§ 34. Алтын Орда (Жошы ұлысы) мемлекетінің құрылуы

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 91–95-беттер.

Нені үйренесің

• Алтын Орда қалай пайда болғанын және неге 1242 жыл оның туған жылы деп есептелетінін түсіндіруді.
• Батыйдың батысқа жорығы туралы айтып, оның немен аяқталғанын атауды.
• Алғашқы екі хан — Батый мен Берке — рөлін салыстыруды.
• «Алтын Орда» атауы қайдан шыққанын және ол кезде елді неге олай атамағанын жауап беруді.

Ой қозғау

• Жошы кім? Шыңғыс ханның үлкен ұлы; империяның батысындағы ұлысты (Қазақстан даласын қоса) мұра етіп алған.
• Ұлыс дегеніміз не? Моңғол империясының бір бөлігі, оны Шыңғыс ханның ұрпағы билеген.
• Құрылтай дегеніміз не? Моңғол ақсүйектерінің жиыны: онда ұлы ханды сайлау, жорықтар сияқты басты мәселелер шешілген.
• «XIII ғасыр» дегеніміз не? 1201 жылдан 1300 жылға дейінгі жылдар. 1242 жылдан бізге дейін шамамен 780 жыл өтті.

Тақырыпты талдаймыз

Үш немереге арналған үш киіз үй

Жошы қайтыс болғанда, оның ұлысын кім басқарады деген мәселе туды. Жошының үлкен ұлы Орда Ежен жөн сілтеп: інім Батый тағына лайық, — деп бас тартты. Дауды шешу үшін ағайындылар атасына барды. Тарихшы Өтеміс қажының айтуынша, Шыңғыс хан немерелеріне арнайы үш киіз үй тіктіруді бұйырды: алтын босағалы ақ үйді Батыйға, күміс босағалы көк үйді Орда Еженге, болат босағалы боз үйді Шайбанға. Бәрі атасының Батыйды таңдағанын түсінді.

🌟 Бұл құжат емес, аңызға көбірек ұқсайды: тарихшы оны көп жылдан кейін жазып алған. Бірақ ол көшпелілердің таңдауды қалай «дұрыс» деп түсіндіргенін көрсетеді: белгі арқылы және үлкенді құрметтеу арқылы.

Уақыт таспасы: Шыңғыс ханнан Алтын Ордаға дейін

📕 Оқулықта «1224 жылы Шыңғыс хан қайтыс болды» деп басылған (қазақша басылымда да солай), бірақ дұрысы — 1227 жыл: тарихшылар осы күнді атайды. Сондықтан жоғарыдағы таспада 1227 тұр.

Батысқа жорық

Шыңғыс ханның мұрагерлері оның саясатын өзгертпеді. Басты мақсат бұрынғыдай қалды: «моңғол жылқысының тұяғы жеткен» жердің бәрін бағындыру. Ұлы хан Үгедей батысқа жорықты басқаруды Батыйға тапсырды. Әскер Еділге жетіп, бұлғарларды, сосын қыпшақтарды бағындырды, ал одан кейін орыс жерлеріне басып кірді. 1235 жылы өткен құрылтайда «бағынбаған халықтарды жою» мәселесі талқыланған еді.

Орыс жерлерін 1240 жылға қарай басып алған әскер Еуропаға беттеп, Польша, Чехия мен Венгрия жеріне басып кірді. Бірақ империя ішінде орын алған жағдайларға байланысты (жаңа Ұлы ханды сайлау қажет болды) Батый әскері Еуропа жеріне дендеп ену жоспарын тоқтатып, Еділдің төменгі сағасына оралды. Нәтижесінде Жошы ұлысына Алтайдан Дунайға дейінгі орасан зор өлке қосылды.

