§ 14. Материктер мен мұхиттарға жоспар бойынша сипаттама беру

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 86–92-беттер.

Нені үйренесің

• Алты материк пен төрт мұхиттың атын атап, оларды ауданы бойынша салыстыруды.
• Солтүстік жартышарды неге материктік, ал Оңтүстік жартышарды неге мұхиттық деп атайтынын түсіндіруді.
• Картадан материктің шеткі нүктелерін тауып, оның ұзындығын километрмен есептеуді.
• Материк пен мұхитқа дайын жоспар бойынша сипаттама беруді.
• Сұрақтар жоспарын құрып, «жеңіл» және «күрделі» сұрақтар қоюды.

Ой қозғау

• Экватор дегеніміз не? Жерді Солтүстік және Оңтүстік жартышарларға бөлетін қиял сызық. Оның ендігі — 0°.
• Нөлдік (Гринвич) меридиан дегеніміз не? Полюстен полюске дейінгі сызық, одан бойлықты санайды. Ол Жерді Батыс және Шығыс жартышарларға бөледі.
• Меридиан догасының 1°-ында неше километр бар? Шамамен 111 км (мұны § 12-де есептегенсің).
• Экватор мен нөлдік меридианның қиылысқан нүктесінің координаттары қандай? 0° ен және 0° бойлық. Ол Африка жағалауындағы Гвинея шығанағында жатыр.

💡 Экватор мен нөлдік меридиан — бүгін материктерді жартышарлар бойынша орналастыратын екі «сызғыш».

Тақырыпты талдаймыз

Жер — мұхит ғаламшары

Глобусқа қарасаң, судың құрғақтан көп екені бірден көрінеді. Дүниежүзілік мұхит Жер бетінің шамамен 71 %-ын алып жатыр. Материктер мен аралдарға үштен біріне де жетпейтін бөлік қалады.

🌟 Шамамен 250 миллион жыл бұрын Жерде бір ғана материк — Пангея болған. Оның айналасында жалғыз мұхит — Панталасса шалқып жатқан. Кейін Пангея жарылып, бөліктері түрлі жаққа «ажырап» кеткен. Картаға қарашы: Оңтүстік Американың қыры мен Африка жағалауындағы ойыс пазлдың бөліктеріндей сәйкес келеді!

Алты материк: алыптан кішкентайға дейін

Материк (құрлық) — төңірегі түгел немесе дерлік түгел мұхитпен қоршалған орасан зор құрғақ жер. Олар алты, көлемі жағынан өте әртүрлі.

Әрқайсысы туралы қысқаша:

• Еуразия — ең үлкен материк, Отанымыз Қазақстан осында орналасқан. Мұнда әлем халқының 70 %-нан астамы тұрады (5 миллиардтан астам адам). Мұнда ең үлкен көл (Каспий, 396 мың км²), ең терең көл (Байкал, 1642 м) және ең биік тау — Гималайдағы Эверест (Джомолунгма) бар. Жер бетіндегі ең ылғалды жер — Үндістандағы Черапунджи қаласы: жылына 12 мың мм жауын-шашын түседі. Еуразияға барлық мұхиттар ұласып жатады.
• Африка — ауданы бойынша екінші және ең ыстық материк. Экватор оны дәл ортасынан кесіп өтеді, ал оның үлкен бөлігі тропиктердің арасында жатыр. Мұнда әлемдегі ең үлкен шөл — Сахара орналасқан.
• Солтүстік Америка — ауданы бойынша үшінші материк. Мұнда биіктігі 100–150 м-ге жететін секвойя өседі, сондай-ақ қошқарөгіз тіршілік етеді: ол бір мезетте қошқарға да, қойға да ұқсайды.
• Оңтүстік Америка — ең ылғалды материк. Ол арқылы әлемдегі ең мол су ағатын өзен — Амазонка ағады (оның бес жүзден астам саласы бар), ал Венесуэлада ең биік сарқырама — Анхель (биіктігі 1054 м-ден асады) құлайды.
• Аустралия — Жер бетіндегі ең кіші, ең төмен орналасқан және ең құрғақ материк: теңіз деңгейінен орташа биіктігі небәрі 330 м. Бұл — материктің бүкіл аумағын алып жатқан әлемдегі жалғыз мемлекет. Мұнда үйректұмсық пен ехидна мекендейді, ал жалғыз жыртқышы — динго иті.
• Антарктида — ең соңғы, алтыншы материк. Оны қуатты мәңгілік мұз жабыны жауып тұр, оның 99 пайызы мұздан тұрады. Антарктида — Жер бетіндегі тұрақты тұрғыны жоқ жалғыз материк: онда тек ғалымдар полярлық стансаларда кезекпен тұрады.

