§ 15. Жер бетіне халықтың қоныстану ерекшелігі неге байланысты

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 93–97-беттер.

Нені үйренесің

• Адамдардың Жерде неліктен біркелкі қоныстанбағанын түсіндіруді.
• Халықтың қоныстануының табиғи, тарихи және әлеуметтік-экономикалық себептерін атауды.
• Картадан әлемдегі және Қазақстандағы халық тығыз қоныстанған және дерлік бос аудандарды табуды.
• Халықтың тығыздығын формула бойынша есептеуді.

Ой қозғау

• Аумақтың ауданы дегеніміз не және оны немен өлшейді? Бұл — жер бетіндегі бір телімнің көлемі. Елдер мен қалаларды шаршы километрмен (км²) өлшейді.
• $1,000,000 : 500$ неше болады? 2000.
• Қайсысы көп: 1 км²-ге 7 адам ба, әлде 70 адам ба? Әрине, 70: онда адамдар 10 есе «тығыз».
• Сенің қалаң немесе ауылың қай өзеннің жағасында тұр? Ойлашы: үлкен қалалардың барлығы дерлік су жағасында орналасқан.

💡 Соңғы сұрақ — бүкіл сабақтың кілті. Адамдар әрдайым тұруға және жұмыс істеуге ыңғайлы жерге қоныстанған.

Тақырыпты талдаймыз

Адамдардан жасалған карта

40-суретті мұқият қара: материктердің контурлары сызықтардан емес, мыңдаған кішкентай адам фигураларынан құралған. Бұл — Жер халқы, яғни планетада өмір сүретін барлық адам. Зер сал: Еуразияда фигуралар тығыз топ болып тұр, ал Аустралияда олар өте аз.

Біз қаншамыз

Әлі 10 мың жыл бұрын бүкіл планетада бар-жоғы бірнеше миллион адам ғана тіршілік еткен — қазір екі-үш үлкен қалада сонша адам бар. Содан кейін халық саны барған сайын тез өсті.

🌟 Оқулық жазылып жатқанда Жерде шамамен 7,5 млрд адам болған. 2022 жылдың қарашасында Жерде сегізмиллиардыншы тұрғын дүниеге келді.

Халықпен демография ғылымы айналысады. Ол Жерде қанша адам тұратынын, олардың саны қалай өзгеретінін және олардың аумақта қалай қоныстанатынын, яғни қалай орналасатынын зерттейді.

📌 Демография — халықтың қоныстану заңдылығы туралы ғылым.

Халықтың орналасуы — белгілі бір аумақта халықтың орналасу үдерісі.

Адамдар неге «топтанып» тұрады

Адамдар Жерде өте біркелкі емес қоныстанған. Адамзат баласының шамамен жартысы құрлықтың небәрі 1/20 бөлігінде өмір сүреді! Неге олай?

1. Табиғат жағдайлары. Адамдар жылы, тұщы су бар, құнарлы жер жерлерге қоныстанады. Ең көне тығыз қоныстанған жерлер — ірі өзендердің алқаптары: Ніл (Африка), Тигр мен Евфрат (Алдыңғы Азия), Инд пен Ганг (Үндістан мен Пәкістан), Хуанхэ мен Янцзы (Қытай). Оларды картадан тауып көр: бәрі жылы өлкеде, жазықта жатыр. Өзен егістерге су, балық пен қайыққа жол берген.

2. Тарихи алғышарттар. Адамдар мыңдаған жыл тұрған жерде қалалар мен мемлекеттер өсті. Мұндай жерлерге жаңа тұрғындар келе берген.

3. Әлеуметтік-экономикалық себептер. Адам үшін басты нәрсе — еңбек етіп, табыс табу мүмкіндігі. Аңшылар мен егіншілер жылы жазықты таңдаған. Қолөнер мен сауда пайда болған кезде, адамдар сауда жолдарының қиылысына, теңіз бен өзен жағалауына қоныстана бастады. Бүгін адамдар зауыттар, кеңселер, университеттер мен ауруханалар бар жерге барады.

Сондықтан көне өзен алқаптарынан басқа, қазір Батыс Еуропа, Оңтүстік-Шығыс Азия, Солтүстік Американың шығысы және Орталық Америка тығыз қоныстанған.

🌟 Қазақстанның оңтүстігіндегі Түркістан қаласы Ұлы Жібек жолында өсті. Керуендер осында аялдап, саудаласты, сөйтіп қала байыды. Бұл — тарихи және экономикалық себептің бірге көрінген мысалы.

