§ 54. Неліктен экожүйенің ауысуы орын алады

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 126–131-беттер.

Нені үйренесің

• Экожүйенің маусымдық өзгерістерін көпжылдық өзгерістерінен ажыратуды.
• Экожүйенің ауысуына әсер ететін үш түрткіжайт тобын атауды: биотикалық, абиотикалық, антропогендік.
• Сукцессия дегеннің не екенін «көл → батпақ → шалғын → орман» мысалымен түсіндіруді.
• Адамның экожүйелерді қалай тез өзгертетініне мысал келтіруді: тың жерлерді жырту, мал жаю, жаңа түрлерді әкелу.

Ой қозғау

• Экожүйе неден тұрады? Биоценоздан (тірі) және экотоптан (жансыз).
• Ыдыратушылар (редуценттер) не істейді? Өлі қалдықтарды ыдыратып, минералды заттарды топыраққа қайтарады.
• Көктемгі дала тамыз айындағы даладан немен ерекшеленеді? Көктемде ол жап-жасыл, қызғалдақ пен жауқазын гүлдейді. Жаздың соңына қарай шөп күйіп, сарғыш-қоңыр түске енеді.
• Заттар айналымы дегеніміз не? Заттардың бір организмнен екіншісіне, сосын қайтадан топыраққа, суға, ауаға өтуі.

Тақырыпты талдаймыз

Экожүйе де есейеді

Бір жыл ішінде экожүйе көз алдымызда өзгереді. Көктемгі дала гүлге малынады, күзгі орман алтын-қызыл түске боянады, қысқы орман қарлы тақия киеді. Бұл — маусымдық өзгерістер: олар жыл сайын қайталанады.

Бірақ көпжылдық өзгерістер де бар. Экожүйе тұрақты, өзін-өзі қолдайды, бірақ сонда да баяу дамиды. Түрі аз қарапайым бірлестіктер түрі көп күрделі бірлестіктермен ауысады.

📌 Экожүйенің дамуы — бір жерде өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар мен микробтар бірлестіктерінің ауысуы.

Көл қалай орманға айналады

Көлде заттар айналымы тұйықталмаған. «Қоқыстың» бәрі өңделіп үлгермейді: өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары түбіне жинала береді. Көл тайыздайды да, батпаққа айналады. Мүктер өліп, нығызданып, шымтезекке айналады.

Кеуіп қалған шымтезекке шалғын шөптері қоныстанады: алдымен ылғал сүйгіш, сосын ылғалы орташа жеткілікті шөптер. Сөйтіп шалғын пайда болады. Бірақ шалғында да айналым тұйықталмайды: топырақ қатайып, бұталар, содан кейін ағаштар шыға бастайды. Алдымен олар аз, кейін көбейеді — міне, алаңқайлары бар орман да қалыптасты.

📌 Сукцессия — бір учаскеде бір бірлестіктердің басқаларымен бірізді, заңды түрде ауысуы. Мысалы, құмдар мен тасты сусымалардың өсімдік басуы, иесіз қалған егістікті өсімдіктер мен жануарлардың мекендеуі.

🌟 Қапшағай су қоймасының жағасындағы құмдарда немесе далада тасталған егістіктерде сукцессияны өз көзіңмен көруге болады: алдымен арамшөптер мен жусан пайда болады, сосын көпжылдық шөптер, ал бірнеше жылдан кейін — бұталар.

Экожүйені өзгертетін үш күш

Неге бір бірлестік екіншісімен ауысады? Ғалымдар түрткіжайттардың үш тобын бөледі.

Баяу және жылдам

Организмдердің өз әсерінен болатын ауысу баяу жүреді: ондаған, жүздеген, мыңдаған жыл. Мұнда басты рөлді өсімдіктер атқарады.

Адам экожүйелерді жылдам өзгертеді — бірнеше жылда. Мұнда түр жиі азайып, экожүйе қарапайым әрі әлсіз болып қалады.

• Тың жерлер. XX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда орасан зор далалар жыртылды. Табиғи далалық экожүйелер жойылды, сонымен бірге көптеген жәндік, сүтқоректілер түрлері, неше алуан шөп түрлері де құрыды.
• Су қоймалары. Жайылма шалғындар (оларды әр көктемде өзен тасқыны басады) мәңгілікке су астында қалады.
• Малды бір жерде жаю. Мал дәмді астық тұқымдастарды жеп қояды, ал жеуге жарамайтын жусан мен ошаған өсіп кетеді. Көптеген өсімдік тұқым шашып үлгермейді. Түр азайып, қорек желілері қарапайымдана береді.