🌟 Аустралиядағы 12 мың өсімдік түрінің 9 мыңнан астамы әлемнің басқа ешбір жерінде кездеспейді. Аустралия мұхитпен басқа материктерден ұзақ уақыт бөлек жатты, сондықтан онда тіршілік «өзінше» дамыды.

Неге бір жартышар «материктік», екіншісі «мұхиттық»

Материктер Жер бетінде біркелкі орналаспаған. Солтүстік жартышарда олар бетінің 39 %-ын алып жатыр, ал Оңтүстік жартышарда — небәрі 19 %-ын. Сондықтан Солтүстік жартышарды материктік, ал Оңтүстік жартышарды мұхиттық деп атайды.

Материктің табиғаты оның қай жерде орналасқанына байланысты. Экваторға жақындаған сайын Күн жылуы көп болады. Материктің көлемі де маңызды: материк үлкен болған сайын, оның мұхиттан алыс жерлері көбірек болады. Ондай жерлерге ылғалды теңіз ауасы дерлік жетпейді, сондықтан жаз ыстық, қыс аязды, жауын-шашын аз болады. Қазақстандағыдай!

⚠️ Жиі кететін қате. Оңтүстік Америка мен Аустралияны шатастырады. Оңтүстік Американы экватор кесіп өтеді: оның шағын солтүстік бөлігі Солтүстік жартышарда жатыр. Ал Аустралия түгелдей Оңтүстік жартышарда.

Шеткі нүктелер: құрғақ қайда бітеді

Материктің шеткі нүктесі — материктің құрғақ жері бітіп, мұхит басталатын жер. Әр материктің төрт шеткі нүктесі болады: солтүстік, оңтүстік, батыс және шығыс. Аралдар есептелмейді, тек материктің өзі алынады.

Картадан шеткі нүктені қалай табамыз:

Төрт мұхит — бір Дүниежүзілік мұхит

Барлық мұхиттар бір-бірімен өзара байланысқан, бұл — біртұтас Дүниежүзілік мұхит. Оны төрт бөлікке бөледі.

• Тынық мұхит — ең үлкен және ең терең. Онда тереңдігі 11 022 м болатын Мариан шұңғымасы бар. Оның суында балық көп: арқанбалық, майшабақ, нәлім, сонымен қатар теңіз шаяндарын аулайды. Беринг теңізінде кит аулау кәсібі дамыған. Азияның шығыс жағалауымен Тынық мұхит арқылы Америка мен Аустралия жағалауларына теңіз жолы өтеді.
• Атлант мұхиты — ауданы бойынша екінші, Тынық мұхиттан екі есе кіші. Ол дүниежүзілік кеме қатынасында жетекші орын алады: мұндағы жолдардың көпшілігі Еуропадан Солтүстік Америкаға апарады. Атауы грек аңызындағы Атлас (Атлант) титанның атынан шыққан.
• Үнді мұхиты — ауданы бойынша үшінші, Дүниежүзілік мұхиттың бар-жоғы 1/5 бөлігі.
• Солтүстік Мұзды мұхит — ауданы мен тереңдігі бойынша ең кішісі. Ол толығымен Солтүстік жартышарда, Еуразия мен Солтүстік Американың аралығында орналасқан және жылдың көп бөлігінде мұзбен жабылады.

🌟 Эверестті (8849 м) Мариан шұңғымасының түбіне түсірсең, оның төбесінің үстінде әлі де 2 километрден астам су қалады!

Жоспар — кез келген материк алақандағыдай

Материк немесе мұхитқа сипаттама беру үшін географтар әрдайым бір жоспармен жүреді. Сонда ештеңе ұмытылмайды, материктерді бір-бірімен салыстыру да оңай болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде глобус немесе атлас болса, баладан экватор мен нөлдік меридианды көрсетіп, Қазақстанның қай жартышарларда жатқанын (Солтүстік және Шығыс) айтуын сұраңыз. Бұл — тапсырмалар алдындағы ең жақсы жаттығу.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жерде неше материк және мұхит бар? Алты материк (Еуразия, Африка, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Антарктида, Аустралия) және төрт мұхит (Тынық, Атлант, Үнді, Солтүстік Мұзды).
• Қай материк ең ыстық, ал қайсысы ең құрғақ? Ең ыстығы — Африка, ең құрғағы — Аустралия.
• Қай материкте тұрақты халық жоқ? Антарктидада.
• Материктің көлемі оның табиғатына неге әсер етеді? Үлкен материкте мұхиттан алыс жерлер көп болады. Онда жауын-шашын аз, жаз бен қыстың арасындағы айырмашылық үлкен.
• Сипаттама жоспары не үшін керек? Материктер мен мұхиттарды ретімен сипаттап, ештеңені қалдырмау үшін және оларды бір-бірімен оңай салыстыру үшін.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Жартышарлар картасын пайдаланып…»)