Халықтың тығыздығы — «шаршыға» қанша адам келеді

Адамдардың қай жерде тығызырақ тұратынын салыстыру үшін халықтың тығыздығын есептейді — аумақтың 1 км²-іне қанша тұрғын келеді.

📌 Халықтың тығыздығы — аумақтың 1 км²-іне келетін тұрғындар саны.

$\text{тығыздық} = \frac{\text{тұрғындар саны}}{\text{ауданы (км}^2)}$ Жауап 1 км²-ге шаққандағы адам санымен (адам/км²) шығады.

2017 жылғы деректер бойынша, дүниежүзі тұрғындарының орташа тығыздығы 1 шаршы км-ге 52 адамнан, Антарктиданы қосқанда 48 адамнан келеді.

Мысал: Қазақстан халқының жалпы саны 2018 жылдың сәуір айындағы деректер бойынша 18 212 800 адамға жетті, ал елдің ауданы — 2 724 900 км².

$18,212,800 : 2,724,900 \approx 6{,}7$ адам/км².

Яғни әр шаршы километрге 7 адамнан аз келеді. Бұл — өте аз: халықтың тығыздығы бойынша Қазақстан әлем тізімінің соңында (184-орын), ал халқының саны бойынша — шамамен 63-орында.

📕 Оқулықта Қазақстан халқының тығыздығы «1 км²-ге 6,64 адамнан сәл асады» деп жазылған. 18 212 800-ді 2 724 900-ге бөлсек, шамамен 6,68 шығады.

⚠️ Жиі кететін қате. Керісінше бөледі — ауданды адам санына. Есіңде болсын: жауап «километрге адам» болса, адамдар жоғарыда, бөлшектің алымында тұрады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Қайда тығыздық көбірек — біздің подъезде ме, әлде саяжайда ма?» Бала оны қалай есептеуді өзі ойлап табады: адам санын ауданға бөлу керек. Формула осылай оңай есте қалады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Халықтың қоныстануы дегеніміз не? Бұл — адамдардың аумаққа қалай орналасқаны.
• Халықтың тығыздығы дегеніміз не? Аумақтың 1 км²-іне келетін тұрғындар саны.
• Адамдардың қоныстануына қандай себептер әсер етеді? Табиғат жағдайлары, қоныстанудың тарихы және әлеуметтік-экономикалық себептер: жұмыс пен ыңғайлы жолдар бар жерге қоныстану.
• Ежелгі заманда адамдар неге өзен алқаптарына қоныстанды? Онда ішуге және егіске су, құнарлы топырақ, балық және қайық жүретін жол болды.
• Қазақстанның халық тығыздығы неге аз? Ел орасан зор, ал оның едәуір бөлігі — тұруға және шаруашылық жүргізуге қиын құрғақ дала, шөлейт және шөл.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(параграф басындағы сұрақ: «40-суретті мұқият қара»)

40-суретте не бейнеленген, қалай ойлайсың?

Қалай ойлаймыз. Алыстан қарашы: бүкіл сурет неге ұқсайды? Енді жақыннан: ол неден құралған?

Шешуі. Алыстан — материктері бар дүниежүзі картасы. Жақыннан материктердің көптеген кішкентай адам фигураларынан құралғаны көрінеді. Бұл — Жер халқының бейнесі: фигуралар көп әрі тығыз жерде адамдар да көп.

Жауабы: адам фигураларынан жасалған дүниежүзі картасы — Жер халқы және оның материктер бойынша қоныстануы.

№ 2

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «„Дүниежүзі халықтарының қоныстануы“ картасымен таныс. Қай ауданға адамдар тіптен қоныстанбаған?»)

41-суреттегі картадан адамдар дерлік қоныстанбаған аудандарды тауып, онда адам неге аз екенін түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Картадағы ақ және ең ашық түсті жерлерде 1 км²-ге 1 адамнан аз келеді. Әр осындай жер үшін өзіңнен сұра: тұруға не кедергі? Суық па? Су жоқ па? Өтуге болмайтын орман ба? Биік таулар ма?

Жауап үлгісі.

Жауабы: суық аудандар (Антарктида, Гренландия, тундра), шөлдер (Сахара, Аустралияның орталығы), дымқыл ормандар (Амазонка) және биік таулар дерлік қоныстанбаған. Себептері — табиғи: суық, судың жетіспеуі, артық ылғал, биіктік.

