Орта ғасырлар қанша кезеңнен тұрады?

Үш кезеңнен: ерте, дамыған, кейінгі.

Деректердің қандай түрлерін білесің?

Эпостар, заңдар, шаруашылық деректері, хартиялар, парламенттік хаттамалар және т.б.

§ 1. «Орта ғасырлар» түсінігі

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). I тарау: Рим империясының құлауы. 4–8-беттер.

Нені үйренесің

«Орта ғасырлар» термині қайдан шыққанын және оның нені білдіретінін түсіндіруді.
Орта ғасырлардың үш кезеңін даталарымен атап, олардың ерекшеліктерін айтуды.
Орталықтанған мемлекеттердің неге маңызды болғанын түсіндіруді.
Орта ғасырлар тарихын қандай деректерден білетінімізді және деректердің түрлерін атауды.

Ой қозғау

«Орта ғасырлар» дегенде көз алдыңа не келеді? Сауыт-сайман киген рыцарьлар, тас қамалдар, отқа өртелген ғалымдар, крест тұтқан дінбасылар.
Тарихшылар өткен заманды неден біледі? Деректерден: ескі кітаптардан, жылнамалардан, заңдардан, заттардан.
Орта ғасырларда қандай мемлекеттерді білесің? Мысалы, Византия, Араб халифаты, Монғол империясы (бұларды оқулықтан кейін оқисың).

Тақырыпты талдаймыз

«Орта ғасырлар» сөзі қайдан шықты

«Орта ғасырлар» тіркесінің төл атауы латын тілінде medium aevum: medium — орта, aevum — ғасыр. Бұл тіркесті алғаш рет Италияда XV–XVI ғасырларда қолданған. Гуманист-тарихшылар бұл атауды Батыс Еуропа тарихының антикалық дәуірінен Қайта өрлеу (Ренессанс) кезеңіне дейінгі аралықты сипаттау үшін пайдаланған.

📌 Орта ғасырлар — ежелгі дүние мен жаңа тарих аралығындағы кезең. Еуропада ол он екі ғасырға тең, ал Шығыс елдерінде одан да ұзақ.

Орта ғасырлардың үш кезеңі

Орта ғасырлар тарихы үш кезеңнен тұрады:

Ерте орта ғасырлар	Дамыған орта ғасырлар	Кейінгі орта ғасырлар
V–XI ғасырлар	XI ғасырдың аяғы — XVI ғасырдың басы	XVI–XVII ғасырдың ортасы

Ерте орта ғасырларда феодалдық өндіріс тәсілі қалыптасты. Ірі жер иелері пайда болды. Феодалдар шаруа қауымдарын өздеріне бағындырды. Оларға жер берді, ол үшін үлкен көлемде салық алды: малын бақтырып, егінін салғызды.
Дамыған орта ғасырларда шаруалар феодалдарға толық тәуелділікке түсті. Олар жерді феодалдардан жалға алып, өнім өндірді. Феодалдарға өнім түрінде салық төледі, оның көлемі барған сайын өсе түсті.
Кейінгі орта ғасырлар феодализмнің ыдырауымен және капиталистік өндіріс тәсілінің туа бастауымен сипатталады.

💡 Феодалдардың өздері де бір-біріне сатылы бағыныштылықта болды: король, ірі феодалдар, дінбасылары, рыцарьлар т.б. Яғни жоғарыдағыға төмендегі қызмет етті.

Феодализм неге өзгере бастады

Ақша-тауар қатынасы күшейіп, қалалар өсті, әлеуметтік жағдай шиеленісе түсті. Осыдан келіп феодалдық қоғамның сипаты өзгере бастады. Наразылықтар, шаруалар мен қала тұрғындарының көтерілістері жиіледі.

Кейінгі орта ғасырларда феодализмнің қайшылықтары күшейе түсті. Наразылықты басу үшін күшті мемлекет, күшті билік керек болды. Бұрынғы бытыраңқы мемлекеттерді бір орталықтан басқарылатын мемлекеттерге айналдыру жолындағы әрекеттер күшейді. Орталықтанған мемлекеттерде көтеріліс пен наразылықты болдырмай, феодалдарға өз байлығының «қызығын көруіне» мүмкіндік беретін күшті үкімет — феодалдық абсолюттік (жеке-дара басқару, жеке билік) үкімет билік жүргізді.

