§ 56. Экологиялық пирамида ішінде энергия алмасу қалай іске асырылады

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 136–137-беттер.

Нені үйренесің

• Нақты анықтама беруді: азықтық тізбек, продуценттер, консументтер, редуценттер.
• «Азық — жегіш» жұбын табуды және олардан ұзын қоректік тізбектер құруды.
• Организм қай қоректік деңгейге жататынын анықтауды.
• Экологиялық пирамида құруды және 10 % ережесі бойынша есептеуді.

Ой қозғау

• Азықтық тізбек әрқашан кімнен басталады? Өсімдіктерден (продуценттерден) немесе өлі қалдықтан — детриттен.
• Тізбектегі көрсеткі қайда бағытталған? Жеуге түсетіннен жегішке қарай.
• Келесі деңгейге энергияның қанша бөлігі өтеді? Шамамен 10 %.
• Жыртқыштың салмағы 5 кг болса, оның жеген олжасының салмағы қанша? Шамамен $5 \cdot 10 = 50$ кг.

Тақырыпты талдаймыз

Сарамандық жұмысқа не керек

Бұл жұмыс — § 55 бойынша жаттығу. Дәптер, қарындаш, сызғыш және үш ереже қажет.

📌 Азықтық тізбектің үш ережесі.

1. Тізбек өсімдіктен немесе өлі қалдықтан (детриттен) басталады.
2. Көрсеткі азықтан жегішке қарай жүреді.
3. Әрбір келесі деңгейге энергия мен массаның шамамен 10 %-ы өтеді. Демек, тізбекпен төмен қарай 10-ға көбейтеміз, жоғары қарай — 10-ға бөлеміз.

Тізбектің екі түрі

Жайылымдық тізбектер бар: олар тірі өсімдіктен басталады (шөп → қоян → түлкі). Ал детриттік тізбектер өлі қалдықтан басталады (түскен жапырақтар → жауын құрты → көртышқан). Детриттік тізбектер топырақта және су түбінде әсіресе маңызды.

💡 «Детрит» сөзі латынның «үгітілген» деген сөзінен шыққан. Бұл — өлген өсімдіктер мен жануарлардың ұсақ бөлшектері, көң, түскен жапырақтар.

Кім қай деңгейде

⚠️ Жиі кететін қате. Жауын құртын жыртқыш немесе өсімдікқоректі деп санау. Құрт топырақтағы шіріген қалдықтармен қоректенеді. Ол редуценттерге көмектеседі, ал детриттік тізбектер содан басталады.

Экологиялық пирамиданы қалай құруға болады

Бірінің үстіне бірін көлденең тікбұрыштар сыз. Төменгісі — ең енді: продуценттер. Әрбір келесісі одан тар. Әрқайсысына осы деңгейде кім тұрғанын және қанша масса бар екенін жаз. Суреттегі пирамида дәл «10 есе тар» болуы міндетті емес — бастысы, ол жоғары қарай байқалатындай жіңішкерсін.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан түскі асының тізбегін құрастыруды сұраңыз: тауық еті қосылған сорпа — тауық дәнмен қоректенген. Бұл тізбекте адам қайда тұр? II реттік консумент. Ал салат жесе — I реттік консумент. Бір организм әртүрлі деңгейде тұра алатынын түсінудің жақсы жолы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Азықтық тізбек дегеніміз не? Организмдердің реттілігі, онда әрқайсысы алдыңғысын жейді немесе ыдыратады.
• Продуценттер консументтерден немен ерекшеленеді? Продуценттер жарықта органикалық заттарды өздері түзеді, ал консументтер дайынын жейді.
• Деструкторлар кімдер? Редуценттермен бірдей: өлі қалдықтарды ыдыратушы бактериялар мен саңырауқұлақтар.
• Жыртқышқа неге соншама көп өсімдік керек? Тізбектің әр қадамында энергияның шамамен 90 %-ы жоғалады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(1-тапсырма) Түсініктерге анықтама бер: азықтық тізбек, продуценттер, консументтер, редуценттер.

Қалай ойлаймыз. Анықтама «бұл не және басқалардан немен ерекшеленеді?» деген сұраққа жауап беруі керек.

Жауабы:

• Азықтық тізбек — организмдердің реттілігі, онда әрқайсысы алдыңғысын жейді немесе ыдыратады; олар арқылы заттар мен энергия беріледі.
• Продуценттер — фотосинтез кезінде бейорганикалық заттардан органикалық заттарды өздері түзетін организмдер (жасыл өсімдіктер, балдырлар).
• Консументтер — дайын органикалық заттармен қоректенетін организмдер: өсімдіктерді немесе басқа жануарларды жейді.
• Редуценттер — өлген өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарын минералды заттарға дейін ыдыратушы организмдер (көбіне бактериялар мен саңырауқұлақтар).

