§ 53. Экожүйе компоненттері арасында қандай байланыс бар (Тұсаукесер сабақ)

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 118–125-беттер.

Нені үйренесің

• Экожүйенің қандай бөліктерден тұратынын түсіндіруді: биоценоз және экотоп.
• Түзушілерді (продуценттерді), тұтынушыларды (консументтерді) және ыдыратушыларды (редуценттерді) ажыратуды.
• Экожүйедегі байланыстарды нұсқармен және Венн дөңгелектерімен салуды.
• Экожүйені сипаттамасы бойынша танып, атауын табуды: дала, шөл, тундра.
• Үйде банкіге кішкентай тұйық экожүйе жасауды.

Ой қозғау

• Экожүйе дегеніміз не? Тірі организмдер өздері тіршілік ететін жансыз ортамен бірге. Бәрі бір-бірімен байланысты және үнемі бір-біріне әсер етеді.
• «Экожүйе компоненттері» деген нені білдіреді? Оның құрамдас бөліктерін: өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялар, сондай-ақ ауа, су, топырақ, жарық, жылу.
• Жыртқыштар мен шөп қоректілер кімдер? Шөп қоректілер өсімдік жейді, жыртқыштар басқа жануарларды аулайды.
• Өсімдіктерге тіршілік үшін не қажет? Жарық, су, ауа (көміртек қос тотығы), топырақтағы минералды заттар, жылу.

Тақырыпты талдаймыз

Неге табын әлі экожүйе емес

Суреттерге қарашы: жылқы табыны, ақ аю мен күшігі, пілдер, алаша аттар үйірі. Әдемі, бірақ бұл жай ғана жануарлар топтары. Экожүйе дегеніміз — тірі мен жансыз бір жерге жиналып, бір команда сияқты жұмыс істегенде.

Жер бетінде бірде-бір организм өздігінен өмір сүрмейді. Жылқылар шөп жейді, шөп топырақта өседі, топырақты тезек семіртеді, ал тезекті қоңыздар мен бактериялар қайта өңдейді. Осының бәрінің байланысы — экожүйе.

📌 Экожүйе — тірі организмдер қауымдастығы және олар тіршілік ететін орта. Онда бәрі өзара байланысты және бір-біріне әсер етеді.

Экожүйенің екі жартысы

Кез келген экожүйені екі бөлікке бөлуге болады.

• Биоценоз — барлық тірі: өсімдіктер (фитоценоз), жануарлар (зооценоз), микроорганизмдер (микробиоценоз). Бұл — биотикалық компоненттер.
• Экотоп — барлық жансыз: климат (жылу, жарық, жауын-шашын, жел) және геологиялық орта (топырақ, жер қыртысы, тастар). Бұл — абиотикалық компоненттер.

Есте сақтау оңай: «био» грек тілінде — «тіршілік». «Биотикалық» — тірі, «абиотикалық» — жансыз.

🌟 «Экожүйе» сөзін 1935 жылы ағылшын ғалымы Артур Тенсли ойлап тапты. Ал «биоценозды» одан да ертерек, 1877 жылы неміс ғалымы Карл Мёбиус устрица қайраңдарын зерттегенде енгізген.

Кім қоректендіреді, кім жейді, кім тазалайды

Организмдердің қорек табу тәсіліне қарай экожүйе екі сатыға бөлінеді.

Жоғарғы — «жасыл белдеу». Бұл өсімдіктер және хлорофилл бар барлық организмдер. Олар суды, көміртек қос тотығын және күн сәулесін пайдаланып, өздеріне тамақты өздері жасайды — бұл фотосинтез. Оларды автотрофтар («өзімді өзім қоректендіремін») немесе түзушілер (продуценттер) («өндірушілер») дейді.

Төменгі — «қоңыр белдеу». Бұлар тамақты өздері жасай алмайды, сондықтан өсімдіктер түзген затты жейді. Бұл — гетеротрофтар («басқалармен қоректенемін») немесе тұтынушылар (консументтер): қоян, шегіртке, қасқыр, адам.