Жартышарлар картасын пайдаланып, Жер бетіндегі барлық материкті көрсет. Әр материк қай мұхитқа ұласатынын анықта. Әр материк экватор мен нөлдік меридианға қалай орналасқан?

Қалай ойлаймыз. Әр материк үшін екі сызыққа қара: экватор оны қиып өте ме, нөлдік меридиан қиып өте ме. Содан кейін жағалауды саусағыңмен жүргізіп, айналасындағы мұхиттарды ата.

Шешуі.

Жауабы: кестеде. Африка — барлық төрт жартышарда жатқан жалғыз материк.

💡 Антарктида төңірегіндегі Тынық, Атлант және Үнді мұхиттарының оңтүстік бөліктерін көптеген ғалым бөлек Оңтүстік мұхит деп атайды. Бұл оқулықта мұхит төртеу.

№ 2

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Оқу атласын пайдаланып…»)

Оқу атласын пайдаланып, Африка құрлығының шеткі нүктелерін тауып көр.

Қалай ойлаймыз. «Тақырыпты талдаймыз» бөліміндегі сызғышпен жұмыс алгоритмін қолдан. Аралдар (мысалы, Мадагаскар) есептелмейді.

Шешуі.

1. Солтүстік — Эль-Абьяд мүйісі (Бен-Секка): шамамен 37° с. е., 10° ш. б.
2. Оңтүстік — Игольный (Ине) мүйісі: шамамен 35° о. е., 20° ш. б.
3. Батыс — Альмади мүйісі: шамамен 15° с. е., 17° б. б.
4. Шығыс — Рас-Хафун мүйісі: шамамен 10° с. е., 51° ш. б.

Жауабы: Эль-Абьяд (С), Игольный (О), Альмади (Б), Рас-Хафун (Ш) мүйістері; координаттары жоғарыда (өз атласыңмен салыстыр, онда минуттары дәлірек болуы мүмкін).

Енді Африка солтүстіктен оңтүстікке қаншалықты ұзын екенін есептейік.

⚠️ Жиі кететін қате. Азайтып жібереді: $37 - 35 = 2°$. Азайту тек екі нүкте де бір жартышарда болғанда керек. Олардың арасында экватор жатса — қос.

№ 3

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Материктер мен мұхиттардың физикалық-географиялық жағдайын зерттеуші бол…»)

10-кестедегі «Салыстыру сызығы» кестесін пайдаланып, өз таңдауыңмен бір материкке және бір мұхитқа сипаттама бер.

Қалай ойлаймыз. Жоспардың тармақтарымен қатаң түрде жүр. Төменде — Аустралия мен Үнді мұхитына арналған үлгі.

Жауап үлгісі. Аустралия.

1. Атауы: Аустралия.
2. Орналасуы: толығымен Оңтүстік және Шығыс жартышарларда. Оны ортасынан Оңтүстік тропик кесіп өтеді. Ауданы шамамен 7,6 млн км² — ең кіші материк.
3. Шайып жатқан мұхиттар мен теңіздер: Үнді және Тынық мұхиттары; Тимор, Арафур, Коралл, Тасман теңіздері.
4. Шеткі нүктелері: солтүстігі — Йорк мүйісі (шамамен 11° о. е.), оңтүстігі — Оңтүстік-Шығыс мүйіс (шамамен 39° о. е.), батысы — Стип-Пойнт мүйісі (шамамен 113° ш. б.), шығысы — Байрон мүйісі (шамамен 154° ш. б.). Солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен $28° \cdot 111 \approx 3100$ км, батыстан шығысқа қарай — шамамен 4000 км.
5. Климаттық белдеулер: субэкваторлық, тропиктік, субтропиктік.

Жауап үлгісі. Үнді мұхиты.

