§§ 31–32. Түркі-моңғолдардың Орталық Азия мен Қазақстан аумағына жорықтары. Отырар қорғанысы

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 84–88-беттер.

Нені үйренесің

• Шыңғыс хан Жетісуды қалай бағындырғанын және неге Жетісу шайқассыз берілгенін айтуды.
• «Отырар опаты» дегеніміздің не екенін және оның соғысқа қалай себеп болғанын түсіндіруді.
• Отырар қорғанысын (алты ай, 1219–1220 жж.) және басқа қалалардың құлауын сипаттауды.
• Жаулап алудың Қазақстан үшін нәтижелерін атауды.
• Жаулап алу барысын жылдар бойынша ретімен орналастыруды.

Ой қозғау

• Хорезмшах кім? Орта Азиядағы Хорезмшахтар мемлекеті билеушісінің титулы. Ол кезде Хорезмшах Мұхаммед болды.
• Отырар қайда орналасқан? Сырдарияның бойында, Қазақстанның оңтүстігінде (қазіргі Түркістан облысы). Ұлы Жібек жолындағы ірі сауда қаласы.
• Қыпшақтар кім? Даланың түркі халқы; қыпшақтар Дунайдан Ертіске дейінгі кең өлкеде өмір сүрген.
• «1219 жыл» қашан болды? Шамамен 800 жыл бұрын (2026 − 1219 = 807).

Тақырыпты талдаймыз

«Киіз туырлықты халықтар»: неге көп түркі моңғолдардың соңынан ерді

1206 жылдан кейін Шыңғыс хан ауқымды жаулап алу жорықтарын бастады. Жаулаушылық соғыстардың бірінші кезеңі — 1207–1218 жылдар. Бұл кезде ол «киіз туырлықтылардың», яғни көшпелілердің бірлігі идеясын ту етіп, күш жинады. Көптеген түркі тайпалары моңғолдардың билігін өз еріктерімен қабылдап, одақтас болды. Содан бері моңғол әскерінің құрамы негізінен түркілерден тұрды.

Жетісу қақпасын ашады

1218 жылы Жебе ноян бастаған әскер Жетісуға басып кірді. Мақсаты — Жетісудағы билікті иеленген наймандарды (онда Күшлік билік құрған) талқандау. Жебе халыққа Шыңғыс ханның мақсаты — қағанның билігіне қарсы шыққан Күшлікті ғана жазалау екенін жариялады. Ол дін еркіндігін беретінін де айтты. Себебі Күшлік Жетісу халқына мұсылман дінін ұстануға тыйым салған еді.

Қаңлы және басқа да ру-тайпалардың билеушілері Күшліктің билігін мойындаған жоқ. Алмалық, Баласағұн, Қашқар сияқты ірі қалалардың билеушілері тәуелсіз саясат жүргізді, ал кейбірі Шыңғыс ханмен туыстық пен одақтық қарым-қатынас орнатып үлгерді. Сондықтан халық моңғолдарды қолдады және Күшлікті талқандауға өзі де қатысты. Жетісу Шыңғыс хан державасының құрамына кірді.

«Отырар опаты»

Келесі мақсат — Қазақстан аумағы мен Орта Азияның бай қалалары. Соғысқа себеп болған оқиғаны «Отырар опаты» деп атайды.

Отырар билеушісі Қайыр хан Шыңғыс хан жіберген сауда керуенін қырып салды: ол көпестерді тыңшы деп айыптады. Шыңғыс хан Хорезмшахтан Қайыр ханды ұстап беруді талап етті. Мұхаммед Хорезмшах бас тартып, моңғол елшілерін өлтіруге бұйрық берді. Соғыс осыдан басталды.

Тарихшы ан-Насави бас тартудың себебін былай түсіндіреді: әскердің көп бөлігі мен жоғары дәрежелі әскербасылар Қайыр ханның (Иналханның) қыпшақ туыстары болатын және мемлекетті өз қолдарында ұстап тұрды.

Отырар қорғанысы: алты ай ерлік

Жорық 1219 жылы Ертіс жағасынан басталды. Моңғолдар Жетісу арқылы Сырдарияға келе жатты. Алғашқы нысана — Отырар. Әскер бөлініп кетті:

• Шағатай мен Үгедей Отырарды қоршады;
• Жошы Сырдың төменгі ағысымен Жент пен Жанкент қалаларына беттеді;
• тағы бір әскер Сырдың жоғарғы ағысы бойындағы қалаларға аттанды;
• Шыңғыс ханның өзі Бұхараға қарай жылжыды.

Отырарды қорғау үшін Хорезмшах 20 мың әскер қалдырды, кейін Қараша хаджибтің басшылығымен тағы 10 мың әскер қосты (Рашид ад-Дин бойынша).

