 Қарапайым нұсқаманы парақтамай-ақ оқисың. Құжат соңындағы нұсқаманы соңына жеткенде оқисың. Мектеп рефераттарына көбіне қарапайым нұсқаманы алады.

Нұсқаманы қалай қоямыз

Ссылки (Сілтемелер) қосымшасындағы Сноски (Нұсқама) тобымен жұмыс істейміз.

Құжат соңындағы нұсқама үшін Вставить концевую сноску (Соңғы нұсқаманы кірістіру) батырмасын бас. Следующая сноска (Келесі нұсқама) батырмасы курсорды бір нұсқамадан екіншісіне ауыстырады. Показать сноски (Нұсқамаларды көрсету) қажетті нұсқаманы мәтіннен тез табуға көмектеседі.

💡 Google Құжаттарда нұсқама «Кірістіру» мәзірі арқылы қойылады, LibreOffice Writer-де де «Кірістіру» мәзірінде «Нұсқама» тармағы бар. Идея барлық жерде бір.

«Сноски» терезесі: өзіңе бапта

Сноски тобының сұхбат терезесін ашсаң (топтың бұрышындағы кішкентай көрсеткі), нұсқаманың құжаттағы орналасуы мен нөмірлеу тәсілдерін басқаруға болады:

• Положение (Орны): беттің төменінде немесе құжаттың соңында;
• Формат номера (Нөмір пішімі): 1, 2, 3… немесе басқа таңбалар. Нұсқамаларды нөмірлеуде тек араб цифрларын ғана емес, сонымен қатар басқа да таңбаларды қолдануға болады;
• Начать с (Бастау керек): құжатқа қойылатын нұсқама қай нөмірден басталатынын көрсетеді;
• Нумерация (Нөмірлеу): жалғастыра беру;
• Применить (Қолдану): бүкіл құжатқа.

Егер қарапайым нұсқаманың түсіндірме мәтіні көп болса, онда сыймай қалған бөлігі келесі бетке жазылады.

📌 Нұсқаманы жою үшін оны ерекшелеп, Delete пернесін бас. Қалған нұсқамалар өздері қайта нөмірленеді.

Әдебиеттер тізімін қалай жасаймыз

Құжатта пайдаланылған әдебиеттер тізімін көрсету үшін Ссылки и список литературы (Сілтемелер мен әдебиеттер тізімі) тобы бар:

• Вставить ссылку (Сілтеме енгізу): құжат бөлігі үшін дереккөз ретіндегі кітапқа, журналға т.б. мерзімді басылымдардағы мақалаларға сілтеме жасайды;
• Управления источниками (Дереккөздерді басқару): құжатта сілтемелер берілген дереккөздердің тізімін көру;
• Стиль: құжатта қолдану үшін сілтеме стилін таңдау;
• Список литературы (Әдебиеттер тізімі): құжатта сілтеме жасалған әдебиеттердің тізімін Word өзі жасайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Нұсқама баланың рефераттары мен жобаларына қазірдің өзінде керек. Нұсқаманы қалай қойғанын көрсетуін сұраңыз және әр цифр мен дерек қайдан алынғанын сұраңыз. Дереккөзді көрсету әдеті жоғары сыныптарда да көмектеседі.

⚠️ Жиі кететін қате. Нұсқама цифрын қолмен теру. Онда ол түсіндірмемен байланыспайды және қайта есептелмейді. Нұсқаманы әрқашан батырмамен қой.

Өзіңді тексер

• Нұсқама деген не? Сөзге түсіндірме немесе ақпарат көзін көрсету, ол беттің төменінде (не құжаттың соңында) өз нөмірімен тұрады.
• Нұсқама не үшін керек? Терминді түсіндіру немесе ақпараттың қайдан алынғанын көрсету үшін, негізгі мәтінді ауырлатпай.
• Құжат соңындағы нұсқаманың қарапайымнан айырмашылығы неде? Қарапайымы беттің төменінде тұрады, құжат соңындағысы құжаттың соңында жиналады.
• Нұсқаманы қалай жоямыз? Ерекшелеп, Delete пернесін басамыз.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(Практикада қолдану, «Нұсқама құру».) Көлемді құжаттармен жұмыс істеуде, мысалы, техникалық құжаттармен жұмыс кезінде қажетті ақпаратты табу үшін нұсқамалар қойған тиімді. Төменде берілген «Компьютер» тақырыбындағы құжатқа нұсқама қой.

Компьютер — жай ғана машина, ол өзі көрсетіп тұрған сөздерді түсінбейді және өз бетінше ойламайды. Компьютер тек қана программада көрсетілген командалардың екілік кодын түсінеді. Оның құрамына жүйелік блок, дисплей, пернетақта, тінтуір кіреді.