«Алтын Орда мемлекетінің аумағы» картасы сөзбен

Картадағы сары аймақ орасан зор. Батыста ол Қара теңіз бен Дунайға дейін жетеді, солтүстікте Солтүстіктің ормандары мен өзендеріне көтеріледі. Шығыста Сібірге терең енеді, ал оңтүстікте Каспий, Арал теңізі және Сырдарияға тіреледі. Онда Отырар мен Созақ тұр. Астана картада қызыл нүктемен белгіленген: Еділдің төменгі бойындағы Сарай-Бату, жанында Сарай-Берке. Көршілері: солтүстік-батыста Русь, оңтүстікте (Кавказдың арғы жағында) ильхандар мемлекеті, оңтүстік-шығыста Шағатай ұлысы. Картада Дешті Қыпшақ, Ақ Орда және Көк Орда жерлері де көрсетілген.

Екі қанат және күшті ағайындылар

Мемлекет оң қанат (оны Батый басқарды) және сол қанат (оны Батыйдың ағасы Орда Ежен басқарды) болып бөлінді. Сол қанат оң қанатқа бағынышты болды. Жерлер туыстарға жорықтардағы еңбегіне қарай бөліп берілді: осылайша Алтын Ордада Орда Ежен ұлысы, Шайбан ұлысы және басқа ұлыстар құрылды.

Батый қандай болды

Батыйды Сайын хан («жұмсақ, адал») деп атады. Ол 1242 жылдан 1255 жылға дейін билік құрды, Шыңғыс ұрпақтарының ішіндегі ең беделдісі болды және мемлекеттің негізін қалады. Ол Шыңғыс ханның Яса заңдарының орындалуын қатаң қадағалады және Алтын Орданың экономикалық тұрғыдан гүлденуіне мүмкіндік жасады. Батыйдың билік құрған кезеңі Алтын Орда тарихында тыныштық пен тұрақтылық орнаған уақыт ретінде белгілі.

Орыс жерлерінің тәуелділігі былай болды: князьдер басқақтар арқылы тұрақты салық төлеп тұрды және моңғол билеушілерінің рұқсатымен ғана билік ете алды.

📌 Басқақтар — моңғолдардың жаулап алған елдердегі өкілдері. Олар алым-салықтардың төленуін қадағалап отырды. Егер қандай да бір князь ханның жарлығына бағынбай, оны орындаудан бас тартса немесе алым-салық төлемесе, басқақ өз жасағымен оларға қарсы аттанып отырған.

🌟 Еуропалық саяхатшы Рубрук: «Мен Батыйдың сарайын көргенде, оның үйі бір үлкен қалаға ұқсады», — деп жазған. Бірақ оның айтуынша, хан Қарақорымнан басқарылатын империяның бір бөлігі ғана болды.

Берке елді қалай тәуелсіз етті

Батый қайтыс болғанда (1255) тақ таласы басталды. 1257 жылы Батыйдың інісі Берке хан болды. Оның тұсында ақша Батыйдағыдай Ұлы хан Мөңкенің атымен емес, өз атынан құйылды. Бұл — Жошы ұлысының тәуелсіз мемлекетке айналғанының белгісі.

1263 жылы Иранда отырған туыстармен — хулагулықтармен — соғыс басталды: олар бай Әзірбайжан өлкесі үшін таласты. Берке жағын Мысыр мамлюктері қолдады. Ешкім шешуші жеңіске жете алмады. Беркенің өзі 1266 жылы хулагулықтарға қарсы жорықта қайтыс болды.

«Алтын Орда» атауы қайдан шыққан

Замандастары елді олай атамады. Араб-парсы деректерінде оны билеушінің атымен ұлыс деп атаған: «Жошы ұлысы», «Батый ұлысы», «Берке ұлысы», «Өзбек ұлысы». Еуропалық саяхатшылар Карпини мен Рубрук оны Кумандар елі (Кумония) деп атады. «Алтын Орда» сөзі алғаш рет тек XVI ғасырдың екінші жартысында орыс жылнамаларында қолданылып, кейін ғылыми әдебиеттерге көшті.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан картадан Батыйдың жолын көрсетуін өтініңіз: Сырдария мен Қазақстаннан Еділге, содан кейін Русь пен Венгрияға. Сұраңыз: Батый Атлантикаға жетпей неге кері бұрылды?

