Моғолстан қай ұлыстан пайда болды?

Шағатай ұлысының шығыс бөлігінен.

Тоғылық Темір кім?

Моғолстанның алғашқы ханы, 17 жасында хан көтерілген.

Ұлысбегі кім?

Мемлекеттегі ханнан кейінгі ірі лауазым, армияның қолбасшысы; Моғолстанда бұл мансапты дулат әмірлері иеленді.

Маңлай-Сүбе деген не?

Шығыс Түркістаннан Ферғанаға дейінгі аумақты қамтыған дулаттар нелігі.

§ 41. Моғолстан мемлекетінің құрылуы

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 112–114-беттер.

Нені үйренесің

Моғолстанның картада қай жерде болғанын көрсетуді және оның қалаларын атауды.
«Моғол» және «моңғол» сөздерінің неге бір емес екенін түсіндіруді.
Моғолстан халқын құраған тайпаларды атауды.
1348 жылы мемлекеттің қалай пайда болғанын және Әмір Полатшы кім екенін айтуды.

Ой қозғау

Шағатай ұлысы дегеніміз не? Шыңғыс хан империясының бір бөлігі, оның ұлы Шағатайдың Орта Азиядағы иелігі.
Жетісу деген не? Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы аймақ. Алматы мен Тараз сол маңда орналасқан.
Әмір кім? Түркі тайпасының көсемі, құрметті билеуші немесе қолбасшы.
«XIV ғасыр» дегеніміз не? 1301–1400 жылдар. 1348 жыл шамамен 680 жыл бұрын болды.

Тақырыпты талдаймыз

Моғолстан қай жерде болды

Шағатай ұлысы ыдыраған соң, оның шығыс бөлігінде Моғолстан мемлекеті құрылды. Оның аумағы қазіргі Жетісу аймағы мен Қырғызстан, Шығыс Түркістанды алып жатты.

📌 Ізден! Шығыс Түркістан деп қандай аймақты атайды және бүгінде қай мемлекеттің құрамында? Бұл — қазіргі Қытайдың батысындағы аймақ (Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы).

«Моғолстан мемлекетінің аумағы» картасында қызғылт сары сызықпен қоршалған үлкен аймақ көрінеді. Солтүстік-батыста Ақ Орда, батыста Әмір Темір империясы, солтүстік-шығыста ойрат деп жазылған. Қызыл нүктелермен қалалар белгіленген: Тараз, Өзкент, Алмалық, Тұрфан, Қарашар, Аксу, Қашқар, Жаркент, Хотан. Картаның оңтүстік бөлігінде «Дулат әмірлігі, Маңлай-Сүбе» деп жазылған.

Енді Моғолстанның ішкі құрылымын қарастырайық.

Моғолдар мен моңғолдар

Моғолстан халқы. Моғолстан атауы моңғол сөзіне байланысты шыққан. Себебі сол кезде Орта Азияда «моңғол» сөзін сәл бұрмалап, «н» әрпін айтпай, моғол деп атау орын алған. Сондықтан XIV ғасырдағы парсы-түркітілдес шығармаларда да «моңғол» сөзі моғол деп жазылған.

📌 Бұл маңызды! Моғолдарды моңғолдармен шатастырмау керек. Себебі XIII ғасырда Қазақстан жерін басып алып, үстемдікке қол жеткізген моңғолдар уақыт өте келе жергілікті ру-тайпалармен араласып, оларға сіңіп кетті. Сондықтан деректердегі моғолдар, моғолдар елі (Моғолстан) деп отырғанымыз жергілікті түркі және түркіленген моңғол ру-тайпалары болып табылады.

Моғолстан халқын түркі тайпалары: дулат, қаңлы, жалайыр, керей, найман, үйсін т.б. және түркіленген моңғол тайпалары: бұлғашы, шурас, баарин, арлат және т.б. құраған.

🌟 Моғолстанда кейін өзін қазақпын деп атайтындардың ата-бабалары өмір сүрді. Дулат, қаңлы, жалайыр, керей, найман — бүгінгі қазақ рулары арасында да бар.

Мемлекет қалай құрылды

XIV ғасырда бұрынғы Шағатай ұлысында жергілікті түркі және түркіленген моңғол тайпаларының ықпалы өсе түсті. Жекелеген тайпа көсемдері саяси билікте үлкен табысқа жетті. Солардың бірі Шағатай ұлысының шығыс бөлігіндегі дулат тайпасы болды.

Шағатай ұлысы екіге бөлінген кезде, 1348 жылдың күзінде дулат әмірлері билік жүргізген Моғолстан мемлекеті құрылады. Бірақ бір қиындық бар еді: дулат әмірлері Шыңғыс ұрпақтарынан ғана хан сайлау дәстүрін сақтады. Сондықтан Әмір Полатшы басқарған дулаттар 17 жасар Тоғылық Темірді хан көтереді.

Оқулықтағы суретте — Тоғылық Темір ханның кесенесі: көк мозаикамен көмкерілген биік портал және күмбез.

Моғолстанның ішкі құрылымы

Моғолстан мемлекеті де өз ішінде бірнеше дербес неліктерден тұрды.

Маңлай-Сүбе деп аталған дулаттар нелігі Шығыс Түркістаннан Ферғанаға дейінгі аумақты қамтыды.
Сырдариядан Ілеге дейінгі аймақ — Әмір Полатшының інісі әмір Қамар ад-Диннің тәуелсіз нелігі еді.
Іле өзенінің арғы бетінде, Солтүстік-Шығыс Тянь-Шань аумағында — аркинут тайпасының билеушісі Қажы бектің нелігі.
Еміл-Тарбағатай аймағында — қаңлы Енке төренің нелігі болды.