🌟 Ақбөкен — мұрны қызық, хоботқа ұқсайтын дала киігі. Браконьерлер салдарынан ол жойылуға шақ қалып, Қызыл кітапқа енгізілді. Ақбөкен тек Қазақстанда, Өзбекстанда, Түркменияда және Моңғолияда (және аздап Ресейде) тіршілік етеді. Қорғаудың арқасында Қазақстанда оның саны едәуір өсті: 2023 жылғы авиаесеп бойынша — шамамен 1,9 миллион бас.

📕 Оқулықта ақбөкеннің «шамамен 150 мың бас» екені жазылған. Бұл ескірген дерек: 2023 жылғы авиаесеп бойынша олардың саны шамамен 1,9 млн.

Аустралияны жұтып қоя жаздаған кактус

Кейде адам экожүйеге жаңа түр әкеледі. XIX ғасырдың басында жайылымдарға тікенекті қоршау жасау үшін Америкадан Аустралияға опунция кактусы әкелінді. Оның жаудан қорқатын жері жоқ еді, сондықтан ол өсіп кетіп, жергілікті өсімдіктерді ығыстырды да, тұтас экожүйелерді өзгертті.

Құтқарған — кактус откөбелегі: оның құрттары (жұлдызқұрт) опунция жейді. Откөбелек XX ғасырдың 1920-жылдары әкелінді, кактус азайды, ал экожүйелер біртіндеп қалпына келді.

💡 Биотикалық түрткіжайт қалай жұмыс істейтінін көрдің бе? Бір түр (құрт) екіншісін (кактусты) тежейді. Табиғатта бәрі тепе-теңдікте, адам байланыстарды бұзбайынша.

Табиғаттың өзі бұзғанда

Найзағай орманды өртейді. Су мен жел топырақты шайып, жалаңаш жартастарды ашады. Құндыздардың бөгеті шалғынды батпаққа айналдырады. Климаттың күрт өзгеруі, жанартау атқылауы, таулардың өсуі де экожүйелерді бұзады.

Бірақ табиғатта «дәрі» бар — дәл сол сукцессия. Күйген жерде алдымен иван-шай, сосын қайың өседі, ал ондаған жылдан кейін қайтадан орман пайда болады. Онсыз Жер баяғыда жалаңаш тасқа айналар еді.

Алыс өткенде климат бірнеше рет өзгерген. Жылы әрі ылғалды дәуірлерде планетаны тропик ормандар басқан. Құрлық көтеріліп, климат құрғақтанғанда ормандар саваннаға, далаға айналып, шөлдер пайда болған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Серуенде тасталған жерді, ескі гүлзарды немесе бос алаңды табыңыз. Сұраңыз: «Егер ешкім шалмаса, 10 жылдан кейін мұнда не өсер еді?» Бұл — сукцессияның жақсы тірі мысалы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Маусымдық өзгерістер көпжылдық өзгерістерден немен ерекшеленеді? Маусымдық өзгерістер жыл сайын қайталанады (гүлдеу, жапырақ түсу). Көпжылдық өзгерістер жылдар бойы жүріп, экожүйенің өзін өзгертеді.
• Экожүйені өзгертетін түрткіжайттардың қандай үш тобы бар? Биотикалық (жанды табиғат), абиотикалық (жансыз табиғат), антропогендік (адам).
• Қай ауысу тезірек жүреді — табиғи ма, әлде адам тудырған ба? Адам тудырғаны: бірнеше жылда, ал табиғиы — жүздеген, мыңдаған жылда.
• Тың жерлерді игерген кезде Қазақстан даласына не болды? Олар жыртылды, табиғи далалық экожүйелер көптеген түрімен бірге жойылды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сұрақ бойынша ойлан. Сыныпқа өз нұсқаңды ұсын. Биоценоздан қандай да бір түр жойылған кезде қалғандары оның орнын басады, санын көбейтеді және оның рөлін атқарады. Онда не үшін бірлестіктердің алуан түрлілігін сақтау жөнінде уайымдаймыз?

Қалай ойлаймыз. Футбол командасын елестет. Бір ойыншы кетсе, оны ауыстырады. Ал бес ойыншы кетсе ше?