Орталықтанған мемлекеттер неге керек болды

Ерте орта ғасырларда құрылған ірі мемлекеттік бірлестіктер мықты болмады. Мысалы, Ұлы Карл империясының аумағы өте үлкен болды, алайда оның ішкі экономикалық байланыстары мығым емес еді. Себебі империяға біріктірілген көптеген халықтар бір-бірін түсінбеді. Олар шаруашылықтары мен әдет-ғұрыптары жағынан бір-бірінен тым алшақ еді. Сондықтан бұл мемлекет ұзақ өмір сүре алмады, ақырында бірнеше дербес мемлекеттерге бөлініп кетті.

Бір орталыққа бағыну ортағасырлық мемлекеттер үшін дұрыс қадам болды. Бұл:

Феодалдық өзара қырқысу соғыстарына тежеу салды.
Басқа мемлекеттердің ел ішіндегі алауыздықты пайдаланып, күйзелген елді жаулап алу әрекетіне тоқтау салды.
Ауылшаруашылығы өнімдерін мол өндіруге жол ашты.
Қалалар өсті, қолөнер, сауда дамыды.

Деректер: ол заманды қалай білеміз

Біз орта ғасырлардағы оқиғаларды деректер арқылы білеміз.

Еуропа деректері:

Эпостар мен жырлар. «Нибелунгтар туралы жыр», «Роланд туралы жыр» және т.б. «Нибелунгтар жырында» халықтардың Ұлы қоныс аудару дәуіріндегі оқиғалар баяндалған. Жырдың негізінде V ғасырдағы франктер мен бургундықтардың (нибелунгтар) ғұндармен қарым-қатынасы және өзара соғыстары жатыр. «Роланд туралы жырда» франк королі Ұлы Карлдің және оның қолбасшысы Роландтың Испанияға жорығы баяндалған. Бұл жырда ержүрек Роланд ерлікпен қаза тапқан. XII ғасырда жазылған жырда халықтың патриоттық сезімі бейнеленген.
Заңдар. V–XI ғасырлардағы жазба деректерге Юстинианның «Азаматтық құқықтар жинағы» кіреді. V–IX ғасырлар аралығында Рим империясының аумағында орналасқан герман, кельт тайпаларының әдет-ғұрып заңдары жазылды. Олар: Бургунд, Вестгот, Салийлық, Саксондық ақиқаттар.
Шаруашылық деректері. Жер тізімі мен кадастры (халық санағы мен салық төлемдері). Мұның ішінде аса маңызды дерек — ағылшын корольдігіндегі халық санағына арналған «Қаһарлы сот кітабы».
Қоғамдық-саяси жазбалар (хартиялар). Мысалы, француз королінің Лорис қаласына берген хартиясы, византиялық «Эпарх кітабы» мен XIII ғасырдағы «Париж қаласының қолөнер кітабы». Монархиялық биліктің қалыптасу кезеңінде деректердің жаңа түрі — парламенттік хаттамалар мен статуттар (ережелер) қалыптасты. Бұлардың қатарына Франция Бас штаттарының хаттамалары, Кастилия т.б. кортестерінің шешімдері кіреді.

📕 Оқулықта «Азаматтық құқықтар жинағы» II Юстиниан атымен берілген. Бірақ бұл жинақты VI ғасырда Византия императоры I Юстиниан (Ұлы Юстиниан) жасатқан. Лорис қаласына хартияны да, әдетте, VI Людовик емес, VII Людовик (1155 жыл) берген деп есептейді.

Шығыс елдерінің деректеріне ерте орта ғасырлардағы Қытай жылнамалары, араб географтары мен саяхатшыларының еңбектері, жер бөлу жөніндегі құжаттар, құқықтық заңдар, «Монғолдардың құпия шежіресі», «Яса» («Жасақ») т.б. кіреді.

💡 Ойталқы. Тарихи деректерсіз өткен кезең туралы толық мәлімет алу мүмкін бе? Жоқ, мүмкін емес: деректер — тарихшының басты құралы. Оларсыз біз тек болжам жасай аламыз.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйдегі «деректерді» бірге қарап шығыңыз: ескі суреттер, хаттар, құжаттар, шежіре. Бала олардың қайсысы жазба дерек, қайсысы заттық дерек екенін айтсын. Осылай тарихшы жұмысын үйде көруге болады.

Өзіңді тексер

Мәтіннің соңында оқулық тапсырмалар береді. Жауаптары — «Жаттығуларды шығарамыз» бөлімінде.