Түсіндірмелер: жүйелік блок — ішінде жүйелік тақша, процессор, оперативті жад, қатқыл диск, бейнекарта секілді көптеген маңызды құрылғылар орналасқан; дисплей — компьютердің экранына ақпаратты шығаратын құрылғы; пернетақта — компьютердің жұмысын басқара отырып, қажетті ақпаратты енгізу үшін қолданылатын құрылғы; тінтуір — кілемшенің үстімен жылжытқанда экрандағы нұсқағыш та бірге қозғалып, қажетті объектілерді таңдауға мүмкіндік беретін құрылғы.

Қалай ойлаймыз. Нұсқама түсіндіретін сөздің дәл соңына қойылады. Төрт сөз, демек, төрт нұсқама. Нөмірлеуді Word өзі жасайды.

Шешуі.

Жауабы: беттің төменінде 1–4 болып нөмірленген төрт нұсқамасы бар құжат шықты. (Нәтиже компьютерде тексеріледі; күтілетін түрі оқулықтың 108-бетінде бар.)

№ 2

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 1, 108-бет.) Құжатқа нұсқамалар не үшін қойылады?

Қалай ойлаймыз. Түсініксіз сөзге тоқтағаныңды еске түсір: түсіндірме керек, сонымен қатар дерек қайдан алынғаны да қызық.

Шешуі. Нұсқама сөзді түсіндіреді немесе дереккөзді атайды, ал негізгі мәтін таза және оқуға жеңіл болып қалады.

Жауабы: нұсқамалар терминдерді түсіндіреді және ақпарат көздерін көрсетеді, негізгі мәтінді ауырлатпайды.

№ 3

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 2, 108-бет.) «Нұсқаманы кірістіру» мен «Соңғы нұсқаманы кірістіру» командаларының қандай айырмашылықтары бар?

Қалай ойлаймыз. Түсіндірменің қайда тұратынын салыстыр.

Шешуі. «Вставить сноску» түсіндірмені сөз тұрған беттің төменіне қояды. «Вставить концевую сноску» оны құжаттың ең соңына жібереді.

Жауабы: қарапайым нұсқама беттің төменінде тұрады, ал құжат соңындағы нұсқама құжаттың соңында жиналады.

№ 4

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 3, 108-бет.) Сілтемелер мен әдебиеттер тізімі қандай мақсатта қолданылады?

Қалай ойлаймыз. Рефератты ойла: онда қай кітаптардан алғаныңды көрсету керек.

Шешуі. Олардың көмегімен кітапқа, журналға және мақалаға сілтеме қояды, дереккөздер тізімін қарайды, сілтеме стилін таңдайды және әдебиеттер тізімін жасайды.

Жауабы: дереккөздерді көрсету және пайдаланылған әдебиеттер тізімін жасау үшін.

№ 5

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 4, 108-бет.) «Соңғы нұсқаманы кірістіру» және «Сілтемелер мен әдебиеттер тізімі» командаларының қызметіндегі ерекшелікті қалай түсіндіресің?

Қалай ойлаймыз. Бір команда «бұл сөз не білдіреді?» деген сұраққа жауап береді, екіншісі «бұл қайдан алынған?» деген сұраққа.

Шешуі. Соңғы нұсқама — құжаттың соңында тұратын түсіндірме (немесе ескертпе). «Сілтемелер мен әдебиеттер тізімі» — дереккөздерді (кітаптарды, журналдарды, мақалаларды) рәсімдейтін құралдар жиынтығы. Соңғы нұсқаманы дереккөзге сілтеме жасау үшін де қолдануға болады, бірақ әдебиеттер тізімінің өз стильдері мен автоматты жинауы бар.

Жауабы: соңғы нұсқама — құжат соңындағы ескертпе, ал «Сілтемелер мен әдебиеттер тізімі» дереккөздерді рәсімдеп, жинап береді.

№ 6

(Тапсырма, 1-тапсырма, 109-бет.) Геометриялық фигуралар жайлы 5 сөйлемнен тұратын мәтін құрастыр. Негізгі мәтін: қаріп 12 pt, Arial, түсі қара, абзац: мәтін реттелген, интервал 1,0. Нұсқамалар: қаріп 10 pt, Comic Sans MS, түсі көк, абзац: мәтін сол жаққа қарай реттелген, жоларалық интервал 1,0 өлшемімен берілген.

Қалай ойлаймыз. Алдымен негізгі мәтінді жазып, пішімдейміз, содан кейін нұсқамаларды қойып, олардың мәтінін бөлек пішімдейміз.

Жауап үлгісі.

Фигуралар бізді барлық жерде қоршап тұр. Шаршының төрт тең қабырғасы бар. Үшбұрыш — ең берік фигура. Шеңбер — центрден бірдей қашықтықта жатқан барлық нүктелер. Қарапайым фигуралардан күрделілерін құрайды.

Жауабы: берілген параметрлер бойынша пішімделген, екі-үш нұсқамасы бар 5 сөйлемнен тұратын мәтін. (Компьютерде тексеріледі.)