Қорғаныс алты ай созылды. Бес айдан кейін Қараша хаджиб моңғолдарға қала қақпасын ашып берді. Бірақ қала халқы мен жауынгерлер берілмеді: тағы бір ай бойы әр көшеде, әр бекіністе ұрыс жүрді. Қайыр хан қала мұнарасына бекініп алды. Оғы таусылғанда, жауларына кірпіш лақтырып, ең соңғы мүмкіндігі қалғанша шайқасты.

1220 жылы қала құлағаннан кейін моңғолдар Отырарды қиратты, ал аман қалған тұрғындарды басқа қалаларға шабуыл кезінде «тірі қалқан» ретінде пайдалану үшін айдап кетті.

Хорезмшах мемлекетінің күйреуі

• Жошы Сырдария бойындағы Сығанақ қаласын қоршауға алды (Қыпшақ мемлекетінің саяси және сауда орталығы; X ғасырдағы парсы шығармасы «Худуд әл-Әлемде» аталады). Жеті күн жеті түн қоршаудан кейін қаланы шабуылмен алып, халықты аяусыз қырып салды. Ашнас қаласы да жау қолына өтті.
• Шыңғыс ханның кенже ұлы Төле және қолбасшылар Жебе мен Сүбедей бастаған негізгі әскер Сырдария бойымен Қызылқұм арқылы Бұхараға жетті. Қала талан-таражға ұшырады. Одан кейін Хорезмшах мемлекетінің екінші астанасы Самарқанд та моңғолдар алдында тізе бүкті.
• 1221 жылы Үргеніштің құлауымен Орта Азия аумағын жаулап алу аяқталды.

Бүкіл Қазақстан моңғолдар билігінде

Үргенішті алған соң, Жошы әскері Арал теңізінің солтүстік-шығысына қарай қыпшақ хандарының иеліктерін бағындырды. Жебе мен Сүбедей Солтүстік Иран мен Кавказ жерлерін басып өтіп, аландарды, қыпшақтарды талқандады. 1223 жылы Қалқа өзені бойында қыпшақтар мен орыс князьдерінің біріккен қолын жеңіп, келесі жылы Ертістегі Шыңғыс хан ордасына келіп қосылды.

Осылайша бүкіл Қазақстан аумағы 1224 жылдан бастап Моңғол империясының құрамына кірді. Бірақ Дешті Қыпшақ жеріндегі қарсылық бірден тоқтаған жоқ. 1229–1230 жылдары Батыс Қазақстан аумағындағы кейбір қыпшақ рулары табанды қарсылық көрсетті. Әсіресе ортағасырлық деректерде елбөрілі руының билеушісі Башманның ерлігі туралы мәліметтер сақталған.

Шапқыншылық не әкелді

Моңғол шапқыншылығын көзімен көрген автор: «Адамдар бұрынғы ғасырларда, жойылған мемлекеттер заманында да құлақ естіп, көз көрмеген апаттардың куәсі болды», — деп сипаттаған. Сондықтан моңғол шапқыншылығы адамзат тарихындағы ең қайғылы, күрделі оқиғалар қатарына жатады. Шыңғыс хан шапқыншылықтарының нәтижесінде көптеген елді мекендер, қалалар қиратылды. Тұтастай қалалар халқымен бірге, мысалы, Отырар, Сығанақ, Ашнас жойылды. Орасан зор адам шығыны орын алып, материалдық және рухани құндылықтар қиратылды.

📕 Оқулықта Отырар, Сығанақ, Ашнас қалалары халқымен бірге түгел жойылды деп жазылған (қазақша басылымда да солай). Халық шынында да қатты зардап шекті, бірақ қалалардың өзі кейін қайта жанданды: Сығанақ кейін Ақ Орда қаласына айналды (§ 37–38), ал Отырар тағы көп ғасыр өмір сүрді.

🌟 Моңғол атты әскері қандай болды? XIV ғасырдағы иран миниатюрасында сауытты, садақты салт аттылар шауып келе жатып жауды жайратады. Атты садақшылар моңғолдардың басты күші еді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Түркістан облысындағы Отырар қалашығына барып, қабырғалар мен қала қалдықтарын көзбен көруге болады. Үйде 1991 жылғы «Отырардың күйреуі» фильмін көріңіздер немесе Отырар қорғанысы туралы бірге оқыңыздар. Баладан сұраңыз: Хорезмшах Қайыр ханды ұстап берсе, не болар еді?

