§ 20. Барлық заттарды органикалық және бейорганикалық заттарға қалай жіктеуге болады?

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар мен материалдар. 117–120-беттер.

Нені үйренесің

• Заттарды органикалық және бейорганикалық заттарға бөлуді.
• Органикалық заттарда әрқашан қандай элемент болатынын түсіндіруді.
• Органикалық және бейорганикалық заттардың қасиеттерін салыстыруды.
• Оларды тәжірибеде ажыратуды: қыздырғанда не қарайады, не қарайған жоқ.

Ой қозғау

• Қарапайым зат күрделі заттан немен ерекшеленеді? Қарапайым затта бір түрлі атомдар, ал күрделі затта әртүрлі атомдар болады.
• Тірі және жансыз табиғат дегеніміз не? Тірі табиғат — өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, адамдар. Жансыз табиғат — тастар, су, ауа, құм.
• Қантты қатты қыздырғанда оған не болды (§ 19)? Ол балқыды, сосын қарайып, күйіп кетті.
• Қара көмір неден тұрады? Негізінен көміртектен.

💡 Қант салынған сынауықтағы қара көмірді есіңе сақта. Ол — бүгінгі сабақтың бәріне берілген кеңес.

Тақырыпты талдаймыз

Миллиондаған зат — екі үлкен топ

Ғалымдарға ондаған миллион зат белгілі, және жыл сайын жаңалары ашылады. Әр заттың өз атауы және өз белгілері бар — адамдардың саусақ іздері сияқты. Адаспау үшін барлық заттар екі үлкен топқа бөлінеді: органикалық және бейорганикалық.

📕 Оқулықтағы сандар үйлеспейді: мәтінде «60 миллионнан астам зат белгілі» делінген, ал 13-сызбада небәрі шамамен 27,5 млн (27 млн органикалық және 0,5 млн бейорганикалық). Біз сызбадағы сандарды алдық. Қазір ғалымдар 200 миллионнан астам затты біледі.

Басты құпия — көміртек

Әрбір органикалық заттың құрамында міндетті түрде көміртек атомдары болады. Көміртексіз біз білетін өмір болмас еді: тірі ағзалардың барлық жасушалары, ұлпалары мен мүшелері органикалық заттардан құралған.

Органикалық заттар тірі ағзаларда пайда болады. Мысалы, қант жер қойнауында кездеспейді. Оны қант қызылшасынан немесе қант құрағынан алады: өсімдіктің өзі қант жасайды, ал адамдар оны шырыннан бөліп алады.

📌 Органикалық заттардың құрамында көміртек болады және олар тірі ағзаларда пайда болады: қант, крахмал, ақуыздар, майлар, парафин, лимон қышқылы, спирттер, каучук, пластмасса. Бейорганикалық заттар жансыз табиғат денелерін құрайды: су, құм, ас тұзы, бор, минерал тұздар.

📕 Оқулықтың 118-бетінде «парафин, лимон қышқылы, каучук, спирт, пластмасса, қант, майлар, ақуыздар» бейорганикалық заттардың мысалы ретінде аталған. Бұл — қате: аталған заттардың бәрі органикалық. Жоғарыдағы тізімге сен сеніп жұмыс істей бер.

💡 Қазір көптеген органикалық заттарды зауыттарда да жасайды — пластмасса, дәрі, жасанды каучук. Бірақ оларда да міндетті түрде көміртек болады.

Олар немен ерекшеленеді

Органикалық заттар берік емес, ұзақ сақталмайды. Олардың көбі қыздырғанда төмен температурада балқиды немесе ыдырап, күйіп кетеді. Бейорганикалық заттар әдетте берік және қатты қыздыруға төзеді: құм мен тұзды спирттік шаммен балқыта алмайсың.

Су — бейорганикалық, бірақ тірі ағзада бар

Су — Жердегі ең көп тараған бейорганикалық зат. Сонымен қатар ол тірі ағзаның әр жасушасында бар. Адам массасының шамамен 70 %-ы — су.

🌟 Қияр мен қарбызда су шамамен 90 % және одан да көп! Сондықтан қарбыз ыстықта шөлді жақсы басады.