Өзіңді тексер

• Алтын Орда қай жылы құрылды? 1242 жылы, Батыйдың батысқа жорығынан кейін.
• Алтын Орданың бірінші ханы кім? Батый, Шыңғыс ханның немересі.
• Астанасы қайда болды? Сарай-Бату (қазіргі Астрахан маңы), кейін Сарай-Берке.
• Басқақтар не істеді? Жергілікті билікті бақылап, алым-салық жинады.
• Беркені неге тәуелсіз Орданың құрушысы деп санайды? Ол өз атынан ақша құя бастады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Алтын Орда мемлекеті қашан және қалай құрылды?

Қалай ойлаймыз. Уақыт таспасын еске түсір: мұрагер, жорық, оралу.

Жауап үлгісі.

• Мемлекет Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошының ұлысы аумағында құрылды.
• Жошы қайтыс болғаннан кейін оның мұрагері ретінде екінші ұлы Батый таңдалды.
• 1236–1242 жылдары Батый батысқа жорық жасады: бұлғарларды, қыпшақтарды, орыс жерлерін бағындырып, Польша, Чехия және Венгрияға дейін жетті.
• Ұлысқа Алтайдан Дунайға дейінгі жерлер қосылды.
• Еділдің төменгі сағасына оралған Батый астанасы Сарай-Батуды негіздеді; 1242 жыл мемлекеттің құрылған жылы деп есептеледі.

Жауабы: мемлекетті Батый Жошы ұлысының жерінде батысқа жорықтан кейін құрды; ресми туған жылы — 1242.

№ 2

Батый мен Берке хандардың Алтын Орда тарихындағы рөліне баға бер.

Қалай ойлаймыз. Әрқайсысы не істеді? Батый — негіз, Берке — тәуелсіздік.

Жауап үлгісі.

• Батый (Сайын хан, 1242–1255): батыс жорығын басқарды, мемлекет пен астананың негізін қалады, Шыңғыс ханның Ясасының орындалуын қадағалады, оң және сол қанатты бекітті, елде тыныштық пен тұрақтылық орнатып, экономикалық гүлденуге жол ашты.
• Берке (1257–1266): ұлысты тәуелсіз етті (ақша өз атынан), Мысыр мамлюктерінің қолдауымен Әзірбайжан үшін хулагулықтармен соғысты.
• Екеуінің тұсында да ел мемлекет болып қалыптасты.

Жауабы: Батый Алтын Орданың негізін қалады; Берке оны тәуелсіз мемлекетке айналдырды.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз: «Еске түсір!» XIII ғасырдың басындағы орыс жерлеріндегі саяси жағдай қандай еді?)

Қалай ойлаймыз. Русь Батый келерден бұрын қалай өмір сүргенін еске түсір: ол біртұтас мемлекет болды ма?

Жауап үлгісі.

• Русь жеке княздіктерге (Киев, Владимир-Суздаль, Новгород, Рязань және т.б.) бөлшектенген еді.
• Князьдер жиі өзара соғысып, біріге алмады.
• 1223 жылы Қалқа өзенінде орыс князьдері моңғолдардан жеңіліп қалған еді, бірақ қорытынды шығармады.
• Сондықтан 1237–1240 жылдары қала артынан қала бір-бірлеп құлады.

Жауабы: Русь жауласып жатқан княздіктерге бөлшектенген еді, сондықтан Батыйды тоқтата алмады.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз: «Ізден!» Батыйдың батысқа жорығын тоқтатуының себептерін анықта!)

Қалай ойлаймыз. Сол кезде алыстағы Қарақорымда не болып жатты?

Жауап үлгісі.

• Империяда жаңа Ұлы ханды сайлау мәселесі туды (1241 жылдың соңында Үгедей қайтыс болғаннан кейін).
• Батый Шыңғыс ханның немересі ретінде билік үшін күресті бақылағысы келді.
• Әскер ұзақ жорықтан шаршады.
• Ол жаулап алған жерлерді бекіту үшін Еділдің төменгі сағасына оралды.