Өзіңді тексер

• «Отырар опаты» дегеніміз не? Қайыр ханның Шыңғыс хан керуенін қырып салуы; соғысқа себеп болған оқиға.
• Отырарды кім қоршады? Шағатай мен Үгедей.
• Хорезмшах Отырарда қанша әскер қалдырды? 20 мың, кейін тағы 10 мың.
• 1221 жылы не болды? Үргеніш құлады; Орта Азия жаулап алынды.
• Батыс Қазақстанда моңғолдарға кім қарсы тұрды? Башман бастаған елбөрілі руының қыпшақтары.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Әскері көп Хорезмшах мемлекеті не үшін Шыңғыс ханнан жеңіліс тапты?

Қалай ойлаймыз. Әскер үлкен болды, бірақ басқару, сенім және соғыс тәсілі қандай еді?

Жауап үлгісі.

• Күштің бөлшектенуі. Хорезмшах әскерін қамалдарға бөліп қойды, ал моңғолдар гарнизондарды бір-бірлеп талқандады.
• Жоғарғы топтағы алауыздық. Қыпшақ және қаңлы әскербасыларының ықпалы өте күшті болды; мемлекетте бірлік пен ортақ қолбасшылық болмады.
• Сатқындық. Қараша хаджиб Отырардың қақпасын ашып берді.
• Күшті моңғол әскері. Темірдей тәртіп, атты әскер, қала қоршау өнері.
• Билеушінің соғыса алмауы. Мұхаммед шайқасқа шықпай, қашып кетті.

Жауабы: әскер саны көп болса да, күштің бөлшектенуі, мемлекет ішіндегі алауыздық, сатқындық және күшті моңғол әскері себебінен Хорезмшах жеңілді.

№ 2

Шыңғыс ханның жаулап алу соғыстарының салдарларын қалай бағалауға болады?

Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы куәгердің сөзін еске түсір: шапқыншылық адамдар мен қалаларға не әкелді? Бірақ тағы бір жағын ойла: жаулап алудан кейін елдер қандай жаңа мемлекеттің құрамына кірді?

Жауап үлгісі.

• Адам шығыны. Орасан зор адам қырғыны болды, халықтың бір бөлігі айдалып кетті («тірі қалқан»).
• Қалалардың жойылуы. Отырар, Сығанақ, Ашнас сияқты қалалар қиратылды, шаруашылық негізі бұзылды.
• Мәдени шығын. Материалдық және рухани құндылықтар жоғалды.
• Саяси өзгеріс. Хорезмшах мемлекеті құлап, бүкіл Қазақстан 1224 жылдан Моңғол империясының құрамына кірді.
• Бағам. Оқулықтағыдай, шапқыншылық адамзат тарихындағы ең қайғылы оқиғалардың бірі.

Жауабы: жаулап алудың салдары өте ауыр болды: орасан зор адам шығыны, қалалардың қирауы, құндылықтардың жоғалуы және бүкіл Қазақстанның Моңғол империясына қосылуы.

№ 3

Төменде берілген тұжырымдардың дұрыс немесе қате екендігін анықтап, қате тұжырым туралы өз пікіріңді негізде.

Қалай ойлаймыз. Әр тұжырымды мәтінмен салыстыр: Жетісуда не болды, соғысқа не себеп болды, қалалардың тағдыры қандай.

Шешуі.

Жауабы: 1-тұжырым шындыққа сәйкес емес; 2 және 3-тұжырымдар сәйкес (3-тұжырым — қалалар кейін қайта салынды деген ескертпемен).

№ 4

(оқулықта нөмірсіз: «Ойлан!» «Киіз туырлықты» деген сөздің мағынасы қандай және оның түркі-моңғол бірлігін көрсетудегі рөлі туралы өз ойыңды негізде.)

Қалай ойлаймыз. Киіз үй дегеніміз не? Онда кім өмір сүрді?

Жауап үлгісі.

• Бұл сөзбен Ұлы Даланың барлық көшпелілерін, моңғолдарды да, түркілерді де атаған.
• Бұл сөз ортақ тұрмыс пен ортақ мүддені — мал шаруашылығын, киіз үйді, салт-дәстүрді — аңғартты.
• Шыңғыс хан оны бірлік идеясы ретінде қолданды: ортақ жауға қарсы және ортақ жайылым үшін бірге болайық.
• Сондықтан көптеген түркі тайпалары өз еркімен одақтас болды, ал моңғол әскері түркілерден құралды.

Жауабы: «киіз туырлықтылар» — көшпелі халықтар; бұл сөз түркілер мен моңғолдарды ортақ идеямен біріктірді.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз: «Еске түсір!» Найман билеушісі Күшлік Жетісудағы саяси билікке қалай қол жеткізген еді?)

Қалай ойлаймыз. § 20–21 және § 17–19 еске түсір.

