§ 27. «Тұрмыстық химия» деген не және оларды қауіпсіз пайдалану ережелері қандай
Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар мен материалдар. 144–145-беттер.
Нені үйренесің
- Бақылау стаканымен тәжірибе жүргізіп, нәтижелерді салыстыруды.
- Тұрмыстық химия құралының ерітінді ортасын индикатормен анықтауды.
- Құралды қауіптілік дәрежесі бойынша топқа жатқызуды.
- Жуғыш заттар мен ерітінді ортасы тірі организмдерге қалай әсер ететінін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Тұрмыстық химияны қауіптілігі бойынша қандай төрт топқа бөледі? Салыстырмалы қауіпсіз, көзге және теріге қауіпті, отқа қауіпті, улы.
- Ерітінді ортасын немен анықтайды? Индикатормен: ол қышқылдық және сілтілік ортада түсін өзгертеді.
- СЖЗ дегеніміз не? Синтетикалық жуғыш зат, мысалы, кір жуғыш ұнтақ.
- Өсімдікке жапырақ не үшін керек? Оларда жарықта қоректік заттар түзіледі; жапырақтар жасыл әрі серпімді болуы керек.
Тақырыпты талдаймыз
Неге екінші стакан керек
Тәжірибеде екі стакан, екеуінде де бірдей элодея бұтақшалары. Біріншісінде — кәдімгі шүмектегі су, екіншісінде — кір жуғыш ұнтақ ерітіндісі. Бірінші стакан — бақылау стаканы: оған қарап салыстырады. Өсімдік тек екінші стақанда өзгерсе, демек, кінәлі — уақыт немесе жарық емес, ұнтақ.
📌 Әділ тәжірибеде бір нәрседен басқасының бәрі бірдей болады. Мұнда тек судағы ұнтақ қана өзгеше.
💡 Элодея — су өсімдігі, оны көбіне аквариумға отырғызады. Оның жапырақтары жұқа, дерлік мөлдір, сондықтан өзгерістері анық көрінеді.
Ерітінді ортасы дегеніміз не
Ерітінді қышқылдық (лимон шырыны сияқты), бейтарап (таза су сияқты) немесе сілтілік (сабынды су сияқты) болуы мүмкін. Мұны индикатор анықтайды: әмбебап қағаз шкала бойынша түсін өзгертеді.
⚠️ Жиі кететін қате. «Тазартатын құрал» әрқашан сілтілік деп ойлайды. Тот пен қақты кетіретін құралдар көбіне қышқылды болады. Сондықтан болжамай, индикаторға қараймыз.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Бақылау тәжірибесі дегеніміз не? Әсерсіз өткізілетін тәжірибе (мұнда — ұнтақсыз), негізгі тәжірибені соған салыстырады.
- Элодеяны қанша уақыт бақылайды? 20 минут.
- Ерітінді ортасын немен анықтайды? Индикатормен: әмбебап қағазбен, лакмуспен, фенолфталеинмен.
- Құралдың қауіптілік тобын қалай білуге болады? Заттаңбадағы жазулар мен белгілер бойынша.
Жаттығуларды шығарамыз
⚠️ Бастамас бұрын. Қолғап киіп жұмыс істе. Ерітінділердің дәмін татпа және тым жақыннан иіскеме. Ерітінді теріге немесе көзге тисе, дереу көп сумен шай да, мұғалімге айт. Жұмыстан кейін қолыңды жу.
№ 1
1-тәжірибе «Синтетикалық жуғыш құралдардың тірі организмге әсері». Элодея балдырын 2 стаканға сал: біреуінде кәдімгі су, екіншісінде кір жуғыш ұнтақ ерітіндісі бар. 20 минуттан кейін өзгерістерді жаз.
🧪 Тәжірибе. Қажет: екі бірдей стакан, шүмектегі су, кір жуғыш ұнтақ (бір стаканға шамамен шай қасық), элодеяның екі бірдей бұтақшасы, сағат, қолғап, лупа (болса).
Қалай ойлаймыз. «Жалпы» емес, белгілері бойынша салыстыр: түсі, пішіні, жапырақтардың күйі. Екінші стақандағы әрбір айырмашылық — ұнтақтың әсері.
Шешуі. Әдетте мынаны көреміз:
- № 1 стақанда элодея өзгермейді: жапырақтары қою жасыл, серпімді, тегіс;
- № 2 стақанда жапырақтар түссізденеді немесе сарғаяды, босаңсиды, бұралуы мүмкін, оларда көбік қабаты пайда болады.
Жауабы: суда элодея бұрынғы күйінде қалды, ұнтақ ерітіндісінде жапырақтары түссізденіп, босаңсыды — жуғыш зат өсімдікке зиян.
👨👩👧 Ата-анаға. Тәжірибені үйде аквариумнан алынған бұтақшамен немесе бір уыс аскөкпен қайталауға болады. Ерітіндіні аквариумға құйбаңыз, ал тәжірибеден кейін өсімдікті балықтарға қайтармаңыз.
№ 2
1-тәжірибенің нәтижелерін 19-кестеге енгіз: № 1 стақанның (су) және № 2 стақанның (СЖЗ ерітіндісі) жапырағының түсі, пішіні, күйі және ескертуі.
Қалай ойлаймыз. Әр ұяшыққа қысқаша, 1–3 сөз жаз. «Ескертуге» жоғарыдағы жолдарға сыймағанын жаз.
