§ 30. Шыңғыс хан және Моңғол мемлекетінің құрылуы
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 81–84-беттер.
Нені үйренесің
- Болашақ билеуші Шыңғыс ханның билікке келуін оқып білуді.
- Шыңғыс ханның қай жерден шыққанын және бала кезін әңгімелеуді.
- Біртұтас Моңғол мемлекетін құру жолындағы күрестің барысымен танысуды: кімдермен және қай жылы соғысты (татарлар, керейттер, наймандар).
- Құрылтай дегеніміз не екенін және 1206 жылы не болғанын түсіндіруді.
- Екі басты дерекнаманы пайдалануды: «Моңғолдың құпия шежіресі» және Рашид ад-Дин еңбегі.
Ой қозғау
- Керейттер мен наймандар кімдер? Моңғол үстіртіндегі екі күшті түркі бірлестігі, біз оларды §§ 20–21-де оқығанбыз.
- Ұлыс дегеніміз не? Халық немесе иелік (XII ғасырда «ұлыс» — «халық» деген мағынада).
- «XIII ғасыр» дегеніміз не? 1201 жылдан 1300 жылға дейінгі жылдар, шамамен 700–800 жыл бұрын.
- Құрылтай дегеніміз не? Ханды сайлап, басты істерді шешетін асыл тектілер жиыны.
📌 Тірек сөздер: Шыңғыс хан, моңғол, Тоғрыл хан, татарлар, құрылтай.
Тақырыпты талдаймыз
Теміршін деген бала
Шыңғыс ханның шығу тегі. Шыңғыс хан XII ғасырдың ортасында (1155 ж.) дүниеге келген. Шын есімі — Теміршін. Әкесі Есугей баһадүр моңғол ұлыстарының бірінің билеушісі болды. Анасының есімі — Оэлун. 9 жасқа толғанда әкесі татарлардың қолынан қаза табады. Есугейдің қайтыс болуымен Теміршіннің отбасы қиын жағдайға ұшырайды. Себебі Есугейдің ұлысындағы билік оның туыстары тайшуыт руының көсемдеріне өтті. «Моңғолдың құпия шежіресінде» оған қатысты оқиғалар жан-жақты суреттелген.
💡 Есте сақта! «Моңғолдың құпия шежіресі» — Шыңғыс ханның өмірі мен жаулап алу соғыстары туралы мәлімет беретін маңызды тарихи дерек. Шығарма шамамен 1240 жылы аяқталған. Бұл шығарманың түпнұсқасы сақталмаған. Тек 1382 жылы қытай иероглифтерімен басылған нұсқасы бар.
📌 Бұл маңызды! Ортағасырлық парсы тарихшысы Рашид ад-Диннің (1247–1318 жж.) «Джами ат-таухарих» немесе «Жылнамалар жинағы» атты еңбегі бар. Бұл шығармада да Шыңғыс ханның өмірі мен жаулап алу соғыстары толық баяндалған.
Теміршін тайпаларды қалай біріктірді
Теміршін өсе келе әкесі айттырған қалыңдығы Бөртеге үйленеді. Ол әкесінің досы, керейттердің ханы Тоғрылдың көмегімен әкесінің ұлысын біріктіріп, билікті қолға алады.
💡 Еске түсір! Керейттер мемлекеті қашан және қай аумақта құрылған еді? Бұл туралы § 20–21 және төмендегі № 2 жаттығуды қара.
Тоғрыл хан Шыңғыс ханды ұлым, ал Шыңғыс хан оны әкем деп қабылдады. Дәл осы кезден бастап әлемді бағындырған данқты билеушінің бүкіл түркі-моңғол тайпаларын біріктіру жолындағы тарихы басталады. Шыңғыс хан және оның досы Жамұқа мен керейттердің билеушісі Тоғрыл ханның біріккен әскері алдымен меркіттер ұлысын талқандады.
Әкесінің орнын басқан Шыңғыс хан Моңғолия аумағындағы түркі-моңғол ру-тайпаларын жаулап алуға кіріседі. 1180 жылдары Тоғрыл ханмен бірге татарлардың бір бөлігін талқандауға қатысты.
🌟 Есте сақта! Татарлар Моңғол үстіртін мекендеген. Шыңғыс ханның шапқыншылығынан бұл татарлар толықтай жойылды. Бірақ қытай деректерінде Моңғол үстіртін мекендеген тайпаларды жалпы «татар» деген атаумен атағандықтан, Еуропа зерттеушілерінің еңбектерінде бұл этноним «моңғол» этнонимінің баламасы ретінде қолданылды.