1. Атауы: Үнді мұхиты.
2. Орналасуы: негізінен Оңтүстік және Шығыс жартышарларда; оны экватор мен Оңтүстік тропик кесіп өтеді. Ауданы бойынша үшінші (теңіздерімен бірге 74,8 млн км²).
3. Шайып жатқан материктер: Еуразия, Африка, Аустралия және Антарктида.
4. Тереңдігі: орташа — 3890 м, ең үлкені — шамамен 7,4 км (Зонд шұңғымасы).
5. Ағыстар: жылы Мозамбик ағысы, суық Батыс Аустралия ағысы.
6. Пайдалануы: Азиядан Еуропа мен Африкаға баратын теңіз жолдары, балық аулау, Парсы шығанағында мұнай өндіру. Қорғау: мұнайдың төгілуімен күрес, маржан рифтерінде қорықтар құру.

Жауабы: әркім өз материгі мен мұхитын таңдайды; үлгілер жоғарыда.

№ 4

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Оқылған тақырып бойынша сұрақтар жоспарын жаса»)

Оқылған тақырып бойынша сұрақтар жоспарын жаса.

Қалай ойлаймыз. Сұрақтар жоспары — мәтіннің әр бөлігіне ретімен қойылатын сұрақтар. «Қалай», «неше», «неге», «қандай» сөздерінен баста, «бар ма екен…» деп бастама. Оқулықта да осылай айтылған: «емес пе» сөзін алмай, сұраулы сөздерді қолдан.

Жауап үлгісі.

1. Дүниежүзілік мұхит Жер бетінің қанша бөлігін алып жатыр?
2. Солтүстік жартышарды неге материктік, ал Оңтүстік жартышарды неге мұхиттық деп атайды?
3. Материктің ауданы оның табиғатына қалай әсер етеді?
4. Еуразия, Африка, Солтүстік және Оңтүстік Америка, Аустралия және Антарктида немен танымал?
5. Материктің шеткі нүктесі деп нені атайды және оны картадан қалай табады?
6. Төрт мұхит бір-бірінен немен ерекшеленеді?
7. Материк пен мұхитқа қандай жоспар бойынша сипаттама береді?

Жауабы: жоғарыдағы үлгі.

№ 5

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Мәтіндегі түсіп қалған сөздерді қой»)

Африка, Солтүстік Мұзды мұхит және Еуразия туралы үш қысқа әңгімедегі түсіп қалған сөздерді қой.

Қалай ойлаймыз. Экватордың қай жерден өтетінін және материктің айналасында қандай мұхиттар барын еске түсір.

Жауабы:

1. Африка барлық төрт жартышарда орналасқан; оның жағалауына Атлант және Үнді мұхиттары, сондай-ақ Жерорта және Қызыл теңіздер ұласып жатыр. Ең ыстық материк, өйткені оны экватор кесіп өтеді және негізгі бөлігі тропиктердің арасында жатыр. Мұнда піл, керік, зебра, арыстан, бегемот, мүйізтұмсық мекендейді.
2. Солтүстік Мұзды мұхит солтүстікте, Солтүстік полюс төңірегінде орналасқан. Бұл ең кіші (әрі ең таяз, ең суық) мұхит. Ол Еуразия мен Солтүстік Америкамен шектеседі.
3. Еуразия — ең үлкен материк, ауданы шамамен 54,7 млн км². Толығымен Солтүстік жартышарда жатыр. Оған барлық төрт мұхит ұласып жатыр. Африкамен Суэц мойнағы арқылы жалғасады.

№ 6

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Оқылған тақырып бойынша кем дегенде 3 „жеңіл“ және кем дегенде 2 „күрделі“ сұрақ әзірлеп, жаз…»)

Тақырып бойынша кем дегенде 3 «жеңіл» және кем дегенде 2 «күрделі» сұрақ әзірлеп, жаз. Оларды сыныптастарыңа қой.

Қалай ойлаймыз. «Жеңіл» сұраққа бір сөзбен немесе санмен жауап беруге болады (кім? не? қашан? қалай аталады?). «Күрделі» сұрақта ойлану, түсіндіру, салыстыру керек (неге? айырмашылығы неде? егер … болса, не болады?).

Жауап үлгісі.

«Жеңіл» сұрақтар:

1. Қай материк ең үлкен? (Еуразия.)
2. Дүниежүзілік мұхиттың ең терең шұңғымасы қалай аталады? (Мариан.)
3. Қай материк ең құрғақ? (Аустралия.)
4. Жерде неше мұхит бар? (Төртеу.)

«Күрделі» сұрақтар:

1. Африка неге ең ыстық материк екенін түсіндір.
2. Антарктидада неге тұрақты тұрғындар жоқ?
3. Егер Антарктида мұздары тез еріп кетсе, не болады?
4. Тынық және Солтүстік Мұзды мұхиттардың айырмашылығы неде?