Шешуі. Толтыру үлгісі (сенде егжей-тегжейі басқаша болуы мүмкін):
| Тәжірибенің 20 минуты өткеннен кейін | № 1 стақан, кәдімгі су | № 2 стақан, ерітінді (кір жуғыш ұнтақ) |
|---|---|---|
| Жапырақтың түсі | қою жасыл | бозарған, жер-жерде сарғыш |
| Жапырақтың пішіні | тегіс, өзгермеген | жиектері бұралған |
| Жапырақтың күйі | серпімді | босаң, жұмсақ |
| Ескерту | өзгеріс жоқ | өсімдікте көбік пен қабыршақ бар |
Жауабы: кесте толтырылды; өзгерістер тек № 2 стақанда.
№ 3
2-тәжірибе. Кір жуғыш ұнтақтың, ыдыс жууға арналған құралдың, тазартатын құралдың (немесе мұғалім берген кез келген басқа құралдың) ерітінді ортасын анықта. Берілген барлық тұрмыстық химия құралдарының ерітінділері қандай орта екендігін анықта. Нәтижені 19-кестеге жаз.
🧪 Тәжірибе. Қажет: 3 стақанша, су, әр құралдан бір шымшымнан немесе тамшыдан, шкаласы бар әмбебап индикатор қағазы, шыны таяқша, қолғап.
Қалай ойлаймыз. Әр ерітіндіден кейін таяқшаны шайып отыр, әйтпесе ерітінділер араласып, нәтиже қате болады.
Шешуі. Әдеттегі нәтижелер:
| құрал | индикатор түсі | орта |
|---|---|---|
| кір жуғыш ұнтақ | көк | сілтілік |
| ыдыс жуатын құрал | сарғыш жасыл | бейтараптыққа жақын |
| тазартатын құрал (мысалы, хлорлы) | көк | сілтілік |
| қақ кетіретін құрал (берсе) | қызыл | қышқылдық |
Жауабы: кір жуғыш ұнтақ ерітіндісі — сілтілік, ыдыс жуатын құрал — бейтараптыққа жақын, тазартатын құралдарда орта түріне байланысты (хлорлысы — сілтілік, қақ кетіретіні — қышқылдық).
№ 4
Ұсынылған тұрмыстық химия құралдарының пайдалану ережелерін зертте. Олар қандай қауіптілік дәрежесі тобына жататынын анықта.
Қалай ойлаймыз. Орауыштағы жазуларды оқы. Шешуші — атауы емес, ескертулер мен белгілер.
Шешуі. Ескертусіз кір жуғыш ұнтақ — салыстырмалы қауіпсіз. «Көзге тигізбеу керек» деп жазылған ыдыс жуатын құрал, сондай-ақ хлорлы немесе қышқылды тазартатын құралдар — көзге және теріге қауіпті. Жалын белгісі бар аэрозоль — отқа қауіпті. Бас сүйегі бар құрал — улы.
Жауабы: топ заттаңбадағы жазулар бойынша анықталады; үлгісі жоғарыда.
№ 5
Сарамандық жұмыс бойынша қорытынды жаса.
Жауап үлгісі.
- Кір жуғыш ұнтақ ерітіндісі су өсімдігіне зиян: 20 минутта элодея жапырақтары түссізденіп, босаңсыды.
- Тұрмыстық химия құралдарының ерітінділерінің ортасы әртүрлі: ұнтақта — сілтілік, ыдыс жуатын құралда — бейтараптыққа жақын, қақ кетіретін құралдарда — қышқылдық.
- Заттаңба бойынша құралды қауіптіліктің төрт тобының біріне жатқызып, қорғану шараларын таңдауға болады.
- Демек, жуғыш заттардың қалдығын табиғи су айдындарына төгуге болмайды, ал олармен қолғап киіп жұмыс істеу керек.
Жауабы: СЖЗ тірі организмдерге зиян; құралдардың ортасы әртүрлі; қауіпсіздік ережелері міндетті.
№ 6
Ерітінді ортасы тірі организмдерге қалай әсер етеді, толық жауап бер. Неліктен олай болды, болжамыңды жаз.
Қалай ойлаймыз. Тірі жасушалардың көбі бейтарапқа жақын ортада өмір сүретінін есіңе түсір. Егер оны күрт өзгертсе, не болады?
Жауап үлгісі.
- Өсімдіктердің, балықтардың және микроорганизмдердің көбіне бейтарап немесе бейтараптыққа жақын ортасы бар су керек.
- Қатты сілтілік немесе қатты қышқылдық орта жасушаларды зақымдайды: олардың қабықшасын бұзады, өсімдік солып, қурап қалуы мүмкін. Мұны элодеядан көрдік.
- Жуғыш заттар сонымен қатар су бетінде қабықша мен көбік түзеді, олар арқылы оттегі нашар өтеді.
- Сондықтан ұнтағы бар ағынды сулар өзендер мен көлдерге қауіпті. Адамның терісінде сілті мен қышқыл құрғақтық, тітіркену және тіпті күйік тудырады — қолғап сондықтан керек.
Жауабы: ортаның күрт өзгеруі (қатты қышқылдық немесе сілтілік) тірі жасушаларды жояды; жуғыш заттар су организмдеріне қауіпті және адам терісін тітіркендіреді.
🌟 Су айдынындағы ұнтақтың артық мөлшері балдырлар үшін «жем» де болады: кейбір ұнтақтардағы фосфаттар судың «гүлденуіне» әкеледі, содан кейін балықтарға оттегі жетіспей қалады.
Жадынама
- Тәжірибені бақылаумен салыстыр: тек бір шарт өзгеше.
- Индикатор ерітінді ортасын көрсетеді.
- Жуғыш заттар судағы тірі организмдерге зиян.
- Қолғап киіп жұмыс істейміз, ештеңенің дәмін татпаймыз.