1200 жылы Тоғрыл хан мен Шыңғыс хан тайшуыттар мен меркіттерге қарсы аттанды. 1201 жылы бірнеше тайпа Шыңғыс ханға қарсы одақ құрды. Бұл одақты оның бұрынғы досы Жамұқа басқарды. Ал наймандар бұл күресті сырттай бақылап отырды. 1202 жылы Шыңғыс хан моңғолдардың жауы татарларды талқандайды.
Картада сары түспен XII–XIV ғасырлардағы Шыңғыс хан негіздеген Моңғол мемлекеті көрсетілген. Ортасында — Қарақорым, жанында Хангай таулары. Батыста Алтай таулары жанында наймандар мен керейттер (1203–1204 жж.), шығыста татарлар (1202 ж.), хамағ моңғолдары, жалайырлар, қоңыраттар, оңғыттар, солтүстікте қырғыздар, ойраттар, меркіттер, оңтүстікте Гоби шөлі. Сары түстің сыртында — ұйғырлар (1047–1218) және Таңғұт хандығы (1031–1227), батыста қарақидандар. Біз үшін маңыздысы: батыста Шыңғыс хан аумағы Қазақстанға жақындаған.
Керейттер мен Найман хандығын талқандауы
1202 жылы Жамұқаның арандатуымен керейттер Шыңғыс ханға шабуыл жасады. Нәтижесінде 1203 жылы Шыңғыс хан бастаған моңғолдар керейттер ұлысын талқандады. Олардың билеушісі Тоғрыл хан найман еліне қашады. Бірақ шекарада оны найман әскерлері өлтіреді. Осылайша Моңғол үстіртіндегі ең ірі мемлекеттердің бірі — Керейттер ұлысы Шыңғыс ханның билігіне өтті.
💡 Еске түсір! Найман хандығы қашан және қай жерде құрылған еді? Жауабы — № 3 жаттығуда.
Найман хандығында бұл кезде жағдай күрделі болды. Себебі найман ханы Таян хан өз ағасы Бұйрық ханмен араздасып қалған еді. Осылайша іс жүзінде Найман хандығы екіге бөлінді. 1204 жылы Шыңғыс хан наймандарға қарсы аттанды. Таян хан ұрыс барысында қаза тауып, оның ұлы Күшлік бастаған найманның бір бөлігі Жетісуға қоныс аударды.
1206 жыл: Онондағы құрылтай
Хан көтеру. 1206 жылы Онон өзені бойында Ұлы құрылтай жиналды. Құрылтайда Теміршінге Шыңғыс хан деген атақ беріліп, ол бүкіл түркі-моңғол халықтарының Ұлы қағаны, билеушісі деп жарияланды. Осылай біртұтас Моңғол мемлекеті құрылды.
💡 Ізден! Шыңғыс хан есімі қандай мағына береді? Жауабы — № 4 жаттығуда (қосымша).
👨👩👧 Ата-анаға. Бұл — дүниені өзгерткен алғашқы қадам: 1206 жылдан бастап моңғолдар үлкен жорықтарға шығады. Баладан сұраңыз: тайпаларды біріктіру неге Шыңғыс хан әскерін мықты етті? Одақтың бір адамның билігінен немен айырмашылығы бар екенін бірге ойланыңыздар.
Өзіңді тексер
- Шыңғыс ханның әкесі мен анасы кім? Есугей баһадүр және Оэлун.
- Керейттер мемлекет ретінде қашан талқандалды? 1203 жылы.
- 1201 жылы Шыңғыс ханға қарсы одақты кім басқарды? Оның бұрынғы досы Жамұқа.
- Күшлік қайда қашты? Жетісуға.
- 1206 жылғы жиын қалай аталды? Онондағы Ұлы құрылтай.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Шыңғыс ханның билікке келу жолын қандай кезеңдерге бөлуге болады? Өз пікіріңді негізде.
Қалай ойлаймыз. Уақыт таспасындағы жылдарды қарап, оқиғаларды топтастыр: бала кезі, одақтастармен күрес, жауларды талқандау, құрылтай.
Жауап үлгісі.