Жауабы: жоғарыдағы үлгі.

№ 7

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: үй тапсырмасы «Түрлі ақпарат көздерінен ғаламшарымыздағы кез келген материк немесе мұхит туралы негізгі әрі қызықты ақпараттарды таңдап ал. Ақпараттық графика жаса»)

Кез келген материк немесе мұхит туралы қызықты деректер тауып, ақпараттық графика жаса.

Қалай ойлаймыз. Ақпараттық графика — сандар мен деректер белгішелер, диаграммалар және қысқа жазулар арқылы көрсетілген сурет. Мәтін аз, сурет көп болады.

Жауап үлгісі. «Тынық мұхит» ақпараттық графикасының жоспары:

1. Атауы және дүниежүзі картасындағы мұхиттың контуры.
2. «Көлемі» блогы: Тынық мұхиттың бағанасы бүкіл құрғақтың бағанасының қасында — ол биік.
3. «Тереңдігі» блогы: Мариан шұңғымасына түсірілген Эверест, оның үстінде әлі 2 км су.
4. «Тұрғындары» блогы: балықтар, киттер, маржандар белгішелері.
5. «Адам және мұхит» блогы: кеме, балықшы торы және «мұхитты қорға» белгісі (судағы пластик).

Қайдан іздеу керек: атлас, балалар энциклопедиясы, ұлттық географиялық қоғамдардың сайттары, мұхит туралы ғылыми-көпшілік фильмдер.

Жауабы: әркімнің өз ақпараттық графикасы болады; жоспар жоғарыда.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Ақпараттық графиканы А4 парағына түрлі-түсті қарындашпен немесе тегін онлайн-редакторда жасаған ыңғайлы. Басты ереже: бір ой — бір сурет және бір сан.

№ 8

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «„Отанымыз табиғатының бірегейлігі неде?“ атты эссе жаз. Оқыған сабақ тақырыбымен эссені байланыстыр»)

«Отанымыз табиғатының бірегейлігі неде?» атты эссе жаз. Оқыған сабақ тақырыбымен эссені байланыстыр.

Қалай ойлаймыз. Сабақпен байланыстыр: Қазақстан Еуразияның ортасында, мұхиттардан алыс жатыр. Сондықтан климат құрғақ, дала мен шөл көп. Одан әрі — немен мақтанатыныңды мысалдармен жаз.

Жауап үлгісі. Жоспар:

1. Қазақстан қай жерде орналасқан: ең үлкен материктің ортасында, мұхиттардан алыс.
2. Одан не шығады: жауын-шашын аз, жаз ыстық, қыс аязды, дала мен шөл көп.
3. Табиғат кереметтері: таулар, көлдер, шатқалдар, сирек кездесетін жануарлар.
4. Менің қорытындым және табиғатты сақтау үшін не істей аламын.

Үлгі: «Қазақстан Еуразияның дәл жүрегінде орналасқан. Мұнан кез келген мұхитқа дейін мыңдаған километр, сондықтан ылғалды теңіз ауасы бізге сирек жетеді. Сондықтан бізде дала мен шөл көп, жазда ыстық, қыста аяз болады. Бірақ Отанымның табиғаты таңғаларлықтай сан алуан. Оңтүстікте Іле Алатауының қарлы шыңдары көкке бой созса, жақын жерде Шарын шатқалы бар. Балқаш көлінің бір жартысы тұщы, бір жартысы тұзды. Біз мұхитпен емес, әлемдегі ең үлкен көлмен — Каспиймен шектесеміз. Далада ақбөкен жүгіріп, тауда қар барысы тіршілік етеді. Осы табиғатты сақтау — әрқайсымыздың міндетіміз».

Жауабы: әркімнің өз эссесі болады; үлгі жоғарыда.

Жадынама

• Материктер ауданы бойынша: Еуразия → Африка → Солтүстік Америка → Оңтүстік Америка → Антарктида → Аустралия.
• Мұхиттар ауданы бойынша: Тынық → Атлант → Үнді → Солтүстік Мұзды.
• Шеткі нүктелерді сызғышпен іздейміз: көлденең — солтүстік және оңтүстік, тігінен — батыс және шығыс.
• Километрмен ұзындығы: ендіктер айырмашылығы градуспен × 111 км (егер нүктелер экватордың екі жағында болса — градустарды қосамыз).
• Сипаттама жоспары: атауы → орналасуы → шайып жатқан мұхиттар (материктер) → шеткі нүктелері мен өлшемдері → климат (тереңдігі, ағыстары) → адам.

Шағын тест