№ 2

(2-тапсырма) Берілген тізімнен табиғатта арасында қоректік (азықтық) байланыс түзілуі мүмкін организмдер жұбын құр (организм атауын тек бір рет қана пайдалануға болады): көкқұтан, үй қояны, жапалақ, торғай, шөп, бұғы, бақа, қасқыр, тышқан, тамыржемістілер. Мысалы: бақа — көкқұтан.

Қалай ойлаймыз. Өсімдіктер мен жануарлардың әрқайсысын кезекпен алып, «Мұны кім жейді?» деп сұра. Жұпта бірінші азықты, екіншіге жегішті жаз.

Шешуі.

1. шөп — үй қояны; шөп — бұғы; шөп — тышқан (шөп тұқымдары).
2. тамыржемістілер — үй қояны; тамыржемістілер — тышқан.
3. шөп — торғай (торғай тұқым шоқиды).
4. үй қояны — қасқыр; бұғы — қасқыр.
5. тышқан — жапалақ; торғай — жапалақ; үй қояны — жапалақ (ірі жапалақ, құлақты жапалақ).
6. бақа — көкқұтан; тышқан — көкқұтан.

Жауабы: мысалы, шөп — бұғы, тамыржемістілер — үй қояны, үй қояны — қасқыр, бұғы — қасқыр, тышқан — жапалақ, торғай — жапалақ, бақа — көкқұтан.

№ 3

(3-тапсырма) Екі азықтық тізбек құр. Олардың барлығы өсімдіктерден (олардың бөліктерінен) немесе өлі органикалық қалдықтардан (детрит) басталуы тиіс. Бірінші жағдайда аралық буын жауынқұрт; екінші жағдайда бөлме шыбыны болады. Барлық азықтық тізбек адаммен аяқталуы тиіс. Тізбектің неғұрлым ұзын нұсқасын ұсын.

Қалай ойлаймыз. Құрт пен шыбын шіріген қалдықтармен қоректенеді. Демек, тізбектер детриттік болады. Одан әрі ойлаймыз: құрттар мен шыбындарды кім жейді және осы жануарлардың қайсысын адам жейді? Ең ыңғайлысы — балық арқылы.

Шешуі.

1. Түскен жапырақтар (детрит) → жауынқұрт → ұсақ балық → алабұға → шортан → адам.
2. Тамақ қалдықтары (детрит) → бөлме шыбыны → бақа → шортан → адам.

💡 Қысқа нұсқалар да дұрыс: түскен жапырақтар → жауынқұрт → тауық → адам; қалдықтар → шыбын дернәсілдері → тауық → адам. Бірақ тапсырмада ең ұзынын сұраған, сондықтан балық арқылы жасаған жөн.

Жауабы: детрит → жауынқұрт → ұсақ балық → алабұға → шортан → адам; детрит → бөлме шыбыны → бақа → шортан → адам.

№ 4

(4-тапсырма) Төменде берілген организм топтары қай қоректік деңгейге жатады? Автотрофтар, біржылдық шөптер, гетеротрофтар, қойлар, балықтар, дельфиндер, консументтер, аралар, бұталар, қасқырлар, микроорганизмдер. Организмдерді төмендегі дәреже бойынша орналастыр: продуценттер; шөпқоректілер; етқоректілер; ыдыратушылар.

Қалай ойлаймыз. Аралар нектар мен тозаңмен қоректенеді — бұл өсімдік азығы. «Гетеротрофтар» және «консументтер» сөздері — жалпы атаулар: олар бірден өсімдікқоректілерді де, етқоректілерді де қамтиды.

Шешуі.

💡 Балықтар әртүрлі болады. Ақ амур су өсімдіктерін жейді — ол шөпқоректі. Шортан, көксерке, алабұға — етқоректілер. Балықтарды «етқоректілер» тобына жазсаң, жыртқыш балықтар туралы екенін нақтыла.

Жауабы: продуценттер — автотрофтар, біржылдық шөптер, бұталар; шөпқоректілер — қойлар, аралар; етқоректілер — қасқырлар, дельфиндер, жыртқыш балықтар; ыдыратушылар — микроорганизмдер; гетеротрофтар мен консументтер — шөпқоректілер және етқоректілер топтарының жалпы атауы.

№ 5

(5-тапсырма) Берілген тізімнен II ретті консументтерге жатқызуға болатын жануардың атауын таңдап белгіле. Сұр егеуқұйрық, піл, жолбарыс, шаян, өрмекші, қасқыр, үй қояны, тышқан, шегіртке, қаршыға, теңіз шошқасы, қолтырауын, қаз, түлкі, алабұға, бөкен, кеңалқым жылан, дала тасбақасы, жүзім ұлуы, дельфин, колорадо қоңызы, кенгуру, қанқыз, ақ аю, балара, қансорғыш маса, инелік, біте, сұр акула.

