4.2–4.3. Гиперсілтемелер және оны практикалық тұрғыдан қолдану
Информатика, 6 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 бөлім: Мәтіндік құжатпен жұмыс істеу. 110–114-беттер.
Нені үйренесің
- Гиперсілтеме және гипермәтін деген не екенін түсіндіруді.
- Word-тағы объектіні басқамен байланыстырудың 4 тәсілін атауды.
- Бетбелгі қойып, құжаттың ішіндегі орынға гиперсілтеме жасауды.
- Файлға, сайтқа гиперсілтеме жасауды және оны жоюды.
- Бірнеше файлдан қарапайым электрондық кітап құрастыруды.
Ой қозғау
- Мәтіндік құжатты бірінен екіншісіне ауыстырудың қандай әдістерін білесің? Буманы ашып, файлды табу, браузерде сілтемемен өту, сайттағы батырманы басу.
- Көлемді құжаттармен жұмыс істегенде құжаттың бір тарауынан екінші тарауына қалай жылдам өтеді? Мазмұн немесе сілтемелер арқылы. Қағаз кітапта парақтаймыз, ал электрондық кітапта басамыз.
- 1-суреттегі «Балалар әлемі» сайтын немесе электрондық қосымшаларды қалай парақтаймыз? Беттегі әр батырма мен сурет өз бетімен байланысқан: батырманы басасың да, сол бетке өтесің.
Тақырыпты талдаймыз
Есікті ашатын сөз
Құжаттың көлемі үлкейген сайын, оның ішінен қажетті ақпаратты жылдам табу керек болады. Мұндай жағдайда құжаттағы қажетті бөлімге жылдам өтіп, оның қатесін түзетуге көп уақыт кетеді. Бұл мәселені шешу үшін гиперсілтеме қолданылады. Бұл — сөз, сөз тіркесі немесе сурет, оны басқанда басқа жерге түсесің.
📌 Гиперсілтеме — құжаттың өзіндегі әріп, сөз, сөйлем, абзац немесе графикалық объектілердің біріне сілтеме беретін гипермәтіндік құжаттың бөлігі. Сонымен бірге жергілікті дискідегі файлдарға, компьютерлік желіде файл, бума, қосымша, веб-беттерге сілтеме беріледі.
📌 Құрылымы гиперсілтемелер көмегімен ұсынылатын құжаттар мәтіні гипермәтін деп аталады.
Сен күн сайын гиперсілтемелермен жүресің: лентадағы бейнені, қосымшалар дүкеніндегі ойын атауын, досыңның мессенджердегі сілтемесін басасың.
Word-та гиперсілтемені қалай жасаймыз
Word-та гиперсілтемені іске қосу үшін гиперсілтеме қойғымыз келетін әріп, сөз, сөйлем, абзац немесе графикалық объектілердің бірін ерекшелеп аламыз. Вставка (Кірістіру) – Гиперссылка (Гиперсілтеме) командаларын орындаймыз. Вставка гиперссылки (Гиперсілтемелерді кірістіру) сұхбат терезесі ашылады. Гиперсілтеме берілген сөздің түсі негізгі мәтіндегі қаріп түсінен басқа түске ауысады. Мәтіндегі гиперсілтемені іске қосу үшін CTRL пернесін басып тұрып, сөзді тінтуірдің сол жақ пернесімен шерту қажет.
💡 Google Құжаттарда және басқа редакторларда гиперсілтемені әдетте «Кірістіру» мәзірі арқылы немесе Ctrl + K пернелерімен жасайды. Word-та да осы тіркес гиперсілтеме терезесін ашады.
Байланыстырудың төрт тәсілі
Сұхбат терезесінің сол жағында төрт батырма бар, бұл — гиперсілтеменің төрт түрі.
Мысалы, мәтіндік құжатта «принтер» сөзі кездесті делік. Сөзді ерекшелеп алып, осы тақырыптағы басқа файлмен немесе сондай деректерді қамтитын интернеттегі сайт адресіне гиперсілтеме орнатайық. Ctrl пернесін басып тұрып шертсең, сол жерге түсесің.
