§ 42. Әмір Темір шапқыншылықтарына қарсы күрес

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 114–117-беттер.

Нені үйренесің

• Әмір Темірдің Қазақстан мен Қырғызстан жерлеріне жасаған басты жорықтарын атауды.
• Картада Темірдің жорық бағыттарын және Алмалық қаласын көрсетуді.
• Оның жаулап алуларының Моғолстан халқына қандай салдар әкелгенін санап шығуды.
• Темірден кейін Моғолстанның неге ыдырағанын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Темір кім? Шағатай ұлысының батыс бөлігін біріктірген, Самарқаннан билік жүргізген және зор империя құруға ұмтылған әмір.
• Моғолстан дегеніміз не? 1348 жылы бұрынғы Шағатай ұлысының шығысында құрылған мемлекет: Жетісу, Қырғызстан, Шығыс Түркістан.
• Әмір кім? Құрметті билеуші немесе қолбасшы, міндетті түрде хан емес.
• «XIV ғасыр» дегеніміз не? 1301–1400 жылдар. Темір Жетісуға 600 жылдан астам уақыт бұрын жорық жасады.

Тақырыпты талдаймыз

Қорқынышты әмір кім болды

Әмір Темір бұрынғы Шағатай ұлысының батыс бөлігін біріктіріп, билікке келді. Көп ұзамай ол Моғолстан халқын тонап, қырған қатыгез билеушіге айналды. Оның жорықтары өте қатыгез, қанды болды, ал мақсаты — зор империя құру.

💡 Хан тек Шыңғыс хан ұрпағынан болады. Темір олардан емес еді. Сондықтан ол әмір деген атақты иеленді, хан емес. Ол өте күшті билік жүргізді, бірақ дәстүр бойынша хан атағы оған тиесілі болмады.

Жорықтар картасы: онда не көрінеді

«Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары» картасында үш түс бар. Сол жағында жасыл: Әмір Темір империясы. Жоғарыда күлгін-көк: Ақ Орда. Оң жағында қызғылт сары: Моғолстан. Қызыл көрсеткілер империя шекарасынан шығысқа және солтүстікке қарай, жылдар бойынша жүреді: 1375, 1376, 1385, 1389, 1390, 1391, 1397. Картада Алматы, Алмалық, Аспара, Ақтөбе, Шеңгелді, Текес, Аксу, Үштурфан, Іле өзені, Жоңғар Алатауы сияқты атаулар жазылған.

Жорықтар не істеді

Әмір Темірдің бұл жорықтары жергілікті халыққа үлкен қасірет алып келді. Мыңдаған адамдар тұтқынға түсіп, қаза тапты. Тұтқындар Орта Азия базарларында құлдыққа сатылды. Отырықшы-егіншілік мәдениет, малшаруашылығы құлдырады. 1405 жылы оның қайтыс болуы ғана Моғолстан халқын түпкілікті бағыну қатерінен сақтап қалды.

Темірге қарсы одақ

80-жылдардың аяғына қарай Ақ Орда мен Моғолстан билеушілері Әмір Темірге қарсы саяси одақ құрды. Бірақ 1389 жылы Моғолстан, 1390–1391 жылдары Ақ Орда мен Алтын Орда аумағы Әмір Темірдің ауыр соққысына ұшырады.

🌟 Әмір Темір империясы қылыштың күшіне ғана сүйенді. Ол 1405 жылы қайтыс болған соң, көп ұзамай жойылды.

💡 Алтын Орда тарихы үшін Темір шапқыншылықтарының салдары ауыр болды: Орда әлсіреп, құлдырап, кейін ыдырады. Мұны келесі тапсырмада қайта еске түсіресің.

XV ғасыр басындағы Моғолстан

Моғолстан билеушісі Қызыр қожа хан қайтыс болған соң, оның ұлдары арасында өзара тартыс басталды. Уәйіс хан (1418–1428 жж.) өз астанасын Шығыс Түркістаннан Жетісудағы Іле өзенінің бойына көшірді. Нәтижесінде Моғолстанның астанасы Ілебалық қаласына ауысады.

Уәйіс хан қайтыс болған соң, оның ұлдары Жүніс пен Есенбұға билікке таласады. Хандық билік жеңіске жеткен Есенбұға ханның (1429–1462 жж.) қолына өтеді. Есенбұға хан қайтыс болғаннан кейін, 1462–1468 жылдар аралығында Моғолстан билігі оның баласы Дос Мұхаммед ханның қолына көшеді. Ал Жүніс хан (1469–1487 жж.) Темір әулетінің өкілдеріне сүйене отырып, Ташкент пен Оңтүстік-Батыс Моғолстанды билеген.

