§ 1. Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихына жалпы шолу

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 4–7-беттер.

Нені үйренесің

• Орта ғасырлар дегеніміз не екенін түсіндіруді және олардың Қазақстан тарихындағы шекарасын (V–XVII ғғ.) атауды.
• Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихының үш кезеңін атауды.
• Арғы түріктер (прототүріктер) мен түріктер кімдер екенін және қазақтардың оларға қандай қатысы бар екенін айтып беруді.
• «Алты алаш» дегеннің не екенін және даланы неге Ұлы Дала деп атайтынын түсіндіруді.

Ой қозғау

• «Ғасыр» деген не? Жүз жыл. Біз өмір сүріп жатқан XXI ғасыр 2001 жылдан басталады.
• Ғасырларды қалай санайды? Бірінші ғасыр: 1-ден 100-ге дейінгі жылдар. Екінші: 101-ден 200-ге дейін. Осылай жалғаса береді. Демек, V ғасыр — 401–500 жылдар, ал XVII ғасыр — 1601–1700 жылдар.
• Сақтар кімдер? Орта ғасырлардан әлдеқайда бұрын өмір сүрген көне көшпелі тайпалар (бұл туралы 5-сыныпта оқыдың).

Тақырыпты талдаймыз

Орта ғасырлар деген не

Орта ғасырлар деген атау дүниежүзілік тарих ғылымында адамзат дамуының нақты кезеңдерін оқытатын пәннің атауы ретінде қабылданған. Қазақстан тарихының орта ғасырлардағы кезеңі де осы дүниежүзілік тарихтың заңдылықтарын ескеру негізінде жасалған. Сондықтан Қазақстан тарихы дүниежүзілік тарихпен бірге қарастырылады.

Ал орта ғасырлардың басты кейіпкері — өз тарихын өзі жасаған халық. Біздің жағдайда бұл — қазақтардың алыс аталары. Олар Ұлы Далада мемлекеттер құрып, оларды өркендетті.

💡 Көне заманда Қазақстанда сақтар мен үйсіндер өмір сүрсе, орта ғасырлар — түріктер дәуірі болды. Түріктер тарих сахнасына V ғасырдан бастап шықты.

Уақыт таспасы: үш кезең

Оқулық орта ғасырлардағы Қазақстан тарихының хронологиялық кезеңін біздің заманымыздың V–XVII ғасырлары аралығымен белгілейді. Бұл — шамамен он екі ғасыр. Осы тарихи кезеңге қатысты үш дәуірді бөліп көрсетеді.

Енді сол дәуірлерді шкала ретінде қарастырайық. Әрқайсысы шамамен неше жылға созылады (оқулықтағы кесте бойынша, шекараларды дөңгелектеп алдық):

Қазақтардың аталары кімдер

Алдымен арғы түріктер (прототүріктер) өмір сүрді. Қазақ халқының арғы бабалары болып табылатын сақ, сармат, ғұн, үйсін, қаңлы тайпалық одақтарын осылай атайды. Олар қазақтардың «шежіресінің» ең басында тұр.

Содан кейін, V–XIII ғасырлардың аралығында Ұлы Далада түріктер, түргештер, оғыздар, қарлұқтар, қимақтар, қыпшақтар деп аталатын біріккен одақтар өмір сүрді. Олардың жалғасы ретінде тарих сахнасына жалайырлар, керейттер, наймандар, меркіттер, алшындар, қаракесектер тәрізді бірлестіктер шықты.

Алты алаш

Осы бірлестіктердің барлығы «Алаш қауымдастығы» деген атауды қалыптастырды. XIII–XIV ғасырларда бұл этникалық бірлестік «Алты алаш» деген атаумен Ұлы Дала аумағындағы болашақ қазақ халқының негізін құрады.

Ал осы одаққа топтасқан ру-тайпалар XV ғасырдың екінші жартысында «қазақ» халқының негізін қалады. Орта ғасырларда өмір сүрген түркітілдес тайпалар Ұлы Дала аймағында қағанаттар, ордалар, ұлыстар мен хандықтар құрды. Бұл біртіндеп қазақ халқының тұңғыш ұлттық мемлекеті — Қазақ хандығын қалыптастыруға алып келді.

🌟 «Алаш» сөзі жаңа тарихтан да таныс: XX ғасырдың басындағы «Алаш» партиясы осылай аталған. Бірақ бұл параграфта әңгіме XIII–XIV ғасырлардағы «Алты алаш» одағы туралы.

Неге «Ұлы Дала»

Орта ғасырларда қазақтар мен олардың бабалары мекендеген аймақ Дешті Оғыз (Оғыз даласы), одан соң Дешті Қыпшақ (Қыпшақ даласы) және қазіргі кезеңде Ұлы Дала деп аталады:

• Дешті Оғыз — оғыз тайпаларының атына сәйкес;
• Дешті Қыпшақ — қыпшақ тайпаларының атына сәйкес;
• бүгін — Ұлы Дала.

«Дешті Оғыз», «Дешті Қыпшақ» ұғымдары осы аймақты мекендеген оғыз, қыпшақ тайпаларының атына сәйкес қалыптасқан. Ал «Ұлы Дала» атауын Қазақстанның тұңғыш Президенті Н. Ә. Назарбаев «Қазақстан» атауына балама атау ретінде ұсынған. Бұл ұғым қазақ елінің тарихымен, кең даласымен тығыз байланысты.