Бетбелгілер: мәтіндегі «жалаушалар»
Құжаттың өзінде басқа орынға апару үшін «жалауша» — бетбелгі керек.
Құжаттың бір бөлігінен екінші бөлігіне ауысу үшін гиперсілтеме беретін тиісті объектіні таңдаймыз. Гиперсілтеме кірістіру терезесіндегі 2-әдіс арқылы A, Б, С бетбелгілерінің бірімен байланыстырамыз.
«Закладка» терезесінде барлық жасалған бетбелгілер көрінеді, оларға өтуге немесе оларды жоюға болады.
Гиперсілтемені қалай жоямыз
- Бірінші тәсіл. Сөзді тінтуірдің оң жақ пернесімен шертіп, контексттік мәзірден Удалить гиперссылку (Гиперсілтемені алып тастау) командасын таңда.
- Екінші тәсіл. Гиперсілтеме берілген объектіні ерекшелеп, Вставка гиперссылки (Гиперсілтемелерді кірістіру) сұхбат терезесінен адрес жолағындағы сілтемені Удалить ссылку (Сілтемені алып тастау) батырмасы көмегімен орында.
🌟 «Гипермәтін» ұғымын 1965 жылы Тед Нельсон енгізген. Оның тұжырымы бойынша, «гипермәтін — мәтінді тармақтау немесе сұраныс бойынша әрекетті орындау». Әдетте гипермәтін — оқылатын ақпаратты немесе оқылым тізбегін таңдауға мүмкіндік беретін, олардың арасында өту түйіндерін қамтитын мәтіндер жиынтығы.
⚠️ Жиі кететін қате. Файлды басқа бумаға көшіргендіктен, сілтеме ашылмайды. Файлдарға гиперсілтеме жасасаң, оларды бір бумада сақта және атын өзгертпе.
👨👩👧 Ата-анаға. Файлдардан электрондық кітапты бірге жасаған ыңғайлы: бала материал жинайды, ал сіз файлдардың бір бумада жатқанын және сілтемелердің ашылатынын тексересіз.
Өзіңді тексер
- Гиперсілтеме қандай құжаттарда кездеседі? Сайттарда, электрондық кітаптар мен оқулықтарда, презентацияларда, Word құжаттарында.
- Гиперсілтемелер құжатпен жұмысқа қалай әсер етеді? Жылдамдатады: шертесің де, бірден қажетті жердесің, парақтаудың керегі жоқ.
- Бетбелгі не үшін керек? Құжаттағы орынды белгілеп, оған тез өту үшін.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
(Практикада қолдану, «Қызыл кітап» электрондық жобасы, 113-бет.) Еліміздегі Қызыл кітапқа енген екі жануар мен екі өсімдікті таңда. Солар жайлы қысқаша ақпарат беріп, қарапайым электрондық кітап дайында.
Қалай ойлаймыз. Бұл файлдардан жасалған сайт сияқты: бір басты бет-мазмұн және ол апаратын төрт бет. Қадамдарды қатаң ретімен орындау керек.
Шешуі.
Жауабы: бес файлы бар дайын «Қызыл кітап» бумасы; негізгі файлда әр атау өз файлына апарады. (Нәтиже компьютерде тексеріледі.)
№ 2
(Талдау, 114-бет.) Сілтеме мен гиперсілтеменің ұқсастығы мен айырмашылығына Венн диаграммасы арқылы талдау жасаңдар.
Қалай ойлаймыз. Құжаттағы «сілтеме» — дереккөзге нұсқау (мысалы, кітапқа). «Гиперсілтеме» — әрі басуға болатын есік. Қиылысуға екеуінде де бар нәрсе түседі.
Шешуі.
Жауабы: сілтеме де, гиперсілтеме де басқа материалға нұсқайды. Бірақ гиперсілтеме оқырманды сол жерге өзі апарады, ал қарапайым сілтеме дереккөзді ғана атайды.