Ал түскен жапырақтар, өлген жануарлар, нәжіс қайда кетеді? Оларды ыдыратушылар (редуценттер) — бактериялар мен саңырауқұлақтар «жеп» қояды. Олар қалдықтарды қайтадан минералды заттарға айналдырады, ал өсімдіктер оларды топырақтан алады. Шеңбер тұйықталады!

📌 Түзушілер органикалық заттар жасайды. Тұтынушылар оларды пайдаланады. Ыдыратушылар өлі қалдықтарды минералды заттарға дейін ыдыратады.

⚠️ Жиі кететін қате. Саңырауқұлақтарды өсімдік деп ойлап, түзушілер қатарына қосады. Олай емес! Саңырауқұлақтарда хлорофилл жоқ, тамақты өздері жасамайды. Саңырауқұлақтардың көбі — ыдыратушылар.

Байланыстарды қалай салуға болады

Экожүйедегі байланыстарды нұсқармен салады: нұсқар жеуге түсетін организмнен оны жейтін организмге қарай жүреді. Осылайша нұсқар қорек пен энергияның қайда «ағып» барып жатқанын көрсетеді.

Тоған суретінде көрініп тұр: су өсімдігі → майда су организмдері (планктон) → шаян мен балық → жыртқыш құс. Ал бәрінің қалдықтары түбіне түседі, оларды сол жерде бактериялар ыдыратады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан түскі асқа жегенінен тізбек сызуын сұраңыз: нан — бидайдан, котлет — сиырдан, сиыр шөп жеген. Сонда адамның да тұтынушы екені оңай түсініледі.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Экожүйе компоненттердің қандай екі тобынан тұрады? Биотикалық (тірі, биоценоз) және абиотикалық (жансыз, экотоп) топтардан.
• Биоценоз неден тұрады? Өсімдіктерден, жануарлардан және микроорганизмдерден.
• Экотопқа не кіреді? Климат және геологиялық орта: топырақ, жер қыртысы.
• Редуценттер кімдер? Өлген өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарымен қоректенетін организмдер (көбіне бактериялар мен саңырауқұлақтар).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

80-суретті қара. Қайсысын экожүйе деп атауға болады? Ал қайсысы экожүйеге жатпайды? Неліктен? Түсіндір. (Суретте төрт топ: жылқылар, ақ аюлар, пілдер, алаша аттар.)

Қалай ойлаймыз. Есіңе түсір: экожүйе — жай жануарлар емес, өзара байланысқан тірі мен жансыздың жиынтығы. Суретте бәрін қоректендіретін өсімдіктер және қалдықтарды тазалайтындар бар ма?

Жауап үлгісі.

• Әр суретте басты нәрсе — бір түрдің жануарлар тобы: жылқы табыны, аю отбасы, пілдер, алаша аттар үйірі.
• Бір түрдің жануарлар тобы — әлі экожүйе емес. Экожүйеде түзушілер, тұтынушылар, ыдыратушылар және жансыз орта болуы керек.
• Көгалдағы жылқылар мен саванналағы алаша аттар шөппен, топырақпен және климатпен бірге шалғын мен саванна экожүйесінің құрамына кіреді. Бірақ жануарлардың өздері — экожүйенің бір бөлігі ғана.

Жауабы: жануарлар тобының бірін де жеке өзін экожүйе деп атауға болмайды: бұл тірі компоненттің бір бөлігі ғана. Шалғын, саванна, Арктика жағалауы тұтастай экожүйе болады — барлық өсімдіктерімен, жануарларымен, микробтарымен және жансыз ортасымен.

№ 2

81-суреттегі экожүйеге атау бер. «Биоценоз», «экотоп» бағандарына экожүйенің компоненттерін жаз.

Қалай ойлаймыз. Алдымен бұл қайда екенін шешеміз: су, жағалау, қамыс, үйректер — демек, су айдыны. Содан кейін бөлеміз: тіршілік ететін, өсетін, қозғалатынның бәрі — биоценозға; жансыздың бәрі — экотопқа.

Шешуі.

Жауабы: тоған (тұщы су айдыны) экожүйесі; компоненттері — кестеде.

