Кіріспе

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). I тарау: Рим империясының құлауы. 3–4-беттер.

Нені үйренесің

• Тарихтың үлкен дәуірлерін ретімен атап, орта ғасырлардың осы қатардағы орнын түсіндіруді.
• Орта ғасырларда қандай жаңалықтар пайда болғанын (феодализм, қалалар, мануфактуралар) айтып беруді.
• Алтыншы сыныптың негізгі тақырыптарын атауды: феодализм, ислам, крест жорықтары, монғолдар, Ұлы географиялық ашылулар, Қайта өрлеу, Реформация.
• Оқулықпен қалай жұмыс істеу керектігін білуді: курсивпен жазылған терминдер, тақырып соңындағы сұрақтар мен тапсырмалар.

Ой қозғау

• 5-сыныпта нені оқыдың? Алғашқы қоғам мен ежелгі дүниені: Мысыр, Грекия, Рим, Қытай және басқа елдерді.
• «Б.з.б.» дегеніміз не? «Біздің заманымызға дейін». Бұл жылдар нөл жылдан кейін қарай емес, артқа қарай саналады: сан неғұрлым үлкен болса, оқиға соғұрлым ертерек болған.
• Ұлы Жібек жолы Қазақстанның қай жерлерінен өтті? Оңтүстік пен Жетісу арқылы: Отырар, Тараз, Түркістан және басқа қалалар арқылы.

Тақырыпты талдаймыз

Тарихшылар уақытты қалай бөледі

Алғашқы адамдардан бүгінгі күнге дейін созылған ұзын таспаны елестет. Тарихшылар оны үлкен бөліктерге бөлген. Әр бөлікті дәуір деп атайды.

Олар бірінің соңынан бірі кезектесіп келеді: алғашқы қоғам → ежелгі дүние → орта ғасырлар → жаңа заман → қазіргі заман. Бесінші сыныпта алғашқы екі бөлікті өттің. Енді үшіншісінің кезегі келді.

Орта ғасырлар деген не

Оқулықта былай делінген: орта ғасырлар — бүкіл дүниежүзі тарихының ежелгі дүние мен жаңа тарих аралығындағы кезеңі. Еуропада ол он екі ғасырға тең, ал Шығыс елдерінде бұдан да ұзақ. Бұл кезеңнің басы мен соңының нақты шекарасын келесі параграфта көресің.

Орта ғасырларда феодализм пайда болып, үстемдік құрды және ыдырай бастады. Бұл адамзат қоғамында жаңа экономикалық, қоғамдық-саяси өмірдің пайда болуымен және дамуымен сипатталады. Осы кезеңде адамзат өзіне дейін өткен өмірдің материалдық және рухани мәдениетін одан әрі дамытып, үлкен жетістіктерге жетті.

💡 «Феодализм» сөзін келесі параграфтарда егжей-тегжейлі талдайсың. Әзірге мынаны есте сақта: жерге ірі жер иелері — феодалдар иелік етті, ал шаруалар солардың жерінде жұмыс істеді.

🌟 Орта ғасырлардың іздері кейбір елдерде әлі күнге дейін сақталған. Оқулықта айтылғандай, сол дәуірге тән көне белгілерді бүгін де көруге болады.

Алтыншы сыныпта қандай «шытырман оқиғалар» күтіп тұр

Оқулық 11 тараудан және 30 параграфтан тұрады. Міне, жыл бойы нені білесің:

• Рим империясы қалай құлады және Византия мен Киев Русі қалай пайда болды;
• феодализм дегеніміз не және ортағасырлық қалалар қалай өсті;
• ислам тарихы, Араб халифаты және мұсылман әлемінің мәдениеті;
• крест жорықтары және олардың салдары;
• монғолдар: Монғол империясы және оның Еуразия картасын өзгертуі;
• Франция мен Англиядағы шаруалар көтерілісі, феодалдық соғыстар және орталықтанған мемлекеттердің құрылуы;
• Еуропа мен Азиядағы абсолютизм;
• сауда, халықаралық саяхаттар және Ұлы географиялық ашылулар;
• Қайта өрлеу дәуірі, гуманизм идеялары және Шығыстың ортағасырлық мәдениеті;
• Реформация және ғылыми білімдердің дамуы.

Қалаларда не өзгерді

Орта ғасырлар дәуірінде қалаларда өнім өндіретін ұсақ кәсіпорындар — шеберханалар көбейді, мәдениет дамыды. Кейін мануфактуралар өсіп шықты. Мануфактура — қолмен жұмыс істейтін, жалдамалы жұмысшылар еңбек ететін ірі шеберхана. Оларда еңбек бөлінісі болды: біреу бір бөлшекті, екіншісі басқасын жасайды, сөйтіп бұйым көп шығады.

Осыдан болашақ буржуазиялық (капиталистік) қоғамның шаруашылық және әлеуметтік негізі — өнеркәсіп пен жұмысшы табы пайда болды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан бес дәуірден тұратын уақыт таспасын сызғызып, оған бесінші сыныпта есінде қалғанның бәрін жазғызыңыз. Жаңа оқулықтың алдында бұл — ең жақсы жаттығу.

Оқулықпен қалай жұмыс істейміз

Оқулықтың мақсаты — сенде тарихи сананы қалыптастырып, дүниежүзі елдерінің орта ғасырлардағы тарихы мен мәдениетін таныстыру. Сонымен қатар ол зерттеушілік, ойлау және коммуникативті дағдыларыңды дамытады.

• Әр тақырыптың мәтініндегі курсивпен жазылған терминдердің мағынасын оқулықтың 147–155-беттерінен анықтауға болады.
• Әр тақырып соңындағы сұрақтар мен тапсырмалар білімінді жетілдіреді.
• Жұлдызшамен (*) белгіленген тапсырмалар — күрделірек.

🌟 Ұлы Жібек жолының керуендері Қазақстан жері арқылы дәл орта ғасырларда жүрді: саудагерлер жібек, дәмдеуіштер және жаңалықтар тасыды. Яғни орта ғасырлар — сенің өз жерің туралы да.

Өзіңді тексер

Кіріспеде сұрақтар мен тапсырмалар жоқ. Сондықтан тақырыпты қалай түсінгеніңді тексеру үшін өзіміз үш сұрақ қоямыз.

• Дәуірлерді ретімен ата. Алғашқы қоғам, ежелгі дүние, орта ғасырлар, жаңа заман, қазіргі заман.
• Еуропада орта ғасырлар қанша ғасырға созылды? Он екі ғасырға.
• Орта ғасырлардың соңына қарай қалаларда қандай жаңа кәсіпорындар өсіп шықты? Мануфактуралар.

Жаттығуларды шығарамыз

Кіріспеде оқулықта тапсырмалар жоқ. 1-параграфқа көшуге болады!

Жадынама

• Дәуірлердің реті: алғашқы қоғам → ежелгі дүние → орта ғасырлар → жаңа заман → қазіргі заман.
• Ұзақтығы: Еуропада — он екі ғасыр, Шығыста — одан да ұзақ.
• Дәуірдің соңындағы жаңалықтар: мануфактуралар, жұмысшы табының қалыптасуы.
• Оқулық: 11 тарау, 30 параграф, терминдер — 147–155-беттерде.

Шағын тест