§ 2. Түрік қағанаты (552–603 жж.)
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 7–10-беттер.
Нені үйренесің
- «Түрік» сөзі нені білдіретінін және қайдан шыққанын түсіндіруді.
- Түрік қағанатының қашан және қалай құрылғанын, Бумын қағанның кім екенін айтуды.
- Қағанаттың қалай басқарылғанын және Ашина әулеті деген не екенін түсіндіруді.
- Картадан қағанаттың аумағын көрсетуді және оның ыдыраған жылын атауды.
Ой қозғау
- Қағанат деген не? Қаған — түріктердің жоғарғы билеушісі, ал қағанат — сол қаған билейтін мемлекет.
- Арғы түріктер кімдер? Сақ, ғұн, үйсін, қаңлы және басқа да тайпалық одақтар: түріктер мен қазақтардың алыс аталары (1-параграф).
- «VI ғ.» дегенді жылға қалай аударамыз? Бұл — 501–600 жылдар, яғни шамамен 1400–1500 жыл бұрын.
Тақырыпты талдаймыз
«Түрік» сөзі қайдан шыққан
«Түрік» этнонимі тарих сахнасына VI ғасырдың ортасында шықты. Бірақ түркітілдес халықтардың қалыптасуы әлдеқайда ұзақ жүрді: оның басы біздің заманымызға дейінгі мыңжылдықтарға барып тіреледі.
Іле өзенінен солтүстік-шығысқа қарайғы аймақта түріктердің алғашқы мемлекетін құрушы Нағыт Түріктен тараған Ашина әулеті танымал бола бастады. Қытайдың ежелгі жылнамасы бұл туралы былай дейді: «...Алтынтаудың күнгейін мекен етіп, нөнелерге темірші болды. Алтынтаудың пішіні дулығаға келеді. Олар дулығаны өз тілдерінде «түрік» дейді. Бұл сөз халықтың аты болып қалды».
💡 Бұл жылнама, ол нақты хаттама емес: түріктердің аты қайдан шыққаны туралы аңызды қытай авторлары жазып алған. Түріктердің өз жазбалары кейінірек шықты.
Түрік тайпалары туралы жазбаша деректер VII–VIII ғасырларда жазылған Орхон-Енисей жазбалары арқылы белгілі. Бұл жазбалар Енисей және қазіргі Моңғолиядағы Орхон өзені маңайынан табылғандықтан осылай аталады. Бұл жазулар сол кезеңдегі Түрік қағанатын билеген Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк сияқты тұлғалардың құрметіне орнатылған ескерткіштердегі деректер болып табылады.
Қытайдың ежелгі жылнамаларында түріктердің қайдан шыққандығы жөнінде де мәліметтер беріледі: «Түріктердің арғы аталары ғұндардың солтүстігіндегі сақ елінен шықты».
Уақыт таспасы
Есептейік: 552 жылдан 603 жылға дейін — 51 жыл. Жарты ғасырдың өзінде алып мемлекет қалыптасты!
Бәрі қалай басталды
552 жылы түріктердің қағаны болып Бумын сайланды. Бұдан бірнеше жыл бұрын Қытай елшілерінің келуі түріктердің даңқын арттырды. Олар халықаралық деңгейде мемлекет ретінде мойындалған болатын. Қытай деректерінің бірінде түріктердің қытай елшілерін қабылдау барысындағы қуаныштары жазылған. Түріктер бірін-бірі құттықтап, өзара: «Енді біздің мемлекетіміз гүлденетін болды. Бізге ұлы патшалықтың елшісі келді емес пе!» — деп қуанған. Келесі жылы түрік елшілері Қытайдың астанасы Чаньаңға барып, екі ел арасында әскери одақ қалыптасқан.
553 жылы Бумын қайтыс болған соң, оның бауыры Істемі батысқа жорық жасайды. Ал Бумынның ұлы Мұқан қаған және одан соң Таспар қаған өздерінің билігін Орталық Азияда және Оңтүстік Сібірде орнықтыра түсті. Түріктерден Қытай елі де қатты қаймығатын болды.