№ 3

1. 82-суреттегі экожүйеге атау бер. Осы экожүйе компоненттерінің байланысын дәптеріңе сызба түрінде көрсет. Олардың қайсысы түзуші (продуцент), ыдыратушы (редуцент) немесе тұтынушы (консумент) болатынын жаз.

Суретте су айдыны: өсімдік, майда су организмдері, шаян, балық, жыртқыш құс.

Қалай ойлаймыз. Кім кімді жейтінін іздейміз және «қоректен жеушіге» қарай нұсқар саламыз. Өсімдік әрдайым тізбектің басында тұрады. Ыдыратушылар суретте көп көрінбейді, бірақ олар түбіндегі лайда бар.

Жауабы: су айдынының экожүйесі. Түзушілер — су өсімдіктері мен балдырлар; тұтынушылар — майда су организмдері, шаян, балық, жыртқыш құс (оң жақ суретте тағы дельфиндер, итбалық, шағала); ыдыратушылар — түбіндегі бактериялар мен саңырауқұлақтар.

№ 4

2. Берілген экожүйені Венн дөңгелектері түрінде бейнеле. Нұсқармен байланыстарын көрсет.

Қалай ойлаймыз. Үлкен дөңгелек — «үй» (экотоп: су, түбі, жарық). Ішінде алты кішкентай дөңгелек: әр қатысушыға біреуден. Олардың бәрі экотоптың ішінде, өйткені соның ішінде тіршілік етеді.

Шешуі.

1. Үлкен дөңгелекке жаз: «Экотоп: су, түбі, жарық, жылу».
2. Кішкентай дөңгелектерге жаз: су өсімдіктері; майда су организмдері; шаян; балық; жыртқыш құс; бактериялар.
3. Нұсқарлар: өсімдіктер → майда организмдер → шаян → балық → құс. Бәрінен — бактерияларға, бактериялардан — өсімдіктерге.

Жауабы: бір үлкен дөңгелек (экотоп) және ішінде алты дөңгелек (биоценоз), олар қорек байланыстары бойынша нұсқармен жалғанған.

№ 5

3. Экожүйе компоненттерін дұрыс ретпен орналастыр. Экожүйеге атау бер. Осы экожүйенің экотобын (мекендейтін орнын) сипатта: а) шөп, қаршыға, жылан, кесіртке, шегіртке; ә) шырша, қаршыға, мүртты қоңыз, тоқылдақ; б) қабылан, өсімдіктер, маймылдар, жәндіктер.

Қалай ойлаймыз. Әрдайым өсімдіктен бастаймыз. Сосын — оны кім жейді, сосын — оны кім жейді, ең ірі жыртқышқа дейін.

Шешуі.

💡 «Б» тізбегінде маймылдар өсімдіктің жемісін де, жәндіктерді де жейді, сондықтан тағы бір нұсқар салуға болады: өсімдіктер → маймылдар.

Жауабы: а) дала; ә) қылқан жапырақты орман; б) тропикалық орман — тізбектер мен экотоптар кестеде.

№ 6

4. Мәтінді оқы. Тапсырмаларды орында. 1-тапсырма. Сұраққа жазбаша жауап бер. Мәтінде экожүйе туралы не айтылған?

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен «экожүйе» сөзі бар сөйлемдерді тауып, өз сөзіңмен айтып бер.

Жауап үлгісі.

• Экожүйені организмдер қауымдастығы (биоценоз) және олардың тіршілік ортасы (биотоп) құрайды.
• Экожүйелер әртүрлі өлшемде болады: шалшықтан шөлге дейін.
• Экожүйеде түр неғұрлым көп болса, оның биологиялық алуантүрлілігі соғұрлым бай.
• Түрлердің алуантүрлілігіне қарап, экожүйенің сау-сау еместігін байқауға болады.

Жауабы: экожүйе — тірі организмдер қауымдастығы және олардың тіршілік ортасы; кішкентайы да, орасан зорлары да болады; түр саны оның жағдайын көрсетеді.

№ 7

2-тапсырма. Мәтінде аталған экожүйе түрлерін ең кішісінен бастап үлкеніне қарай ретімен жаз.

Қалай ойлаймыз. Мәтінде экожүйе мысалы ретінде аталған: шалшық, жылға, орман телімі, шөл дала. Қайсысының ауданы үлкен екенін салыстырамыз.

