§ 35. Алтын Орда мемлекетінің гүлденуі
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 95–98-беттер.
Нені үйренесің
- Алтын Орда мемлекетінің саяси, мәдени және экономикалық тұрғыдан гүлденуінің барысын анықтауды.
- Ноғай бүлігі деген не екенін және оның немен аяқталғанын айтып беруді.
- Өзбек хан исламды неге мемлекеттік дін деп жариялағанын және тағы не істегенін түсіндіруді.
- Басқару аппаратының ерекшелігін айқындауды: беклербек, уәзір, ұлысбегілер.
Ой қозғау
- Ноғай кім? Жошы ұрпақтарының бірі, Алтын Орданың өте ықпалды әмірі (толығырақ § 39-да).
- Ислам дегеніміз не? Мұсылмандар ұстанатын дін; Қазақстан аумағындағы көптеген көшпелі халықтар оны қабылдаған.
- Салық дегеніміз не? Мемлекетке төленетін ақша немесе заттар.
- «XIV ғасыр» дегеніміз не? 1301 жылдан 1400 жылға дейінгі кезең. 1312 жылдан бері 700 жылға жуық уақыт өтті.
Тақырыпты талдаймыз
Гүлдену кезеңінің уақыт таспасы
Ноғай бүлігі
Беркеден кейін билік құрған Меңгу Темір қайтыс болған соң, Алтын Орданың саяси өмірінде Жошы ұрпақтарының бірі Ноғайдың беделі арта түсті. Ол шын мәніндегі Алтын Орда билеушісіне айналды. Өз ықпалымен Туда Меңгу мен Теле Бұқа хандарды таққа отырғызды.
1290 жылы Тоқта хан Ноғайдың қолдауымен билікке келеді. Алғашында ол Ноғайдың барлық кеңестерін тыңдап, оны түгел орындады. Бірте-бірте Тоқта Ноғайдың ықпалынан құтылғысы келіп, арада соғыс басталды. Жеңген Тоқта болды, ол орталық биліктің күші мен беделін қайта қалпына келтірді.
💡 «Бүлік» — тәртіпсіздік, билік шайқалған кезең. Бұл сөзді есіңе сақта: келесі сабақта «дүрбелең жылдар» деген тіркес кездеседі.
Ислам мемлекеттік дін болды
Тоқта хан қайтыс болған соң, 1312 жылы Алтын Орда тағына Меңгу Темірдің немересі Өзбек келді. Ол билікке келе салысымен исламды Алтын Орданың ресми діні деп жариялады. Ислам дінін нығайту саясатын оның ұлы Жәнібек хан (1342–1356 жж.) да жалғастырды.
📕 Оқулықта Жәнібек ханның билік құрған жылдары 1342–1356 деп жазылған (96 және 97-беттер). Ғылымда жиі 1357 жыл аталады, яғни хан сәл кейінірек қайтыс болған деп есептеледі. Бұл — оқулықтағы дәлсіздік; сабақта кітаптағы дата қолданылады.
Өзбек ханның ішкі және сыртқы саясаты
- Аймақтардағы әртүрлі көтерілістерді басып, билікті мықты ұстады.
- 1331 жылғы Қытай картасында Алтын Орда бірегей мемлекет ретінде саналып, оның аумағы Ертіс жағалауынан Сырдарияға дейін Өзбек ханның иелігі ретінде көрсетілген.
- Орыс князьдеріне біршама жеңілдіктер жасады: түмендік, мыңдық, жүздіктерді алу, алым-салықты жинау орыс князьдеріне тапсырылды. Бұған дейін орыс жерлерінен алым-салықты баскақтар жинайтын. Орыс дінбасыларына жеңілдіктер беру де орыс ұлысының жағдайын біршама жеңілдетті.
- Орыс князьдері өздері ханға салық әкеліп отырды. Русь жеріндегі моңғол билігі жаңа кезеңге өтті: әскери қысым экономикалық қысыммен ауыстырылды.
🌟 Өзбек хан сарайын көрген саяхатшылардың бірі — Ибн Баттута. Оның жазбалары сол дәуірді зерттеуге арналған маңызды дерек көздерінің бірі.
Басқару аппараты
Алтын Ордада мемлекеттік басқаруға қатысты мәселелерді ханның өзі тағайындаған ұлыс әмірлерінен тұратын кеңес қарады.
Алтын Орда әскери мемлекет болғандықтан, беклербек қызметі құрметтірек болды.
- Беклербек («әмірлердің әмірі») — әскери істерді басқарды, басқа мемлекеттермен қарым-қатынасты бақылап, жоғарғы сот құқығын да иеленді.
- Уәзір — екінші жоғарғы мемлекеттік қызмет. Оның қолында жоғарғы атқарушы билік болды: қаржы, салық, сауда және мемлекеттің ішкі саяси өмірінің басқа да салалары.
- Ұлысбегілер — басқару сатысында олардан кейін тұрды. Бұлардан басқа басқару аппараты мен өзге де құрылымдарға байланысты көптеген қызметтер болған.
Қалалар, сауда және экономика
Өзбек хан билік еткен тұста Алтын Орданың экономикалық өрлеуі байқалады. Дәл осы кезеңде қалалар саны қатты өсті. XIV ғасырдың 30-жылдары хан жаңа астана — Сарай әл-Жадидті сала бастады. Сауда керуен жолдары қауіпсіз ғана емес, ыңғайлы да болды. Хорезмдік, орыс, кавказдық, генуэздік, венециандық, мысырлық, неміс және басқа көпестер Сарай базарларында тұрақты және үйреншікті адамдарға айналды.