📌 Есіңде болсын! VI ғасырдың екінші жартысында «түрік» атауы Ұлы Дала кеңістігінде кеңінен таралды. Түрік мемлекетінің құрамына оғыз, қарлұқ, қырғыз, түргеш, ұйғыр, қыпшақ сияқты 30-дан астам ру-тайпалар бас қосты.
Карта сөзбен
7-беттегі «Түрік қағанатының аумағы» картасында қағанат шығыстан батысқа қарай кең жасыл жолақ болып созылады: шығыста Байкал көлі мен Орхон өзені маңынан, Оңтүстік Сібір мен Қазақстан даласы арқылы Арал және Каспий теңіздеріне дейін, одан әрі батыста Қара теңіздің жағалауына жақын жерге дейін. Солтүстікте Ертіс, Есіл, Тобыл өзендері жақындайды, оңтүстікте — Сырдария мен Әмудария, Хорезм, Самарқанд, Бұхара, Ферғана және Тибет.
Түріктер шығыстан батысқа қарай жылжып, Орта Азияны және Каспий теңізінен Солтүстік Үндістан мен Шығыс Түркістанға дейінгі жерлерді өздеріне бағындырды.
Қағандар қалай билік жүргізді
Бұл тарихты кейінірек Білге қағанның жерленген жеріне қойылған кешендегі жылнама былай баяндайды: «Адам баласы үстіне ата-бабам Бумын қаған, Істемі қаған таққа отырды. Таққа отырып түрік халқын, елін, төрін орнатты, қалыптастырды. Төрт тараптағылар қарсы жау болды. Қол аттандырып, төрт тараптағы халықты бағындырды. Бағындырып бейбіт қылды. Басы барды жүгіндірді, тізелін бүктірді». Бұл жазуды тасқа қашап жазған.
Алғашқы Түрік қағанаты аса қуатты мемлекет болды. Ол өзінің сипаты жағынан әскери империя еді. Елді билеу үшін басты шарт — қаған алдымен Ашина әулетінен шығуы тиіс. Түрік қағандарының саясатында қағанның билігі бірінші орында тұрды. Олардың бауырлары «тегіндер» мемлекетті басқарды. Одан кейінгі лауазымдар қаған әулетінен шыққандарға берілді.
📌 Есіңде болсын! Қаған әулетінен шыққандардың тақ таласы мемлекетті әлсірете түсті. Осының салдарынан 603 жылы Түрік қағанаты екі мемлекетке — Батыс Түрік қағанаты мен Шығыс Түрік қағанаты болып бөлініп кетті.
🌟 Оқулықтағы суретте Түркияда тұрған Бумын қағанның бюсті бар. Түркітілдес халықтар бір-бірінен алыс тұрса да, ортақ аталарын ұмытпайды. Ал 9-беттегі Білге қаған ескерткішіндегі көне түркі жазуы мен Құлжабасы кешенінен табылған жартас бейнесі бабаларымыздың өмірін көзбен көруге мүмкіндік береді.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Түрік сөзі неге дулығадан шықты? Ал сенің атың немесе тегің нені білдіреді?» Бұл адамдар өздерін заттың, кәсіптің немесе жердің атымен қалай атағанын түсінуге көмектеседі. Сонымен бірге интернеттен тастағы көне түркі жазуларының суретін тауып, таңбаларын бірге қарап шығыңыздар.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- «Түрік» сөзі қайдан шыққан? Түріктер дулығаны осылай атаған, ал Алтынтау тауының пішіні дулығаға ұқсас болған.
- Қағанат қашан құрылды? 552 жылы.
- Қағанның бауырлары қалай аталды? Тегіндер.
- Түрік қағанатының құрамына қанша ру-тайпа кірді? 30-дан астам: оғыз, қарлұқ, қырғыз, түргеш, ұйғыр, қыпшақ және басқалар.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Түрік қағанаты қашан және қалай құрылды?
Қалай ойлаймыз. Қытай жылнамасындағы Алтынтау мен теміршілер туралы әңгімені, Бумын қағанның билікке келуін және қытай елшілерінің сапарын еске түсір.
Жауап үлгісі.