«Орта ғасырлар» дегеніміз не? Ежелгі дүние мен жаңа тарих аралығындағы кезең.
Орта ғасырлар қанша кезеңнен тұрады? Үш кезеңнен: ерте, дамыған, кейінгі.
Деректердің қандай түрлерін білесің? Эпостар, заңдар, шаруашылық деректері, хартиялар, парламенттік хаттамалар және т.б.

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

«Орта ғасырлар» термині қашан пайда болды?

Қалай ойлаймыз. Терминнің қайдан шыққанын және кім қолданғанын еске түс.

Шешуі. Бұл тіркесті алғаш рет Италияда XV–XVI ғасырларда қолданған. Оны гуманист-тарихшылар Батыс Еуропа тарихының антикалық дәуірінен Қайта өрлеу кезеңіне дейінгі аралықты атау үшін пайдаланды. Латынша атауы — medium aevum («орта ғасыр»).

Жауабы: XV–XVI ғасырларда, Италияда.

№ 2

Тарихтың орта ғасырлар кезеңінде адамзат дамуының қандай сатысына тоқталамыз?

Қалай ойлаймыз. Кіріспедегі ойды еске түсір: орта ғасырларда қоғамда қандай құрылыс пайда болды?

Шешуі. Біз феодализмнің сатысына тоқталамыз: оның пайда болуы, үстемдік құруы және ыдырауы. Осы кезеңде қоғамда жаңа экономикалық және қоғамдық-саяси өмір пайда болды, адамзат материалдық және рухани мәдениетті дамытып, үлкен жетістіктерге жетті. Соңында капиталистік өндіріс тәсілінің туа бастауы орын алды.

Жауабы: феодализм: оның пайда болуы, дамуы және ыдырауы.

№ 3

Орта ғасырлар деректерінің ежелгі антикалық деректерден ерекшелігі неде болды? Салыстырып көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Орта ғасырларда қоғам өзгерді (феодализм, монархия, қалалар), демек, жаңа құжаттар пайда болды. Оларды ежелгі дүние деректерімен салыстыр.

Жауап үлгісі.

	Ежелгі (антикалық) дүние	Орта ғасырлар
Қоғам	құл иеленушілік қоғам, қала-мемлекеттер	феодалдық қоғам, сатылы бағыныштылық
Деректер	көбіне билеушілердің жазбалары, жазулар, тарихшылардың шығармалары	жер тізімі мен кадастрлар, хартиялар, парламенттік хаттамалар мен статуттар
Жаңа түрлері	—	халық санағы мен салық жазбалары, қолөнер кітаптары, герман және кельт тайпаларының әдет-ғұрып заңдары

Жауабы: орта ғасырларда феодалдық қоғамға тән жаңа деректер пайда болды: жер тізімі, кадастр, хартиялар, парламенттік хаттамалар, қолөнер кітаптары, жаңа заңдар.

№ 4

Орта ғасырлар тарихы кезеңдерінің деректері қандай құжаттардан құралды?

Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы деректерді топтап жаз.

Шешуі.

Эпостар мен жырлар: «Нибелунгтар туралы жыр», «Роланд туралы жыр».
Заңдар: Юстинианның «Азаматтық құқықтар жинағы», герман және кельт тайпаларының әдет-ғұрып заңдары (Бургунд, Вестгот, Салийлық, Саксондық ақиқаттар).
Шаруашылық деректері: жер тізімі, кадастр, «Қаһарлы сот кітабы».
Қоғамдық-саяси жазбалар: хартиялар, «Эпарх кітабы», «Париж қаласының қолөнер кітабы».
Парламенттік хаттамалар мен статуттар: Франция Бас штаттарының хаттамалары, Кастилия кортестерінің шешімдері.
Шығыс елдерінің деректері: Қытай жылнамалары, араб географтары мен саяхатшыларының еңбектері, жер бөлу жөніндегі құжаттар, «Монғолдардың құпия шежіресі», «Яса» («Жасақ»).

Жауабы: жазба деректер: эпостар, заңдар, шаруашылық құжаттары, хартиялар, парламенттік хаттамалар; Шығыста — жылнамалар, саяхатшылар еңбектері, «Яса».

№ 5

(Жұлдызшамен белгіленген тапсырма.) Орта ғасырлар кезеңдерінің ерекшеліктерін кестеге түсіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Әр кезеңге мерзімін және негізгі белгілерін жаз.