№ 3

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Қазақстан халқының қоныстану сипатымен таныс… Өскемен және Алматы қалаларындағы халық тығыздығындағы айырмашылық туралы тұжырым жаса»)

42-суреттегі «Халықтың тығыздығы» картасын пайдаланып, Қазақстанның халық тығыз орналасқан және сирек орналасқан аудандарын анықта. Өскемен және Алматы қалаларындағы халық тығыздығындағы айырмашылық туралы тұжырым жаса.

Қалай ойлаймыз. Картада түс қою (қызғылт) болған сайын, 1 км²-ге адам көп келеді. Картаның шартты белгілері бойынша екі қала маңындағы түсті салыстыр.

Жауап үлгісі.

1. Халық тығыз орналасқан аудандар — оңтүстік және оңтүстік-шығыс (тау етегі: Алматы, Шымкент, Тараз), сондай-ақ солтүстіктегі белдеу (Петропавл, Қостанай, Астана) және шығыс (Өскемен, Семей). Онда құнарлы жерлер, өзендер мен таудан келетін су, көптеген қала мен кәсіпорын бар.
2. Халық сирек орналасқан аудандар — елдің орталығы (Бетпақдала, Сарышаған төңірегі), батысы — Арал теңізі мен Үстірт төңірегі. Онда шөл мен шөлейт, су аз.
3. Алматы маңында түс ең қою: 1 км²-ге 50-ден 100-ге дейін және одан да көп адам. Өскемен маңында түс ашығырақ: шамамен 1 км²-ге 25–50 адам.
4. Тұжырым: Алматы төңірегінде халық тығыздығы айтарлықтай жоғары. Алматы — елдің ең үлкен қаласы, тау етегінде климаты жұмсақ, су жеткілікті және жұмыс көп.

Жауабы: халық оңтүстікте, солтүстікте және шығыста тығызырақ, ал ең сирек — орталық пен батыста қоныстанған. Алматы төңірегінде тығыздық Өскеменнің маңынан жоғары.

№ 4

(№ 1 сарамандық жұмыс «Өзің тұратын елді мекендегі халықтың тығыздығын анықтау»)

Өзің тұратын елді мекеннің, ауданның, облыстың немесе елдің ауданы мен халқының санын тауып, халықтың тығыздығын есепте. Қорытынды жаса.

💡 Сарамандық жұмыс. Саған қажет: статистикалық деректер (ғаламтордан немесе энциклопедиядан табуға болады), карта, калькулятор, қарындаш, қағаз.

Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы мысал үшін: елді мекенде 145 000 тұрғын бар, ауданы 9 км².

Шешуі. $145,000 : 9 = 16,111{,}1... \approx 16,111$ адам/км².

Алматы үшін орындау үлгісі.

1. Алматының ауданы — шамамен 683 км².
2. Халқы — шамамен 2,3 млн адам.
3. $2,300,000 : 683 \approx 3370$ адам/км².
4. Қорытынды: Алматыда әр шаршы километрде орта есеппен 3000-нан астам адам тұрады — бұл бүкіл Қазақстандағыдан шамамен 500 есе тығыз. Үлкен қалаларда адамдар өте тығыз тұрады: көп қабатты үйлер, жұмыс, оқу мен дүкендер көп. Ал орасан зор дала мен шөл кеңістіктері дерлік бос.

Жауабы: оқулықтағы мысалда ≈ 16 111 адам/км²; өз елді мекенің үшін — өз деректерің бойынша (Алматы үлгісі ≈ 3370 адам/км²).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Ресми деректерді табуға көмектесіңіз: халық санын Ұлттық статистика бюросы (stat.gov.kz) жариялайды, ауданын — әкімдіктің сайтынан табуға болады. Бала дереккөзді және деректердің жылын жазып қойсын: бұл ғылыми жұмыстың бір бөлігі.

Жадынама

• Адамдардың жартысы құрлықтың 1/20 бөлігінде тұрады.
• Халықтың ежелгі орталықтары — Ніл, Тигр мен Евфрат, Инд пен Ганг, Хуанхэ мен Янцзы алқаптары.
• Суық, құрғақ, тым дымқыл немесе тауда биік жерлер дерлік бос.
• Қазақстанда оңтүстік, солтүстік және шығыс тығызырақ қоныстанған, ал орталық пен батыс сирегірек.

Шағын тест