Алтын Орданың гүлденуінің басты көзі — алым-салықтар, соғыстан түскен әскери пайда және сауда кірістері болды. Алтын Орданың шығыс пен батыс арасын байланыстырып жатуы оның экономикасына тиімді әсер етті.
Шыңдағы жарықшақ
1342 жылы Өзбек хан қайтыс болып, оның орнына ұлы Жәнібек билікті иеленді. Жәнібек хан тұсында Алтын Орда Еуразия аумағындағы ең ірі әрі қуатты империя болып қалғанмен, оның бірте-бірте әлсіреу үрдісі байқала бастады. Бұл туралы келесі сабақта оқимыз.
👨👩👧 Ата-анаға. «Беклербек» пен «уәзірді» қазіргі қорғаныс және қаржы министрлерімен салыстырып көріңіз. Кім не үшін жауап бергені солай жақсы есте қалады.
Өзіңді тексер
- Ноғай бүлігі деген не? 1280–1290 жылдардағы кезең, хандарды таққа Ноғай отырғызды.
- Ноғайды кім жеңді? Тоқта хан.
- Өзбек исламды қашан мемлекеттік дін деп жариялады? 1312 жылы, билікке келе салысымен.
- Өзбек хан неше жыл билік етті? 30 жыл (1312–1342).
- Кеңеске кімдер кірді? Ханның өзі тағайындаған ұлыс әмірлері, олардың ішінде беклербек пен уәзір басты қызмет атқарды.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Алтын Ордада ислам діні қалай мемлекеттік дін ретінде орнықты?
Қалай ойлаймыз. Кім, қашан және қандай шешім қабылдағанын еске түсір.
Жауап үлгісі.
- 1312 жылы Алтын Орда тағына Меңгу Темірдің немересі Өзбек хан келді.
- Ол билікке келе салысымен исламды Алтын Орданың ресми діні деп жариялады.
- Бұл саясатты оның ұлы Жәнібек хан (1342–1356 жж.) жалғастырды.
- Орыс дінбасыларына жеңілдіктер берілді, ал Сарай базарларында түрлі елдердің көпестері сауда жасады.
Жауабы: ислам діні Өзбек хан тұсында, 1312 жылы ресми дін болып жарияланды, оны Жәнібек хан нығайтты.
№ 2
Алтын Орданы гүлденген мемлекет ретінде қалай сипаттауға болады?
Қалай ойлаймыз. Саясатты, басқаруды және экономиканы бөлек қарастыр.
Шешуі.
| Бағыт | Сипаттама |
|---|---|
| Саясат | Тоқта Ноғайды жеңіп, орталық билікті қалпына келтірді; Өзбек көтерілістерді басып, билікті мықты ұстады |
| Аумақ | 1331 жылғы Қытай картасы бойынша Ертіс жағалауынан Сырдарияға дейін; бірегей мемлекет |
| Басқару | хан кеңесі, беклербек (әскер, дипломатия, сот), уәзір (қаржы, салық, сауда), ұлысбегілер |
| Экономика | қалалар саны өсті, Сарай әл-Жадид салына бастады, сауда керуен жолдары қауіпсіз әрі ыңғайлы болды |
| Дін | ислам — ресми дін |
| Белгілері | Жәнібек тұсында Еуразиядағы ең ірі империя, бірақ әлсіреу белгілері байқалды |
Жауабы: Алтын Орда Өзбек хан тұсында мықты билігі, ұйымдасқан басқару аппараты, дамыған қалалары мен саудасы бар гүлденген мемлекет болды.
№ 3
(нөмірсіз тапсырма «Ойлан!»: Алтын Ордада исламның мемлекеттік дін деп жариялануының нәтижесін қалай бағалауға болады?)
Қалай ойлаймыз. Дін халықты және көрші елдермен байланысты қалай өзгертуі мүмкін екенін ойлан.
Жауап үлгісі.
- Ортақ дін мемлекеттің ішкі бірлігін нығайтуға көмектесті.
- Мұсылман елдерімен (Хорезм, Мысыр және т.б.) сауда мен қарым-қатынас жеңілдеді.
- Ислам мәдениеті қалаларда, Сарай әл-Жадидте дами бастады.
- Сонымен қатар басқа діндердің өкілдеріне жеңілдіктер берілді (мысалы, орыс дінбасыларына).
Жауабы: исламның мемлекеттік дін болуы Алтын Орданың бірлігін, сауда байланыстарын және мәдениетін нығайтты.
№ 4
(нөмірсіз тапсырма «Ізден!»: Орыс жеріндегі моңғол билігінің әскери қысымнан экономикалық қысымға ауысуының нәтижелері қандай болды деп ойлайсың?)
Қалай ойлаймыз. Ойлан: салықты өздері әкелсе, хан мен князьдер не алады?
Жауап үлгісі.
- Хан жаңа жорықсыз тұрақты салық алып отырды.
- Орыс князьдері салық жинау құқығы мен ханның мейірімі үшін бір-бірімен таласты.
- Хан кезек-кезек біресе біреуін, біресе екіншісін қолдап, бәрін бағынышты етіп ұстады.
- Орыс жерлері тәуелді күйде қалды, бірақ Орда әскері онда сирек тұрды.
Жауабы: хан соғыссыз салық алып, князьдерді бағынышты ұстады; князьдер өздері билік үшін таласып, Ордаға салық төлеп отырды.
Жадынама
- Даталар: 1280–1290 — Ноғай бүлігі; 1290 — Тоқта хан; 1312 — Өзбек, ислам; 1331 — Алтын Орда бейнеленген Қытай картасы; 1342 — Жәнібек.
- Орындар: Ертіс, Сырдария, Сарай әл-Жадид.
- Терминдер: беклербек, уәзір, ұлысбегі, транзит.