№ 3
(Жинақтау, 114-бет.) Практикалық тапсырманы негізге ала отырып, қазақ тілі мен әдебиетіне, математика немесе тарихқа қатысты электрондық кітаптың жобасын ұсыныңдар.
Қалай ойлаймыз. «Қызыл кітаптағы» сол схеманы аламыз: басты бет және бөлім-файлдар.
Жауап үлгісі. «Қазақстан тарихы» кітабы: басты файл «Мазмұн» дәуірлер тізімімен. Әр дәуір — қысқа мәтіні мен суреті бар жеке файлға гиперсілтеме. Әр файлдың соңында басты беттің басындағы бетбелгіге гиперсілтемесі бар «Мазмұнға қайту» сілтемесі тұрады.
Жауабы: гиперсілтемелермен байланысқан басты бет-мазмұннан және бөлім-файлдардан тұратын жоба. (Еркін жауап.)
№ 4
(Бағалау, 114-бет.) Гиперсілтемелердің веб-беттер мен электрондық кітап құрудағы рөлін бағала.
Қалай ойлаймыз. Гиперсілтемесіз сайтты елестет: бір беттен екінші бетке қалай өтер едің?
Жауап үлгісі. Гиперсілтемесіз сайт — арасында өту мүмкін емес жеке беттер жиынтығы. Гиперсілтемелер беттерді байланыстырады, электрондық кітапта да солар арқылы жүреді: мазмұннан тікелей тарауға. Солардың арқасында парақтаудың керегі жоқ.
Жауабы: гиперсілтемелер — сайт пен электрондық кітаптың негізі, олар беттерді байланыстырады және өтуді жылдамдатады.
№ 5
(Ойлануға берілген сұрақтар, № 1, 114-бет.) Гиперсілтемелерді қандай құжаттарда кездестіреміз? Мысалдар келтір.
Қалай ойлаймыз. Сөздер мен суреттерді қай жерде басатыныңды еске түсір.
Шешуі. Электрондық оқулықтар мен кітаптар, сайттар, презентациялар, Word құжаттары, поштадағы хаттар.
Жауабы: сайттарда, электрондық кітаптарда, презентацияларда, Word құжаттарында және электрондық хаттарда.
№ 6
(Ойлануға берілген сұрақтар, № 2.) Гиперсілтеме мәтіндік редактордың жұмысына қалай әсер етеді?
Қалай ойлаймыз. Қайсысы тезірек: 100 бетті парақтау ма, әлде сөзді басу ма?
Шешуі. Үлкен құжатпен жұмыс істеу жылдамырақ болады: қажетті бөлімге, файлға немесе сайтқа бірден өтуге болады.
Жауабы: гиперсілтемелер іздеу мен өтуді жылдамдатады, құжатты ыңғайлы етеді.
№ 7
(Ойлануға берілген сұрақтар, № 3.) Гиперсілтеме құралы мәтіндік редактор үшін қаншалықты маңызды?
Қалай ойлаймыз. Төрт тәсілдің әрқайсысының өз міндеті бар.
Шешуі.
- файлға немесе веб-бетке — құжатты басқа файлдармен және сайттармен байланыстыру;
- құжаттағы орынға — үлкен мәтін ішінде жылдам өту;
- жаңа құжатқа — жаңа файлды бірден құрып, байланыстыру;
- электрондық поштаға — мекенжай бойынша бір шертумен хат жазу.
Жауабы: әртүрлі тәсілдер әртүрлі міндеттерді шешеді: файлға немесе сайтқа сілтеме, құжат ішінде өту, жаңа құжат құру, пошта арқылы хат жазу.
№ 8
(Ойлануға берілген сұрақтар, № 4.) Закладка (Бетбелгі) құжатқа не үшін қойылады?
Қалай ойлаймыз. Кітапқа қойылатын жалаушаны еске түсір.