Қалай ойлаймыз. II реттік консумент жануарларды (әдетте өсімдікқоректілерді) жейді. Әрқайсысына сұрақ қой: «Ол өсімдікті ме, әлде жануарды ма жейді?»

Шешуі.

• II реттік консументтер: жолбарыс, шаян (скорпион сияқты улы жыртқыш деп алдық), өрмекші, қасқыр, қаршыға, қолтырауын, түлкі, алабұға, кеңалқым жылан (кобра), дельфин, қанқыз (бітемен қоректенеді), ақ аю, қансорғыш маса (аналықтары жануар қанын сорады), инелік (ұсақ жәндіктерді ұстайды), сұр акула.
• I реттік консументтер (шөпқоректілер): піл, үй қояны, тышқан, шегіртке, теңіз шошқасы, қаз, бөкен, дала тасбақасы, жүзім ұлуы, колорадо қоңызы, кенгуру, балара, біте.
• Сұр егеуқұйрық — жан-жақты қоректенеді: дәнді де, ұсақ жануарларды да жейді. Оны екі деңгейге де жатқызуға болады.

Жауабы: жолбарыс, шаян, өрмекші, қасқыр, қаршыға, қолтырауын, түлкі, алабұға, кеңалқым жылан, дельфин, қанқыз, ақ аю, қансорғыш маса, инелік, сұр акула (және ішінара сұр егеуқұйрық).

№ 6

(6-тапсырма) Мүмкіндігінше көбірек буынмен, соңғысы балықжегіш аңдар болып табылатын қоректік тізбек құр (19-сызба). Балдырмен қоректенетін, салмағы 25 кг болатын кәмшаттың тіршілік етуі үшін қажетті балдыр массасын есепте. Экологиялық пирамида құр.

Қалай ойлаймыз. Балдырдан бастаймыз. Оны ұсақ шаянтәрізділер жейді. Шаянтәрізділерді — ұсақ балық. Ұсақ балықты — жыртқыш балық. Жыртқыш балықты — кәмшат. Содан кейін кәмшаттан төмен қарай жүріп, әр қадамда 10-ға көбейтеміз.

Шешуі. $25 \cdot 10 \cdot 10 \cdot 10 \cdot 10 = 250,000$ кг $= 250$ т.

Пирамида (төменнен жоғары қарай):

Дәптеріңе бірінің үстіне бірін бес тікбұрыш сыз: төменде ең енді «балдырлар — 250 000 кг», жоғарырақ «шаянтәрізділер — 25 000 кг», «торта — 2500 кг», «шортан — 250 кг», ал төбесінде ең тар «кәмшат — 25 кг».

💡 Егер «балдырлар → балық → кәмшат» деген қысқа тізбекті алсаң, $25 \cdot 10 \cdot 10 = 2500$ кг балдыр шығады. Бірақ тапсырмада ең ұзын тізбекті сұраған, ал тізбек неғұрлым ұзын болса, соғұрлым көп балдыр керек.

📕 Тапсырмада кәмшат «балдырмен қоректенетін» деп жазылған. Бірақ кәмшат — балықжегіш аң, балдырды тікелей жемейді: тізбекте балдыр тек бастауында тұр, ал кәмшатқа дейін ол балықтар арқылы жетеді. Орыс басылымында да «балық жейтін» деп айтылған.

Жауабы: балдырлар → ұсақ шаянтәрізділер → торта → шортан → кәмшат; 250 000 кг (250 т) балдыр керек.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: үй жобасы) «Тұйықталған экожүйені өз қолыңмен жаса» жобасымен жұмысыңды жалғастыр. Экожүйеде болған өзгерістерді фотоға немесе бейнежазбаға түсіруді ұмытпа.

Қалай ойлаймыз. Банкаңнан азықтық тізбекті табуға тырыс. Егер онда ұсақ шыбындар немесе секіргіш жәндіктер пайда болса — олар өсімдіктің өлген бөлшектерін жейді, бұл детриттік тізбек!

Шешуі. Бұрынғы орыннан сурет түсір. Күнделікке жаз: өсімдіктер қандай болып тұр, жаңа жапырақ шықты ма, ұсақ тірі жандар пайда болды ма. Банкада кім продуцент (мүк, өсімдіктер), ал кім редуцент (топырақтағы бактериялар мен зеңдер) екенін белгіле.

Жауабы: бақылау күнделігіндегі келесі жазба және сурет.

Жадынама

• Азықтық тізбек: өсімдік (немесе детрит) → өсімдікқоректі → жыртқыш → …
• Бір организм әртүрлі деңгейде тұра алады: адам, егеуқұйрық, аю — жан-жақты қоректенеді.
• Пирамида төменнен жоғары қарай құрылады: төменде продуценттер, жоғарыда жыртқыштар.
• Төменгі деңгейдің массасы келесісінен шамамен 10 есе көп.
• Тізбек неғұрлым ұзын болса, соңғы буын үшін соғұрлым көп өсімдік қажет.

Шағын тест