Дала шетсіз-шексіз, ал оның төрінде өзіндік қайталанбас ерекшеліктері бар көшпелілер өркениеті туды: адамдар үнемі жолда жүрді, бірақ мемлекеттер, заңдар мен мәдениет жасады. «Ұлы Дала» ұғымы осы өркениеттің әлемге әйгілі болғанын сипаттайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге 6-беттегі дала суретіне және 4-беттегі тас балбалдың суретіне қараңыз. Сұраңыз: «Көшпелілерді неге жай ғана далада қыдырып жүрген адамдар емес, өркениет деп атайды?» Дұрыс жауаптар: олардың заңы, жазуы, қаруы, қолөнері, мемлекеттері болған.

🌟 Қайдан көруге болады. Тас балбалдар (түріктер қорғандардың жанына қойған тас мүсіндер) Жамбыл облысының далаларында тұр. Түрік жауынгерінің бейнесі салынған жартас суреттері, мысалы Баянжүрек (Алматы облысы), сондай-ақ Құлжабасы кешені (Түркістан облысы) бар. Оларды мұражайлардан және облыс бойынша экскурсиялардан іздеңдер.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы нені оқытады? Ұлы Дала аймағында орта ғасырларда қалыптасқан мемлекеттік құрылымдарды, моңғол билігі орныққан тұста қалыптасқан ұлыстар мен ордаларды, көшпелі және отырықшы мәдениеттің ерекшеліктерін, Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы тарихын.
• Арғы түріктер кімдер? Қазақ халқының арғы бабалары болған сақ, сармат, ғұн, үйсін, қаңлы тайпалық одақтары.
• «Алты алаш» одағы қашан қалыптасты? XIII–XIV ғасырларда.
• Қазақтардың бабалары мекендеген аймақ бұрын қалай аталған? Дешті Оғыз (Оғыз даласы), одан кейін Дешті Қыпшақ (Қыпшақ даласы).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Пирамиданың суретін салып, оның бойына қазақ тарихының орта ғасырлардағы кезеңдерін жазып қой.

Қалай ойлаймыз. Пирамиданы үш қабатқа бөл. Ең төменгі қабат — ең ерте дәуір, ең жоғарғы — ең кейінгісі, яғни жоғарыға қарай уақыт өтіп барады. Әр қабатқа дәуірдің атын және ғасырларын жаз.

Шешуі.

Жауабы: үш кезең — ерте орта ғасырлар (VI–IX ғғ.), орта орта ғасырлар (IX ғ. – XIII ғ. бірінші жартысы) және кейінгі орта ғасырлар (XIII ғ. ортасынан XVIII ғ. басына дейін).

№ 2

Оқушылар екі топқа бөлініп, бірі «Тастағы түркі жауынгерінің бейнесі», ал екіншісі «Ұлы Дала» деген суреттерде не бейнеленгенін анықтайды. Содан кейін екі топ бірігіп, «Ұлы Дала» жөнінде эссе жазады.

Қалай ойлаймыз. Әр топ өз суретіне қарап, көргенін жазады: нендей заттар, адамдар, түстер бар. Сосын ойлан: екі сурет бір-бірімен қалай байланысты? Дала — көшпелілердің үйі, ал салт атты жауынгер — сол даланың қорғаушысы.

Жауап үлгісі.

• 1-топ («Тастағы түркі жауынгерінің бейнесі», Баянжүрек, Алматы облысы, 5-бет). Жартаста салт атты жауынгер бейнеленген, қолында ұзын таяқтың басына бекітілген ту. Оны көне түріктер тасқа қашап салған.
• 2-топ («Ұлы Дала», 6-бет). Шетсіз-шексіз қураған шөпті дала, алыста аласа таулар, үстінде бұлтты көк аспан.

Эссе үлгісі. Ұлы Дала — қазақ елінің кең даласы. Бұл — бабаларымыз көшіп жүріп, мемлекеттер құрған жер. Көне түрік жауынгері аттың үстінде, қолында туымен тастағы суретте мәңгілікке қалды. Ол біздің көшпелілер өркениетінің жауынгері, даланың қорғаушысы болды. Ұлы Даланы мен өзімнің Отаным деп санаймын: оның кеңдігі қазақтың мейірімі мен еркіндігіне ұқсайды.

Жауабы: суреттерде көне түрік жауынгері мен Ұлы Дала бейнеленген; екеуін біріктіретін ой — көшпелілер өркениеті Ұлы Дала кеңістігінде дамыды.

Жадынама

• Даталар: V ғ. түріктердің алғашқы аталуы; VI–IX ғғ. ерте орта ғасырлар; IX ғ. – XIII ғ. бірінші жартысы орта орта ғасырлар; XIII ғ. ортасынан XVIII ғ. басына дейін кейінгі орта ғасырлар; XV ғасырдың екінші жартысы — қазақ халқының негізі қаланды.
• Терминдер: арғы түріктер, қағанат, орда, ұлыс, хандық, Алты алаш.
• Басты ой: түрік қағанаттары, ордалар мен ұлыстар Қазақ хандығына алып келді.

Шағын тест