Жауабы: 1204 жылы наймандар талқандалғаннан кейін ханзада Күшлік қашып, Жетісудағы қидандар (Қарақытайлар) мемлекетінен пана тапты; кейін 1211 жылы қидандарды бағындырып, ордасын Жетісуға көшірді.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз: «Ізден!» Шыңғыс хан Қайыр ханды ұстап беруді неге Мұхаммед Хорезмшахтан талап етті?)

Қалай ойлаймыз. Отырар кімнің мемлекетінің құрамында болды? Қайыр хан кім еді?

Жауап үлгісі.

• Отырар Хорезмшахтың мемлекетіне қарады, сондықтан Қайыр ханды жазалауға тек Хорезмшах құқылы болды.
• Қайыр хан Шыңғыс хан жіберген сауда керуенін қырып салған еді, ал көпестерді өлтіру елдер арасындағы сауда мен елшілік дәстүрін бұзу болып саналды.
• Шыңғыс хан «әділетті» жолмен әрекет еткісі келді: алдымен кінәліні ұстап беруді сұрады, ал бас тартқан соң соғыс бастауға толық себеп алды.
• Хорезмшах бас тартты, өйткені ан-Насавидің айтуынша, әскердің көп бөлігі мен жоғары әскербасылар Қайыр ханның қыпшақ туыстары болатын және мемлекетті өз қолдарында ұстады. Қайыр ханды ұстап беру қыпшақ ақсүйектерінің бүлігін туғызуы мүмкін еді.

Жауабы: Қайыр хан Хорезмшахтың қол астындағы билеуші болғандықтан, Шыңғыс хан оны ұстап беруді Хорезмшахтан талап етті; Хорезмшах оны қыпшақ туыстарының күшінен қорқып бермеді.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз: «Анықта!» Хорезмшах мемлекетіндегі қыпшақтар мен қаңлылардың ықпалы неліктен күшті болды?)

Қалай ойлаймыз. Әскер кімдерден құралғанын ойла.

Жауап үлгісі.

• Мұхаммед Хорезмшахтың шешесі қыпшақ (қаңлы) руынан шыққан.
• Әскер негізінен қыпшақтар мен қаңлылардан тұрды, ал олардың әскербасылары жоғарғы лауазымдарды иеленді.
• Мемлекет осы көшпелі жауынгерлерге сүйенді.

Жауабы: қыпшақтар мен қаңлылар әскердің тірегі әрі билеушілердің туыстары болды.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз: «Ізден!» М. Шахановтың «Отырардың күйреуі» атты шығармасын оқы және оқулықта берілген мәліметтер бойынша Отырарды қорғаушылардың бірі ретінде болған оқиға жайында естелік-әңгіме құрастыр.)

Қалай ойлаймыз. Өзіңді қала қорғаушысы деп елестет. Оқулықтағы фактілерді (6 ай, 20+10 мың әскер, сатқындық, мұнара, кірпіш) өзгертпей қолдан, ал сезімдеріңді өзің қос.

Жоспар.

1. Қаланың алдындағы алғашқы күндер: қоршау басталды.
2. Қала халқының рухы: біз берілмейміз.
3. Сатқындық: бес айдан кейін қақпа ашылды.
4. Соңғы ұрыс: көшелер мен мұнара.
5. Не үшін күрескенім туралы ойлар.

Жауап үлгісі (естелік). Мен Отырардың жауынгерімін. Алты ай бойы біз қабырғада тұрдық. Күн сайын көз алдымызда жау көбейе берді, бірақ ешкім қала қақпасын ашуды ойламады. Бес айдан кейін біздің өзіміздің басшымыз қақпаны жауға ашып берді. Сол сәтте жүрегім қатты ауырды, бірақ бекіністер мен көшелер әлі біздің қолымызда еді. Тағы бір ай әр көше үшін, әр үй үшін шайқастық. Қайыр ханның мұнарада оқ таусылғанша атқанын, одан кейін кірпіш лақтырғанын көрдім. Біз қала құлаған күні де «берілдік» деп айтпадық. Бұл — біздің Отанымыз үшін айтылған соңғы сөз еді.

Жауабы: естелік-әңгіме оқулықтағы фактілерге сүйеніп жазылады: Отырар алты ай қорғанды, қақпаны Қараша хаджиб ашты, ал халық пен жауынгерлер тағы бір ай шайқасты.

Жадынама

• Даталар: 1206 — соғыстардың басталуы; 1218 — Жетісу; 1219–1220 — Отырардың қорғанысы мен құлауы; 1221 — Үргеніш; 1223 — Қалқа; 1224 — бүкіл Қазақстан моңғолдар билігінде.
• Орындар: Жетісу, Отырар, Сығанақ, Жент, Бұхара, Самарқанд, Үргеніш, Қалқа, Ертіс.
• Терминдер: ноян, хаджиб, тірі қалқан, опат.

Шағын тест