- VI ғасырдың ортасында «түрік» сөзі халықтың атына айналды: Алтынтау баурайындағы темірші Ашина әулеті күшейді.
- 552 жылы түріктердің қағаны болып Бумын сайланды.
- Бұдан бірнеше жыл бұрын Қытай елшілері келіп, түріктер мемлекет ретінде халықаралық деңгейде мойындалды. Келесі жылы түрік елшілері Қытайдың астанасы Чаньаңға барып, екі ел арасында әскери одақ қалыптасты.
- Бумын қайтыс болған соң, оның бауыры Істемі батысқа жорық жасады, ал Мұқан қаған мен Таспар қаған билікті Орталық Азияда және Оңтүстік Сібірде орнықтырды.
Жауабы: Түрік қағанаты 552 жылы Бумын қағанның тұсында Ашина әулетінің басшылығымен құрылды; 603 жылы екіге бөлінді.
№ 2
Ту ұстаған түріктің тастағы бейнесіне қарап, онда қандай жануарлар суреттелгенін және адамдардың іс-әрекеттері мен қару-жарақтарын сипаттап эссе жаз.
Қалай ойлаймыз. 9-беттегі Құлжабасы кешенінің (Түркістан облысы) суретіне зер сал. Алдымен не көріп тұрғаныңды тізіп жаз: жануарлар, адамдар, олардың қолындағы заттар. Содан соң сол суреттің не туралы айтып тұрғанын ойла.
Жауап үлгісі (жоспар).
- Кім бейнеленген. Салт атты адамдар: біреуінің қолында ұзын таяқтың басына бекітілген ту бар.
- Жануарлар. Салт аттылар отырған аттар (суретке қарап, өзің көргеніңді нақтыла).
- Іс-әрекет. Жауынгерлер жолда немесе жорықта, ал ту — олардың бірлігі мен билік белгісі.
- Қару-жарақ. Түріктер ту ұстап, найза мен садақпен қаруланды. Ту жауынгерлерге жорықта бағыт-бағдар көрсетті (суретте көрінген қаруды өзің де ата).
- Қорытынды. Суреттегі бейне бабаларымыздың әскери ісін көрсетеді: Түрік қағанаты әскери империя болған.
Эссе үлгісі. Тастағы суретте салт аттылар бейнеленген. Біреуі қолына ту ұстап тұр. Көне түріктер аттың үстінде өмір сүрген: жорыққа аттанғанда ту жауынгерлерді біріктірген. Олар қару-жарақпен қаруланып, қаған үшін, ел үшін шайқасты. Менің ойымша, бұл сурет Түрік қағанатының қуатты әскери мемлекет болғанын көрсетеді.
Жауабы: суретте ту ұстаған түрік салт аттылары бейнеленген; сурет Түрік қағанатының әскери сипатын көрсетеді.
№ 3
7-беттегі «Түрік қағанатының аумағы» деген картаға қарап, бұл қағанаттың қандай географиялық аумақта орналасқанын анықта.
Қалай ойлаймыз. 7-беттегі картаны алып, жасыл аймақтың шеттерін анықта.
Шешуі.
- Байкал көлі мен Орхон өзенін тап: шығыс шеті.
- Батысқа қарай Оңтүстік Сібір, Қазақстан даласы, Ертіс пен Есіл өзендері арқылы жүр.
- Сызықты Арал және Каспий теңіздеріне дейін, одан әрі Қара теңізге жақын жерге дейін жеткіз.
- Оңтүстікте Орта Азияны қос: Сырдария, Әмудария, Хорезм, Самарқанд, Бұхара, Ферғана.
- «Түрік қағанаты» деп жаз.
Жауабы: шығыста Байкал мен Орхоннан батыста Каспий теңізі мен Қара теңізге дейін; оңтүстікте Орта Азияға дейін созылған кең жолақ.
Жадынама
- Даталар: 552 ж. қағанаттың құрылуы; 603 ж. бөлінуі.
- Жерлер: Алтынтау, Іле өзені, Орхон, Байкал, Каспий теңізі.
- Терминдер: этноним, қағанат, қаған, тегін, әулет.