⚠️ Жиі кететін қате. «Су барлық тірі жандарда бар болса, демек ол органикалық». Олай емес! Суда көміртек жоқ, ол — бейорганикалық. Органикалық болатынын не болмайтынын заттың құрамы шешеді, ал заттың қайда екені емес.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Ас үйде ойын ойнаңыз: сіз өнімді немесе затты атайсыз, бала «органика» немесе «бейорганика» деп жауап береді. Тұз, қант, май, су, ұн, сода, сірке суы — жақсы мысалдар. Кеңес: егер зат табада күйіп кетсе, ол органикалық.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Барлық заттар қандай екі топқа бөлінеді? Органикалық және бейорганикалық.
• Органикалық заттардың құрамына міндетті түрде не кіреді? Көміртек.
• Органикалық заттар қайда пайда болады? Тірі ағзаларда (қазір көбін зауыттарда да алады).
• Бейорганикалық заттарға мысал келтір. Су, құм, ас тұзы, бор, мәрмәр.
• Органикалық заттар қасиеттері бойынша немен ерекшеленеді? Олар берік емес, төмен температурада балқиды және қайнайды, қыздырғанда ыдырайды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Суретке мұқият қара: стақандағы су, тұздық, шие, тас, себеттегі жұмыртқа. Оларды ұқсас белгілері бойынша 2 топқа бөл. Қандай белгілері бойынша бөлгеніңді түсіндір. Топтарды өз мысалыңмен толықтыр.

Қалай ойлаймыз. Өсімдік немесе жануар нені өсіргенін, ал жансыз табиғаттан нені алғанымызды ойлан.

Шешуі. Шие мен жұмыртқа тірі ағзалардан алынады, оларда органикалық заттар көп: қанттар, ақуыздар, майлар. Су, тұз және тас жансыз табиғаттан алынған, бұлар — бейорганикалық заттар.

Жауабы: 1-топ (органика) — шие, жұмыртқа; қосамыз: алма, сүт, бал, нан. 2-топ (бейорганика) — су, тұз, тас; қосамыз: құм, бор, балшық.

💡 Шие мен жұмыртқа — денелер, оларда су да бар. Бірақ олардың құрамында органикалық заттар көбірек, сондықтан біз оларды бірінші топқа жатқызамыз.

№ 2

Параграфтан алған ақпаратыңды пайдаланып, 14-кестедегі «Салыстыру сызығын» толтыр.

Қалай ойлаймыз. Кестенің ортасындағы жолдармен жүріп, әрқайсысына параграф мәтінінен жауап ізде.

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

№ 3

1-тәжірибе. Сынауыққа 1 қасық қант сал. Сосын оны ұстағышқа бекітіп, спирттік шамның жалынымен қыздыр. Затты қыздырған кезде сынауықты өзіңе қарай бұрып қойма. Нені байқадың? Неге қант қарайып кетті? Шыны қабырғасында не пайда болды? Алынған зат неге ұқсайды?

🧪 Тәжірибе. Саған қажет: сынауық, сынауық ұстағыш, спирттік шам, сіріңке, 1 қасық қант.

Қалай ойлаймыз. § 19-дағы қантты еске түсір. Қант пен басқа органикалық заттардың нені ортақ?

Жауабы: қант қоңырланып, қарайады, су мен түтін бөлінеді; қант қарайды, себебі қыздырғанда ыдырап, одан көміртек бөлініп шықты; шыны қабырғасында су тамшылары пайда болды; сынауықта көмір түзілді, ол күйе мен күйген нанға ұқсайды.

⚠️ Спирттік шаммен жасалатын тәжірибелерді тек сыныпта мұғаліммен немесе үйде ересек адаммен бірге жаса. Сынауықты алдымен бүкіл ұзына бойы, содан кейін зат жатқан жерін қыздыр. Ыстық шыны суық шынымен бірдей көрінеді: оны қолыңмен ұстама.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде қауіпсіз нұсқасы: құрғақ табаға бір шымшым ұн (оның құрамында крахмал көп) және бір шымшым тұз салыңыз. Плитада қыздырыңыз. Ұн қараяды да, күйік иісі шығады, ал тұз ақ күйінде қалады. Сорғышты қосуды ұмытпаңыз.

№ 4

2-тәжірибе. Сынауыққа 1 қасық ұнтақталған бор сал. Сосын оны ұстағышқа бекітіп, спирттік шамның жалынымен қыздыр. Нені байқадың? Қандай өзгерістер болды?

Қалай ойлаймыз. Бор көне ұлулардан пайда болған, бірақ миллиондаған жыл бойы жер астында бейорганикалық затқа айналған. Ол спирттік шамның отына шыдай ма?