Жауап үлгісі.

• Бәрін ауыстыра алмайсың: кейбір түрлердің «дублері» жоқ (мысалы, өсімдіктің жалғыз тозаңдандырушысы).
• Түр аз болған сайын қорек желісінде қосалқы жол аз болады. Экожүйе нәзік болып қалады: келесі шығын оны бұзуы мүмкін.
• Ауыстыратын түр табылғанша экожүйе зардап шегіп үлгереді: мысалы, жыртқыштар болмаса, кеміргіштер көбейіп, егінді жеп қояды.
• Әр түр қайталанбас. Жойылған соң ол ешқашан қайтып келмейді.

Жауабы: алуантүрлілік экожүйені тұрақты етеді: түр көп болған сайын, оның біреуінің жоғалуын жеңу оңайырақ.

№ 2

84-суретке өте мұқият қара. «Уақыт кинотаспасы» шағын жобасын жаса, онда бір экожүйенің екіншісіне ауысуының негізгі кезеңдерін көрсет.

Қалай ойлаймыз. Суретте үш «кадр»: жағалауы бар су айдыны, өсімдік басқан ылғалды жер, орман. Мәтіннен аралық кезеңдерді қос.

Шешуі. Ұзын жолақ сызып, оны кинотаспадай 5–6 «кадрға» бөл:

1. Жағасында қамысы бар көл, түбінде — лай қабаты.
2. Батпақ: су дерлік жоғалған, мүк, шымтезек.
3. Дымқыл шалғын: қияқ және ылғал сүйгіш шөптер.
4. Құрғақ шалғын: астық тұқымдастар, гүлдер, алғашқы бұталар.
5. Бұталар мен жас ағаштар.
6. Шалғын алаңқайлары бар орман.

Әр кадрдың астына не өзгергенін жаз: су азайды, топырақ қатайды, өсімдіктер биіктеді.

Жауабы: көл → батпақ → дымқыл шалғын → шалғын → бұталар → орман.

№ 3

Жұбыңмен бірге «Салыстыру сызығы» кестесін құр. Онда экожүйе ауысуының биотикалық түрткіжайты мен антропогендік түрткіжайты арасындағы салыстыру ақпаратын енгіз. Салыстыру жолағын өзің ойлап тап.

Қалай ойлаймыз. «Салыстыру сызығы» — біз салыстыратын сұрақ: қаншалықты тез? кім басты? түр санына не болады?

Жауап үлгісі.

Жауабы: кестеде.

№ 4

1. Экожүйенің жылдам ауысуына мысал келтір.

Жауап үлгісі.

• Қазақстандағы тың далаларды жырту — дала егістікке айналды.
• Жайылма шалғындарды су қоймасы басып қалды (мысалы, Іле өзеніндегі Қапшағай су қоймасы).
• Найзағайдан орман өрті — орман бір күнде күйген жерге айналды.
• Аустралияда опунция жергілікті өсімдіктерді ығыстырды.
• Арал теңізінің тартылуы: түбінің орнында Аралқұм шөлі пайда болды.

Жауабы: даланы жырту, су қоймасы, өрт, бөтен түрді әкелу, Аралдың тартылуы.

№ 5

2. Экожүйе дамуының соңғы кезеңі неге тәуелді?

Қалай ойлаймыз. Неге тайгада сукцессия орманмен аяқталады, ал далада олай емес? Далаға не жетіспейді?

Жауап үлгісі.

• Ең алдымен климатқа: жылу мен ылғалға. Ылғал көп жерде соңғы кезең — орман. Құрғақ жерде сукцессия дала немесе шөл кезеңінде «тоқтап» қалады.
• Топырақ пен жер бедеріне: жалаңаш жартастар мен құмдарда бәрі өте ұзақ жүреді.
• Адамға: мал жаю, шөп шабу, жер жырту экожүйені соңына дейін жеткізбейді.

Жауабы: климатқа (жылу, ылғал), топыраққа және адамның араласуына.

№ 6

1. Неліктен су мен жел бүкіл топырақты шайып кетпейді?

Жауабы: топырақты өсімдік тамырлары ұстап тұрады: олар бір-бірімен өріліп, топырақты бекітеді. Шөп жамылғысы мен түскен жапырақтар топырақты жауын тамшыларының соққысынан және желден қорғайды. Өсімдіктер жойылған жерде (беткейді жыртқан, орманды кескен жерде) топырақ өте тез шайылады.