Алғашқы билеушілер және жорықтар

Моғолстан мемлекетінің алғашқы билеушісі Тоғылық Темір хан тұсында хандық биліктің бірқатар қызметі Әмір Полатшының қолында болды. Дулат әмірлерінің мұндай артықшылықтары ұлысбегі деген мансапты иеленуімен бекітілді.

📌 Анықтама: Ұлысбегі — мемлекеттегі ханнан кейінгі ірі лауазым. Ол армияның тікелей қолбасшысы болып табылады және ішкі-сыртқы саясатына қатысты түйінді мәселелерді тікелей шешеді.

Алғашқы моғол хандарының басты саясаты бұрынғы Шағатай ұлысының батыс бөлігі — Мәуереннахр өлкесін жаулап алу болды. Сондықтан 1360, 1361 жылдары Мәуереннахр өлкесіне жорық жасайды. Екінші жорығында Тоғылық Темір уақытша болса да Мәуереннахрды толық бағындырды.

Тоғылық Темір хан қайтыс болған соң, Моғолстан билеушісі атанған Илияс қожа бастаған әскер 1365 жылы Сырдария жағасында Әмір Темір мен Хүсейін әскерімен шайқасқа түседі. Бұл шайқас тарихта «Батпақ шайқасы» деген атпен белгілі. Моғол әскері Самарқанд қаласын қоршайды. Бірақ қала халқының ерлік күресінің нәтижесінде қаланы ала алмай, кері шегінеді. Нәтижесінде Моғолстанда хан билігі әлсіреп, көптеген әмірлер орталық билікті мойындамай, тәуелсіздікке ұмтыла бастайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Егер отбасыңызда дулат, қаңлы, жалайыр, керей немесе найман руы болса, баладан бұл туралы сұраңыз: олардың ата-бабалары Моғолстанда өмір сүруі мүмкін. Шежіреге қарап, картадан Жетісуды табуға жақсы себеп.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Моғолстан қай ұлыстан пайда болды? Шағатай ұлысының шығыс бөлігінен.
Тоғылық Темір кім? Моғолстанның алғашқы ханы, 17 жасында хан көтерілген.
Ұлысбегі кім? Мемлекеттегі ханнан кейінгі ірі лауазым, армияның қолбасшысы; Моғолстанда бұл мансапты дулат әмірлері иеленді.
Маңлай-Сүбе деген не? Шығыс Түркістаннан Ферғанаға дейінгі аумақты қамтыған дулаттар нелігі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Моғолстан атауы мен халқының этникалық құрамының ерекшеліктері неде?

Қалай ойлаймыз. Алдымен атау қайдан шыққанын еске түсір, содан кейін қандай тайпалар кіргенін ата.

Шешуі.

Атауы: Моғолстан атауы моңғол сөзіне байланысты шыққан: Орта Азияда оны бұрмалап, «н» әрпін айтпай, моғол деп атаған.
Құрамы: негізін түркі тайпалары — дулат, қаңлы, жалайыр, керей, найман, үйсін т.б. құрайды.
Оларға түркіленген моңғол тайпалары — бұлғашы, шурас, баарин, арлат қосылған.
Моңғолдар XIII ғасырда жергілікті ру-тайпаларға сіңіп кеткен, сондықтан «моғолдар» — моңғолдар емес, жергілікті түркілер мен түркіленген моңғолдар.

Жауабы: халқы аралас болды: жергілікті түркі және түркіленген моңғол тайпалары, оларды жалпы «моғолдар» деп атаған.

№ 2

Моғолстан мемлекеті қай аймақта құрылған?

Қалай ойлаймыз. Қай ұлыстан шыққанын және қазіргі қандай елдер мен өңірлер кіргенін еске түсір.

Жауабы: Моғолстан бұрынғы Шағатай ұлысының ыдыраған шығыс бөлігінде құрылды. Оның аумағы қазіргі Жетісу (Қазақстан), Қырғызстан және Шығыс Түркістанды алып жатты.

№ 3

Моғолстан мемлекетінің Қазақ хандығы тарихындағы орны қандай?

Қалай ойлаймыз. Халық пен жер туралы ойла: онда кімдер өмір сүрді және Жетісу кімге өтті.

Жауап үлгісі.

Моғолстан Жетісуды қамтыды, ал кейін Жетісу қазақ хандарының қолына өтті (бұл келесі параграфта айтылады).
Моғолстан халқын кейін қазақ халқының құрамына кірген тайпалар құрады: дулат, қаңлы, жалайыр, керей, найман және т.б.
Моғолстан Қазақ хандығы пайда болған саяси картаның көршісі және бір бөлігі болды.

Жауабы: Моғолстан — Қазақ хандығының «бастаулары» болған мемлекеттердің бірі: онда болашақ қазақ тайпалары өмір сүрді, ал Жетісу кейін Қазақ хандығы құрамына кірді.

№ 4

(нөмірсіз тапсырма: «Ізден! Шығыс Түркістан деп қандай аймақты атайды және бүгінде қай мемлекеттің құрамында?»)

Қалай ойлаймыз. Картадан Моғолстанның оңтүстік-шығыс бөлігін тап: Қашқар, Хотан, Аксу, Тұрфан қалалары осында орналасқан.

Жауабы: Шығыс Түркістан — Орта Азияның шығыс бөлігіндегі аймақ (Қашқар, Хотан, Аксу, Тұрфан қалалары); бүгінде Қытай мемлекетінің құрамында (Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы).

№ 5

(нөмірсіз тапсырма: «Ізден! Әмір Полатшының рөлін Алтын Орда тарихындағы Мамай мен Едігенің рөлімен салыстыр.»)

Қалай ойлаймыз. Не ортақ? Үшеуі де қуатты әмір болды, хан атынан билік жүргізді. Айырмашылық неде?