№ 7

(Тапсырма, 2-тапсырма, 109-бет.) «Әлемнің жеті кереметі» тақырыбында орындалған құжатқа сілтеме қоюда қандай қателер жіберілгенін анықта. Бұл қателерді қалай түзетуге болады?

Қалай ойлаймыз. Мәтінде жеті ғажайып бар, демек жеті нұсқама керек, әрқайсысына біреуден. Қай сөздерде цифр тұрғанын, төменде қандай цифрлар бар екенін және елдің дұрыс-бұрыстығын салыстыр.

Шешуі. Ретімен тексереміз:

Ал оқулықта төменде нұсқама алтау, ал кереметтер жеті. Тізімде цифрлар 1, 2, 3, 5, 5, 7 болып кеткен: төртіншісі жоқ, бесіншісі қайталанады, ал мәтінде сөздердің үстінде мүлде басқа нөмірлер тұр (1, 3, 4, 6, 6, 3, ал «Семирамида аспалы бағында» цифр жоқ). Елдер де шатасқан: Хеопс пирамидасына «Грекия» жазылған, үшінші нұсқамаға «Мысыр», ал Зевс Грецияда тұрған.

📕 Оқулықта «Әлемнің жеті кереметіне» қойылған нұсқамалар қателермен берілген: мәтіндегі және төмендегі цифрлар сәйкес келмейді (тізімде 4 жоқ, 5 екі рет, одан кейін бірден 7), «Семирамида аспалы бағында» цифр жоқ, нұсқама жеті емес, алты. Хеопс пирамидасына Грекия жазылған, ал ол Мысырда. Іздеуге ұсынылған «қателер» — осылар.

Қалай түзетеміз: жеті кереметтің әрқайсысынан кейін Вставить сноску батырмасымен нұсқама қою керек. Редактор 1–7 болып өзі нөмірлейді, ал елдерді дұрыс жазу керек: Мысыр, Ирак, Грекия, Түркия, Түркия, Мысыр, Грекия.

Жауабы: қателер: нұсқама жеті емес, алты, нөмірлері қайталанады және өтіп кетеді, мәтіндегі цифрлармен сәйкес келмейді, елдер дұрыс көрсетілмеген. Түзету: «Вставить сноску» арқылы жеті нұсқаманы қайта қою, дұрыс елдермен (Мысыр, Ирак, Грекия, Түркия, Түркия, Мысыр, Грекия).

№ 8

(Үй тапсырмасы, 1-тапсырма, 109-бет.) Kitap.kz сайтынан (https://kitaptar.azurewebsites.net/) Б. Соқпақбаевтың «Менің атым – Қожа» шығармасынан екі бет ақпарат көшіріп алып, мәтіндік редакторға кірістір. Көшіріп алған мәтінде кездескен кейіпкердің есіміне нұсқама беріп, беттің соңында сол кейіпкердің бейнесін сипаттайтын түсіндірме жаз.

Қалай ойлаймыз. Бетте кейіпкерді атайтын сөзді тап («Қожа», «дос» т.б.), ал нұсқамада оның мінезі қандай екенін қысқаша жаз.

Шешуі.

1. Екі бетті (оқуға арналған шағын үзінді) көшіріп, құжатқа қой. Мәтін кімдікі екенін жазып қоюды ұмытпа.
2. Бірінші бетте курсорды кейіпкердің есімінен кейін қойып, Ссылки → Вставить сноску батырмасын бас та, кейіпкерді қандай көретініңді жаз, мысалы, Қожа үшін: «оның атынан әңгіме айтылатын бала». Сипаттаманы мәтін бойынша тексер.
3. Екінші бетте басқа кейіпкерге де солай істе.

Жауабы: әр бетте кейіпкердің сипаттамасы бар бір нұсқама тұр, мысалы, «Қожа — оның атынан әңгіме айтылатын бала». (Компьютерде тексеріледі.)

№ 9

(Үй тапсырмасы, 2-тапсырма, 109-бет.) 2-беттің соңында «Соңғы нұсқаманы кірістіру» командасы арқылы әр кейіпкердің шығармадағы рөліне бір сөйлеммен тұратын сипаттама енгіз.

Қалай ойлаймыз. Құжат соңындағы нұсқама құжаттың соңында тұрады, демек, сол жерге «кейіпкерлер туралы анықтаманы» жинауға болады.

Шешуі.

Жауабы: құжаттың соңында кейіпкерлердің қысқаша рөлдері көрсетілген соңғы нұсқама бар. (Компьютерде тексеріледі.)

Жадынама

• Нұсқама сөзді түсіндіру немесе дереккөзді атау үшін керек.
• Қарапайым (беттің төменінде) және соңғы (құжаттың соңында) болады.
• Нұсқама нөмірлерін Word өзі қояды және қайта есептейді.
• Әдебиеттер тізімін автоматты түрде жинауға болады.

Шағын тест