Шешуі. Бетбелгі құжаттағы орынды белгілейді. Содан кейін оған гиперсілтеме жасап, қажетті орынға тез өтуге болады.
Жауабы: орынды белгілеп, оған гиперсілтеме арқылы тез өту үшін.
№ 9
(Ойлануға берілген сұрақтар, № 5.) Гиперсілтемені кірістірудің 4 түрінің арасынан ең маңыздысын ата. Таңдауыңның себебін түсіндір.
Қалай ойлаймыз. Қандай сілтемелерді жиірек көретініңді ойла.
Шешуі. Жиірек бірінші тәсілді қолданады: файлға немесе веб-бетке сілтеме. Ол сурет, құжат немесе сайт көрсеткің келгенде керек. Бірақ таңдау міндетке байланысты: ішкі мазмұн үшін екінші тәсіл қажет.
Жауабы: жиірек бірінші тәсіл (файл немесе веб-бет). (Пікір; бастысы — негіздеу.)
№ 10
(Тапсырма, 1-тапсырма, 114-бет.) Жеңіс күні қарсаңында «Ешкім де, ештеңе де ұмытылмайды!» айдарымен қазақстандық Кеңес Одағы батырларының ерлігін сипаттайтын электрондық журнал дайында.
Қалай ойлаймыз. Бұл да файлдардан жасалған кітап: батырлар тізімі бар басты бет және мақала-файлдар.
Шешуі.
Жауабы: электрондық журнал: тізімі бар басты файл және гиперсілтемелермен байланысқан батырлар файлдары. (Компьютерде тексеріледі.)
№ 11
(Тапсырма, 2-тапсырма.) https://kitap.kz/ сайтындағы қазақтың классик жазушысы, майдангер Ғабит Мүсіреповтың «Қазақ солдаты» романынан үш беттік үзіндіні көшіріп ал. Әр беттегі бірінші кездесетін сын есімге Закладка (Бетбелгі) қойып, құжат ішінде бір беттен екінші бетке жылдам ауысатын гиперсілтеме кірістір.
Қалай ойлаймыз. Алдымен әр беттен бірінші сын есімді тап («қандай?» деген сұраққа жауап беретін сөз). Оған бетбелгі қойылады. Содан кейін беттердің арасына сілтемелер жаса.
Шешуі.
Жауабы: әр бетте бірінші сын есімде бетбелгі тұр, ал беттердің арасында гиперсілтемелер жұмыс істейді. (Компьютерде тексеріледі.)
№ 12
(Үй тапсырмасы, 114-бет.) Төмендегі суреттерде қазақ халқы мен Қазақстанда тұратын этностардың ертегілері бейнеленген. «Қазақстан халықтарының ертегілері» тақырыбында электрондық кітап құрастыр.
Қалай ойлаймыз. Үш сурет — үш ертегі. Атауларын білу, қысқаша мазмұнын жазу және «Қызыл кітап» сияқты файлдардан кітап жинау керек.
Шешуі.
- Суреттер бойынша ертегілерді анықта (ата-анаңнан немесе кітапханадан сұра, кітаптардан суреттерін ізде).
- Қазақстан халықтарының ертегілері бумасын жаса. Онда атауы мен тізімі бар басты файл және әр ертегіге жеке файл: қысқаша мазмұны мен суреті.
- Басты файлдағы атауларды ертегі файлдарымен гиперсілтемелер арқылы байланыстыр. Әр ертегіге «Тізімге қайту» сілтемесін қос.
- Ертегі қай халықтан жазып алынғанын көрсет.
Жауабы: электрондық кітап: гиперсілтемелермен байланысқан басты файл-мазмұн және ертегі файлдары. (Компьютерде тексеріледі.)
Жадынама
- Гиперсілтеме басқа орынға, файлға немесе сайтқа тез өткізеді.
- Құжат ішіндегі сілтеме үшін алдымен бетбелгі қояды.
- Электрондық кітаптың файлдарын бір бумада сақта.