№ 7

2. Неліктен көптеген шалғындық жерге орман ағаштары өспейді және батпақтанбайды?

Жауап үлгісі.

• Оларды шабады және онда мал жаяды: жас бұталар мен ағаштар өсіп үлгермейді.
• Жайылма шалғындарды әр көктемде өзен басады, сосын су тартылады — ағаштарға мұндай жағдай келмейді.
• Құрғақ климатта ағаштарға ылғал жетпейді, ал батпаққа — онан бетер.

Жауабы: шөп шабу мен мал жаюдың, өзендердің жыл сайынғы тасуының немесе ылғал жетіспеуінің салдарынан.

№ 8

3. Редуценттер (ыдыратушылар) экожүйенің ауысуына қалай әсер ете алады?

Қалай ойлаймыз. Көлдің неге батпақтанатынын еске түсір: қалдықтар шіріп үлгермейді.

Жауап үлгісі.

• Егер ыдыратушылар тез жұмыс істесе, қалдықтар толық ыдырайды, айналым дерлік тұйықталады — экожүйе баяу өзгереді.
• Егер ыдыратушылар аз болса немесе оларға суық әрі ауа жетпесе (көл түбінде, батпақта), қалдықтар жиналады: лай, шымтезек пайда болып, су айдыны тайыздайды.
• Ыдыратушылар топырақ жасайды. Қарашірік көп болған сайын топырақ бай, оған қоныстанатын өсімдік те көп болады.

Жауабы: ыдыратушылардың жұмыс жылдамдығы қалдықтардың жиналатын-жиналмайтынын шешеді; экожүйенің қаншалықты тез және қайда қарай өзгеретіні соған байланысты.

№ 9

4. Егер зат айналымы толықтай тұйықталмаған болса, экожүйеде қандай жағдай орын алады?

Жауабы: ыдырамаған заттар жиналады, жағдай біртіндеп өзгереді де, бір бірлестік екіншісімен ауысады. Мысалы: көлде лай мен шымтезек жиналады, ол тайыздап батпаққа, сосын шалғын мен орманға айналады.

№ 10

5. Табиғи экожүйеден дала экожүйесінің басты айырмашылығы қандай?

Қалай ойлаймыз. Кітапта «дала экожүйесі» деп жазылған, ал келесі сұрақта оны «жасандымен» салыстыру сұралады. Демек, мұнда адам жасаған егістік (жасанды экожүйе) туралы айтылып тұр.

Жауап үлгісі.

• Егістікте 1–2 түр өседі (бидай, күнбағыс), ал табиғи экожүйеде — ондаған түр.
• Егістікті адам жасайды әрі қолдайды: жыртады, себеді, тыңайтады, арамшөппен күреседі.
• Егінді тасып әкетеді, заттар топыраққа қайтпайды, сондықтан тыңайтқыш керек.
• Егістік тұрақсыз: күтімсіз тастасаң, бірнеше жылдан кейін онда мүлде басқа бірлестік пайда болады.

Жауабы: түр аз, оны адам жасайды әрі қолдайды, айналым тұйықталмаған, экожүйе тұрақсыз.

№ 11

6. Табиғи және жасанды экожүйенің ұқсастықтары неде?

Жауабы: екеуінде де түзушілер (өсімдіктер), тұтынушылар (жәндіктер, құстар, тышқандар) және ыдыратушылар (топырақ бактериялары мен саңырауқұлақтары) бар. Екеуі де Күн энергиясын алады, екеуінде де топырақ, су, ауа және қорек тізбектері бар.

№ 12

7. Экожүйенің жылдам алмасуына мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Бұл сұрақ № 4-ті қайталайды. Басқа мысалдар алуға болады.

Жауап үлгісі. Батпақты кептіріп егістікке айналдыру; дала орнына қала салу; ормандарды кесіп жайылым жасау; қарағайлы орманда өрт; мал көп жаюдан жайылымның жусан тоғайына айналуы.

Жауабы: батпақты кептіру, құрылыс салу, орман кесу, өрттер, мал көп жаю.

№ 13

8. Сен тұратын жердегі айрықша тұрақты экожүйе қандай? Неліктен, себебін түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Түрі көп және адам аз араласатын экожүйе тұрақты болады.