Шешуі. шалшық → жылға → орман телімі → шөл дала.

💡 Мәтіннің басында тағы көлдер, теңіздер, тропиктік ормандар, далалық ландшафт, суармалы шалғындар аталған. Қаласаң, оларды да қос: шалшық → жылға → орман телімі → суармалы шалғын → көл → дала → шөл дала → теңіз. Дәл реті нақты көл мен теңізге байланысты.

Жауабы: шалшық, жылға, орман телімі, шөл дала.

№ 8

1. Экожүйе қандай сатыларға бөлінеді?

Жауабы: екі сатыға: жоғарғы автотрофты («жасыл белдеу» — қорегін өздері жасайтын өсімдіктер) және төменгі гетеротрофты («қоңыр белдеу» — өсімдіктер түзген заттармен қоректенетін организмдер).

№ 9

2. Экожүйенің биотикалық компоненттеріне мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Биотикалық — тірі деген сөз. Кез келген өсімдік, жануар, саңырауқұлақ немесе микроорганизм сәйкес келеді.

Жауабы: мысалы, қайың, қау бетеге, мүк (өсімдіктер); түлкі, ақбөкен, шегіртке, жауын құрты (жануарлар); бактериялар мен саңырауқұлақтар (микроорганизмдер).

№ 10

3. Өз төңірегінде кездесетін автотрофтардан кем дегенде үш мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Автотрофтар — жасыл өсімдіктер. Аулаңдағы ағаштарды, саябақтағы шөпті, гүлзардағы гүлдерді еске түсір.

Жауап үлгісі. Алматы үшін: қарағаш, Тянь-Шань шыршасы, Сиверс алмасы, бақбақ. Дала Қазақстаны үшін: қау бетеге, жусан, бетеге. Оңтүстіктегі шөлдер үшін: сексеуіл, жүзгін.

Жауабы: өз жеріңдегі кез келген үш жасыл өсімдік, мысалы қарағаш, бақбақ, қау бетеге.

№ 11

4. Сипаттамасы бойынша экожүйенің атауын анықта. а) Астық тұқымдастар мен түрлі шөптерді көкқасқа шегірткелер жейді, ал оларды өз кезегінде құстар мен ұсақ аңдар қорек етеді. Құстар мен ұсақ аңдарды жыртқыш құстар мен жыртқыш аңдар аулап, азық етеді. Ал олардың барлығының бойында паразиттер өмір сүруі мүмкін. Ақыр соңында бәрі сапрофиттер мен топырақ микрофлорасы бар жерге түседі. ә) Өсімдік онда аз, жануарлар да көп кездеспейді. Осының салдарынан бұл экожүйенің өте әлсіз жүйесі организмдердің бірнеше түрінің жойылуына төтеп бере алмайды. Ол жерге кішігірім тал-бұталар, сондай-ақ кеміргіштер мен жылан да, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің барлық түрі қажет. Егер қандай да бір өсімдік өспей қалса, онда ұсақ жәндіктер жойыла бастайды. Оның артынан кесірткелер, ұсақ омыртқалылар және ұсақ аңдармен қоректенетін ірі жануарлар, сондай-ақ құмдағы қорегін әуеде жүріп аңдитын құстар да қырыла бастайды. б) Өсімдікке аса бай емес. Оның көп бөлігін бұғылардың негізгі қорегі болып саналатын бұғы мүгі құрайды. Егер осы тізбекті бұзып, бұғы мүгін жоятын болсақ, онда бұғылар да құрып кетеді.

Қалай ойлаймыз. Белгілерін іздейміз: «астық тұқымдастар мен түрлі шөптер» — шөп көп жер қайда? «Өсімдік аз», кесіртке мен жылан — құрғақ әрі ыстық жер қайда? «Бұғы мүгі және бұғы» — суық жер қайда?

Шешуі.

1. а) Астық тұқымдастар, әртүрлі шөптер және шегірткелер — бұл дала (немесе шалғын).
2. ә) Өсімдік аз, бұталар, кесірткелер, жыландар, кеміргіштер — шөл.
3. б) Бұғы мүгі және солтүстік бұғылары — тундра.