Шешуі. Бор ақ ұнтақ күйінде қалады. Ол балқымайды, қарайып кетпейді және түтін шығармайды. Бор ыдырай бастауы үшін шамамен 900 °C температура керек — бұл спирттік шам сынауықты қыздыра алатыннан әлдеқайда жоғары.

Жауабы: байқалатындай өзгеріс болған жоқ: бор қарайған жоқ және балқыған жоқ.

№ 5

Тәжірибе жасауға ұсынылған екі заттың қайсысы органикалық, қайсысы бейорганикалық зат болып табылатындығы туралы қорытынды жаса.

Жауабы: қант — органикалық зат (қыздырғанда күйіп кетті, демек, оның құрамында көміртек бар); бор — бейорганикалық (қыздырғанда өзгерген жоқ).

№ 6

(оқулықта — 1-тапсырма) Заттарды органикалық және бейорганикалық топтарға бөл: ас тұзы, су, мәрмәр, қант, қойдың майы, целлюлоза (ағаш сүрегінің құрама бөлігі), ақуыз, құм, пенициллин, аспирин.

Қалай ойлаймыз. Тірі табиғат берген немесе жанып, күйіп кететін нәрсенің бәрі — органика. Тастар, құм, тұз, су — бейорганика.

Шешуі.

• Қант, қойдың майы, целлюлоза, ақуыз — оларды тірі ағзалар жасайды.
• Пенициллин — алғашында зең саңырауқұлағынан алынған дәрі.
• Аспирин — зауытта жасалатын дәрі, бірақ оның құрамында көміртек бар. Оның «арғы атасын» тал қабығынан тапқан.
• Тұз, су, мәрмәр, құм — жансыз табиғат заттары.

Жауабы: органикалық — қант, қойдың майы, целлюлоза, ақуыз, пенициллин, аспирин; бейорганикалық — ас тұзы, су, мәрмәр, құм.

⚠️ Жиі кететін қате. Мәрмәрді бор сияқты «ұлулардан пайда болған тас» деп органикаға жатқызады. Бірақ дайын мәрмәрде тірі зат қалмаған — бұл бейорганикалық зат.

№ 7

(оқулықта — 2-тапсырма) Қорытынды жаса: сөйлемдерді аяқта.

Жауабы: барлық заттар органикалық және бейорганикалық болып бөлінеді; органикалық заттар берік емес, ұзақ сақталмайды, төмен температурада балқиды және қайнайды; олардың құрамына әрқашан көміртек кіреді; органикалық заттар қыздырғанда ыдырайды (күйеді); бейорганикалық заттарға су, құм, тұз, бор, мәрмәр жатады.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Сен — маған, мен — саған» ойыны)

Сыныптастарыңа қоятын сұрақтар әзірле. Сұрақтар «… түсіндір», «… салыстыр», «… айырмашылығы неде?», «… бола ма?», «… дәлелде» деген үлгіде болуы тиіс. Сыныптастарыңның қойған сұрақтарына жауап бер. Кім ең көп дұрыс жауап айтса, сол ойын жеңімпазы болады.

Сұрақтар мен жауаптар үлгісі.

• Қантты шахтадан неге өндіруге болмайтынын түсіндір. Оны өсімдіктер — қызылша мен қант құрағы жасайды. Жер қойнауында қант жоқ.
• Қыздырғандағы крахмал мен борды салыстыр. Крахмал қарайады, бор өзгермейді.
• Органикалық заттардың бейорганикалық заттардан айырмашылығы неде? Органикалық заттарда әрқашан көміртек бар, олар тірі ағзаларда пайда болады.
• Біздің денемізде су көп болғандықтан, суды органикалық зат деп атауға бола ма? Жоқ, оның құрамында көміртек жоқ.
• Нанның құрамында органикалық заттар бар екенін дәлелде. Күйген тост қарайады — бұл көміртек.

Жауабы: әркімнің өз сұрақтары болады; үлгілері жоғарыда.

💡 Сабақтың соңында 0-ден 100-ге дейінгі «Өзін-өзі бағалау шәкілі» бар: тақырыпты қаншалықты меңгердің, қаншалықты зейінді және мұқият болдың. Өзіңді шын бағала да, үйде нені қайталау керегін шеш.

Жадынама

• Барлық заттар — органикалық және бейорганикалық.
• Органикалық заттарда әрқашан көміртек болады.
• Органикалық заттар берік емес, қыздырғанда ыдырайды.
• Органикалық болатынын не болмайтынын құрамы шешеді, ал заттың қайдан табылғаны емес.

Шағын тест