Моғол хандарының ұрпағы Сұлтан Саид хан 1514 жылы Қашқардағы билікке қол жеткізеді. Бұл Моғолстан мемлекетінің құлауы әрі жаңа Моғолия мемлекетінің құрылған уақыты болып есептеледі. Себебі Моғолстан мемлекетіне кірген Жетісу аймағы қазақ хандарының, Тянь-Шань аймағы қырғыз билеушілерінің қолына өткен. Моғол хандары билік етуін Қашқария немесе Шығыс Түркістанда ғана сақтап қалды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Картада Алмалық — қазіргі Қытайдағы Іле өзені алқабындағы көне қала, оны Алматымен шатастырмаңыз, атауы ұқсас болса да. Баламен бірге картадан Іле, Сайрам, Талас жерлерін көрсетіңіз: бұл жерлермен Темір де, сауда керуендері де жүрген.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Темір әскері Алмалыққа қашан жетті? 1371–1372 жылдары.
• Тұтқынға түскен моғолстандықтарға не болды? Орта Азия базарларында құлдыққа сатылды.
• Моғолстан халқын түпкілікті бағынудан не сақтап қалды? 1405 жылы Темірдің қайтыс болуы.
• 1429–1462 жылдары кім билік етті? Есенбұға хан.
• Уәйіс тұсында астана қай қала болды? Ілебалық.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Әмір Темірдің шапқыншылықтары Қазақстан аумағына қандай зардаптарын тигізді?

Қалай ойлаймыз. Бөліп ал: адамдар, шаруашылық, билік.

Жауап үлгісі.

• Әлеуметтік: мыңдаған адам қаза тапты, тұтқынға түсті, тұтқындар Орта Азия базарларында құлдыққа сатылды.
• Экономикалық: отырықшы-егіншілік мәдениет пен малшаруашылығы құлдырады.
• Саяси: мемлекет әлсіреп, ұзақ уақыт қалпына келе алмады.
• Басқа: қалалар мен бейбіт аудандар (Сегізағаш, Жетісу) тоналды.

Жауабы: қырғын мен тұтқын, құлдық, егіншілік пен малшаруашылығының құлдырауы, мемлекеттің әлсіреуі.

№ 2

Моғолстан мемлекетінің ыдырау себептеріне талдау жаса.

Қалай ойлаймыз. Темірді де, ішкі билік үшін күресті де, 1514 жылғы оқиғаны да еске түсір.

Жауап үлгісі.

1. Темір жорықтары елді күйзелтті, хан билігі әлсіреді (1365 жылғы Батпақ шайқасынан кейін де көптеген әмірлер тәуелсіздікке ұмтылды).
2. Билік үшін күрес: Уәйіс хан қайтыс болған соң ұлдары Жүніс пен Есенбұға таласты; Жүніс Темір әулетіне сүйенді.
3. Әмірлер орталық билікті мойындамады.
4. Жерлердің бөлінуі: Жетісу қазақ хандарының, Тянь-Шань қырғыз билеушілерінің қолына өтті, моғол хандары тек Қашқарияда қалды.
5. 1514 жыл. Сұлтан Саид хан Қашқарда билікке қол жеткізді, Моғолия құрылды.

Жауабы: ішкі билік үшін күрес пен Темірдің тонаушылық жорықтары ыдырауға әкелді; Жетісу қазақтарға, Тянь-Шань қырғыздарға өтті, Қашқарияда Моғолия қалды.

№ 3

(нөмірсіз тапсырма: «Анықта! Әмір Темір тарихта белгілі атақты билеуші болғанына қарамастан, неліктен хан атағын иелене алмады?»)

Қалай ойлаймыз. § 41-дегі ханды сайлау ережесін еске түсір.

Жауабы: дәстүр бойынша хан тек Шыңғыс хан ұрпағы болуы керек. Темір олардан емес еді, сондықтан ол әмір болып қала берді.

№ 4

(нөмірсіз тапсырма: «Еске түсір! Алтын Орда тарихы үшін Әмір Темір шапқыншылықтарының салдары қандай болды?»)

Қалай ойлаймыз. 1390–1391 жылдардағы Алтын Ордаға соққыларды ойла.

Жауап үлгісі. Темір жорықтары Алтын Ордаға қатты соққы болды, ол әлсіреп, құлдырады, кейін ыдырады.

Жауабы: Алтын Орда әлсіреп, құлдырады, одан кейін ыдырады.

№ 5

(нөмірсіз тапсырма: «Еске түсір! Аталған кезеңде Әмір Темірдің шапқыншылықтарының негізгі соққысы кімге қарсы бағытталған еді?»)

Қалай ойлаймыз. Сұрақ 1371–1375 жылдардағы Моғолстанға жасалған жорықтардың жанында тұр.

Жауабы: негізгі соққы бұл кезеңде Моғолстанға қарсы бағытталды.

Жадынама

• Даталар: 1371–1372 Алмалық; 1375 Іле, Сайрам, Талас; 1389 Моғолстан; 1390–1391 Ақ Орда мен Алтын Орда; 1405 Темірдің қазасы; 1514 Моғолия.
• Орындар: Алмалық, Сегізағаш, Іле, Сайрам, Талас, Ілебалық, Қашқар.
• Терминдер: жаулап алу, тұтқын, құлдық, одақ.

Шағын тест