Жауабы: империяда жаңа Ұлы ханды сайлау мәселесіне байланысты Батый кері бұрылды.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз: «Анықта!» Картадан Жошы ұлысының 1236–1242 жылдардағы жорыққа дейінгі және одан кейінгі аумағын анықтап, салыстыр.)

Қалай ойлаймыз. Картадан Қазақстан мен Орал маңының даласын тауып, сары аймақ батысқа қаншалық жеткенін белгіле.

Шешуі.

Жауабы: жорықтан кейін аумақ батысқа қарай өсіп, орасан зор болды: Алтайдан Дунайға дейін.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз: «Ізден!» П. Карпини мен В. Рубрук Моңғол империясына қашан саяхат жасаған?)

Қалай ойлаймыз. Олар кім екенін және не үшін барғанын ойла.

Жауап үлгісі.

• Плано Карпини — итальяндық монах-францискандық, рим папасының елшісі; Қарақорымға 1245–1247 жылдары барған.
• Гильом Рубрук — фламандық монах-францискандық, Франция королі Людовик IX елшісі; саяхаты 1253–1255 жылдарда болған.
• Екеуі де моңғолдар туралы жазбалар қалдырып, олардың мемлекетін Кумандар елі деп атаған.

Жауабы: Карпини мен Рубрук — XIII ғасырдағы еуропалық монах-саяхатшылар; Карпини 1245–1247 жылдары, Рубрук 1253–1255 жылдары барған.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз: «Анықта!» Картадан Алтын Орданың астанасы болған қалалардың орналасқан жерлерін анықта.)

Қалай ойлаймыз. Картадан Астрахан мен Еділді тап. Астаналар Еділде болды.

Шешуі.

Жауабы: картадан Еділдегі Сарай-Бату мен Сарай-Беркені белгіле.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз: «Ізден!» Хулагулықтар кімдер және олардың мемлекеті қашан құрылған?)

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі «Иран» сөзін және Хулагу есімін еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Хулагулықтар — Шыңғыс ханның немересі Хулагудың ұрпақтары. Олар Иранда және көрші жерлерде билік құрды.
• Хулагулықтар (ильхандар) мемлекеті XIII ғасырдың ортасында, шамамен 1256 жылы құрылды.
• Олар Алтын Ордамен Әзірбайжан үшін таласты.

Жауабы: хулагулықтар — Иранда билік құрған Хулагу ұрпақтарының моңғол әулеті; мемлекет шамамен 1256 жылы құрылды.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз: «Ізден!» Мысыр мамлюктері, олардың ішіндегі ең даңқты билеушісі Бейбарыс сұлтан туралы не білесің?)

Қалай ойлаймыз. Мәтінді еске түсір: Берке жағын кім қолдады?

Жауап үлгісі.

• Мамлюктер — Мысырда билік құрған әскери топ (бастапқыда сатып алынған жауынгерлер, көбі қыпшақ тектес).
• Бейбарыс сұлтан (1260–1277 жж.) — мамлюктердің ең даңқты билеушісі; моңғолдарды Айн-Жалут түбінде жеңген әскердің қолбасшыларының бірі болды.
• Мамлюктер Алтын Орданы қолдады, өйткені екі жақтың да жауы — Иранның хулагулықтары болды. Осы одақ Берке ханға күресте көмектесті.

Жауабы: Мысыр мамлюктері хулагулықтарға қарсы күресте Берке ханның одақтасы болды; олардың ең даңқты билеушісі — Бейбарыс сұлтан.

Жадынама

• Даталар: 1235 — құрылтай батысқа жорыққа шешім қабылдады; 1236–1242 — Батыйдың жорығы; 1242 — Алтын Орданың туған жылы; 1255 — Батыйдың өлімі; 1257–1266 — Берке.
• Орындар: Еділ (Итиль), Сарай-Бату, Сарай-Берке, Алтай, Дунай.
• Терминдер: ұлыс, басқақ, оң және сол қанат, Яса.

Шағын тест