Жауап үлгісі. Алматы мен тау бөктері үшін: қорық пен ұлттық саябақтағы Іле Алатауының шыршалы ормандары. Онда өсімдіктер мен жануарлардың түрі көп, қорек желілері күрделі, ал адам дерлік араласпайды: аң аулауға және ағаш кесуге тыйым салынған. Солтүстік Қазақстан үшін — қолсұғылмаған дала мен қайың шоқтары, оңтүстік үшін — өзен жағалауындағы тоғай ормандары.

Жауабы: ең тұрақтысы — түрі көп, адам аз араласатын табиғи экожүйелер (қорықтар, ұлттық саябақтар).

№ 14

«Тұйықталған экожүйені өз қолыңмен жаса» жобасымен жұмысты жалғастыр. Экожүйеде болған өзгерістерді фотоға немесе бейнежазбаға түсіруді ұмытпа.

Қалай ойлаймыз. Бұл — § 53 жобасының жалғасы. Суреттер бір жерден және бірдей жарықта түсірілсе, өзгерістер жақсырақ көрінеді.

Шешуі. Аптасына бір рет банканы суретке түсіріп, күнделікке жаз: күні; қабырғалары терледі ме; жаңа жапырақтар шықты ма немесе сарғайғандары бар ма; зең бар ма. Зең пайда болса — бұл су тым көп дегенді білдіреді: қақпағын бір күнге аш.

Жауабы: аптасына бір рет түсірген фотолары бар бақылау күнделігі.

№ 15

А4 пішінді қағазға танымбелгі (эмблема) жаса. Онда А. П. Чеховтың: «Егер әрбір адам өз жерінің кішкентай бір бөлігіне өзінің қолынан келген жақсылығын жасаса, біздің жеріміз қандай тамаша болар еді» деген сөзінің мағынасын суретте.

Қалай ойлаймыз. Сөздің мағынасы: әрбір адам өз кішкентай жер телімін күтсе, бүкіл планета әдемі болады. Эмблема — сөзсіз түсінікті қарапайым сурет.

Шешім үлгісі.

1. Ортада — жер шары.
2. Оның үстінде көп кішкентай алақан, әрқайсысы өскін, гүл немесе ағаш ұстап тұр.
3. Айналасында — жазу: «Менің жер телімім — менің қамқорлығым».
4. Түстер: жасыл (өсімдіктер), көк (су), сары (күн).

Жауабы: эмблема — әркімдікі өзінше; басты нәрсе — оған «әр адамның кішкентай ісі бүкіл Жерді әдемі етеді» деген ой сыйсын.

№ 16

«Судағы шеңберлер» техникасы. Тірек сөз жазылған. Төмендегі сұраққа жауап берілуі қажет. Бағандағы әрбір әріпке сабақтың тақырыбына байланысты сөз, сөз тіркесі немесе сөйлем тап. Бағандағы әрбір әріп таңдап алынған сөздің ішінде болуы тиіс. (Тірек сөз — ЭКОЖҮЙЕ.)

Қалай ойлаймыз. Әріп таңдалған сөздің кез келген жерінде тұра алады. Сабақтың терминдерін ал.

Шешім үлгісі.

Жауабы: әркімдікі өзінше; үлгі кестеде.

№ 17

Неліктен экожүйенің сақталуына жағдай жасау қажет?

Жауап үлгісі.

• Адам — экожүйелердің бір бөлігі: олардан ауа, су, тамақ, дәрі аламыз.
• Адам экожүйелерді өте тез өзгертеді, ал табиғаттың «емделуіне» жүздеген жыл керек.
• Жойылған түрді қайтара алмайсың, ал онсыз қорек байланыстары бұзылады.
• Мысалы: тың жерді жырту мен Аралдың тартылуы тұтас экожүйелерді қаншалықты тез жоғалтуға болатынын көрсетті.

Жауабы: өйткені біздің өміріміз экожүйелерге тәуелді, ал оларды бұзу оңай, қалпына келтіру өте қиын әрі ұзақ.

Жадынама

• Өзгерістер маусымдық (жыл сайын) және көпжылдық болады.
• Көл → батпақ → шалғын → орман: сукцессия осылай жүреді.
• Табиғи ауысу — жүздеген, мыңдаған жыл; адамнан болған ауысу — бірнеше жыл.
• Адам араласқаннан кейін түр әдетте азаяды.
• Түр көп болған сайын, экожүйе тұрақты.

Шағын тест