Жауабы: а) дала; ә) шөл; б) тундра.

🌟 Бұғы мүгі (ягель) — мүк емес, қына. Ол өте баяу өседі, жылына бар болғаны бірнеше миллиметр. Сондықтан бұғылар таптаған жайылым ондаған жыл бойы қалпына келеді.

№ 12

«Тұйық экожүйені өз қолыңмен жаса» жобасы. Ата-анаңмен бірге жабық банкіде кішкентай бақ жаса, 2 ай бойы бақыла, фотоға немесе видеоға түсір және жобаңды сыныпқа таныстыр.

🧪 Тәжірибе-жоба. Құрал-жабдық: қақпағы жабылатын әйнек немесе пластик ыдыс; дренаж (керамзит, ұсақ қиыршық тас, керамика сынықтары); аздап құм; үй өсімдіктеріне арналған топырақ немесе өсімдік өскен жердің топырағы; баяу өсетін және қыңырлығы жоқ өсімдіктер (мүк, традесканция, хлорофитумның өскіні, кішкентай қырыққұлақ); қасық, ұзын қысқыш немесе құрғақ таяқшалар; су құятын құмыра.

Не шығуы керек және неге. Банкідегі су шеңбер бойымен айналады. Өсімдіктер суды буландырады, ол қабырғаларға тамшы болып қонып, қайтадан топыраққа ағады. Жарықта өсімдіктер оттегі бөліп, түнде тыныс алғанда сол оттегін өздері пайдаланады. Топырақта бактериялар мен саңырауқұлақтар тіршілік етеді: олар өліп қалған жапырақтарды ыдыратып, минералды заттарды өсімдіктерге қайтарады. Түзушілері, ыдыратушылары және экотопы бар нағыз экожүйе шығады.

⚠️ Шыны сынады: дренажды қасықпен немесе науамен сал, ал түбіне тастарды лақтырма. Банканы тікелей күн сәулесіне қойма — ішінде жылыжай сияқты қызып кетеді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Қияр салынған үлкен банка немесе құмыра жақсы келеді. Балаға бақылау күнделігін жүргізуге көмектесіңіз: күні, фото, қабырғалары терледі ме, жаңа жапырақтар шықты ма. Бұл таныстырудың негізі болады.

Таныстыру жоспары.

1. Тұйық экожүйе дегеніміз не және ол не үшін керек.
2. Мен қандай материалдар мен өсімдіктер алдым және неліктен.
3. Қалай жинадым (қадамдар бойынша фото).
4. 2 ай ішінде не болды (бақылау күнделігі).
5. Қорытындылар: менің банкімде кім түзуші, кім ыдыратушы, не экотоп болды.

Жауабы: жоба үйде жоғарыдағы қадамдармен жасалады; қорытындыда өз экожүйеңнің бөліктерін ата.

№ 13

«Жетістіктер қолы». Әрбір саусағыңды кезегімен ұстап, сабақта жаңадан не білгеніңді, нені үйренгеніңді, қандай дағдыны игергеніңді айт.

Жауап үлгісі.

1. Бас бармақ: экожүйе — биоценоз бен экотоптың қосындысы.
2. Сұқ саусақ: түзушілер тамақ жасайды, тұтынушылар оны жейді, ыдыратушылар қалдықтарды ыдыратады.
3. Ортаңғы саусақ: байланыстарды қоректен жеушіге қарай нұсқармен салуды үйрендім.
4. Аты жоқ саусақ: даланы, шөлді және тундраны сипаттамасы бойынша таныйды екенмін.
5. Шынашақ: банкіде экожүйені қалай жинауды білемін.

Жауабы: әркімдікі әртүрлі; бес тармақ — үлгідегідей.

Жадынама

• Экожүйе = биоценоз (тірі) + экотоп (жансыз).
• Биотикалық компоненттер — тірі, абиотикалық — жансыз.
• «Жасыл белдеу» — түзушілер, «қоңыр белдеу» — тұтынушылар.
• Ыдыратушылар минералды заттарды топыраққа қайтарады.
• Сызбадағы нұсқар: жеуге түсетінінен оны жейтінге қарай.

Шағын тест