- Бала кезі және қиыншылық (1155 жылдан). Әкесі татарлардың қолынан қаза табады, билікті тайшуыттар алады; отбасы қиын жағдайға ұшырайды.
- Күшті одақтасты табу. Теміршіннің Бөртеге үйленуі; әкесінің досы Тоғрыл ханның көмегімен ұлысын біріктіріп, билікті қолға алуы; меркіттерді және татарлардың бір бөлігін (1180 ж.) талқандауы.
- Жауларды жеңу (1200–1204 жж.). 1200 жылы тайшуыттар мен меркіттерге қарсы жорық; 1201 жылы Жамұқа бастаған одақ; 1202 жылы татарлар, 1203 жылы керейттер, 1204 жылы найман хандығының талқандалуы.
- Хан көтерілу (1206 ж.). Онон өзені бойындағы Ұлы құрылтайда Теміршін Шыңғыс хан атанып, біртұтас Моңғол мемлекеті құрылды.
Жауабы: төрт кезең: бала кезі, одақтас табу, жауларды талқандау және 1206 жылғы құрылтай. Бөлудің басқа тәсілін де негіздеуге болады.
№ 2
Шыңғыс хан Керейт және Найман хандықтарын қалай өзіне бағындырды?
Қалай ойлаймыз. Оқиғаларды жылдар бойынша жаз: 1201, 1202, 1203, 1204.
Жауап үлгісі.
- 1201 жылы Шыңғыс ханға қарсы Жамұқа басқарған одақ құрылды; наймандар сырттай қарап тұрды.
- 1202 жылы Шыңғыс хан татарларды талқандады; сол жылы Жамұқаның арандатуымен керейттер Шыңғыс ханға шабуыл жасады.
- 1203 жылы керейттер ұлысы талқандалды; Тоғрыл хан найманға қашты, бірақ шекарада найман әскерлері оны өлтірді.
- Найманда ол кезде араздық болды: Таян хан өз ағасы Бұйрық ханмен араздасып, хандық екіге бөлінді.
- 1204 жылы Шыңғыс хан найманды жеңді; Таян хан қаза тапты, ұлы Күшлік Жетісуға қашты.
Жауабы: алдымен 1203 жылы керейттерді, 1204 жылы найманды олардың ыдырауын пайдаланып талқандады; осылай ол Моңғол үстіртінің жалғыз билеушісі болды.
Қосымша: «Еске түсір!» және «Ізден!» сұрақтарына жауаптар
(оқулықта олар нөмірсіз берілген.)
№ 3. Керейттер мемлекеті қашан және қай аумақта құрылған еді?
- Керейттер туралы жазба мәліметтер X ғасырдың басынан бастап кездеседі.
- Керейттер Моңғол үстіртінде тұрған: картада олардың жері Хангай таулары мен Қарақорымның маңында.
- Құрамы аралас: түркітілді және моңғолтілді тайпалар, түркітілділері көбірек.
Жауабы: керейттер X ғасырдың басынан белгілі, мемлекеті Моңғол үстіртінде (Хангай маңы) қалыптасқан.
Найман хандығы қашан және қай жерде құрылған еді? Найман хандығы XII ғасырдың аяғына қарай (Пнан-Білге ханның тұсында) Хангай мен Алтай таулары аралығында қалыптасты; батыста шекарасы Ертіске, шығыста Шығыс Түркістанға дейін жетті. Кейін ол Таян мен Бұйрық арасында екіге бөлінді.
№ 4. Шыңғыс хан есімі қандай мағына береді? Атау екі бөліктен тұрады: «Шыңғыс» және «хан». «Хан» — билеуші. «Шыңғыс» сөзін көбіне «күшті, қуатты, мығым» деп аударады (сондай-ақ «мұхит, теңіздердің билеушісі» деген нұсқа бар). Бұл атақ 1206 жылғы құрылтайда Теміршін Ұлы қаған болғанда берілді.
Жауабы: «қуатты (құдіретті) билеуші» — кең таралған нұсқалардың бірі.
Жадынама
- Даталар: 1155 — туған (Рашид ад-Дин бойынша); 1202 — татарлар; 1203 — керейттер; 1204 — наймандар; 1206 — құрылтай, Шыңғыс хан.
- Жерлер: Моңғол үстірті, Онон өзені, Хангай таулары, Қарақорым, Жетісу.
- Терминдер: ұлыс, құрылтай, қаған.