§ 57. Өсімдік немесе жануар түрлерін қалай анықтауға болады

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 138–143-беттер.

Нені үйренесің

• Жіктеу немен айналысатынын және таксон деген не екенін түсіндіруді.
• Сатыларды ретімен атауды: түр → туыс → тұқымдас → … → патшалық.
• Түр деген не және неге түрдің қосарлы атауы бар екенін түсіндіруді.
• Анықтағышты пайдалануды: тезадан антитезаға өтіп, өсімдіктің атауын табуды.

Ой қозғау

• Тірі табиғаттың қандай патшалықтарын білесің? Бактериялар, өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар. Вирустарды жиі бөлек зерттейді.
• Әр патшалықтан бір мысалдан келтір. Бактерия — ішек таяқшасы, өсімдік — қызғалдақ, жануар — бөкен, саңырауқұлақ — қайың саңырауқұлағы.
• Жануарлар басқа тірі организмдерден тәуелсіз тіршілік ете ала ма? Жоқ. Жануарлар дайын азықпен қоректенеді: өсімдіктермен, басқа жануарлармен, саңырауқұлақтармен. Жыртқыштың өзі шөпқоректілерге, ал олар өсімдіктерге тәуелді.
• Қасқыр мен иттің ортақ жері не? Олар құрылысы мен мінез-құлқы жағынан өте ұқсас. Ғалымдар оларды жақын туыс деп санайды.

Тақырыпты талдаймыз

Жер бетінде барлығы қанша түр бар

Қазіргі уақытта ғалымдар өсімдіктің шамамен 500 мың түрін, жануарлардың 1,5 миллионнан астам түрін, саңырауқұлақтың жүздеген мың түрін, бактерияның мыңдаған түрін және вирустың 1 мыңдай түрін анықтап, сипаттаған. Бұл сандардың бір-бірінен қаншалықты өзгеше екеніне қарашы.

Осындай көптің ішінде адаспау үшін барлығын «сөреге» орналастыратын ғылым керек. Бұл — жіктеу. Ол тірі де, жойылып кеткен де организмдерді сипаттайды және топтарға бөледі.

📌 Жіктеу — бұл тірі, сонымен қатар өлі организмдерді де сипаттаумен және жіктеумен айналысатын ғылым.

🌟 Жануарлар ең көп сипатталған, ал жануарлардың ішінде жәндіктер ең көп. Тек Қазақстанның өзінде жәндіктердің кемінде 50 мың түрі бар!

Карл Линней — табиғаттың басты «кітапханашысы»

Швед табиғат зерттеушісі Карл Линней 1707–1778 жылдары өмір сүрген. Ол өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің бірыңғай жіктелім жүйесін жасады. Оның басты сіңірген еңбектері мыналар:

• биологиялық терминологияны жеңілдетті;
• өсімдіктер мен жануарларды топқа бөлу жүйесін әзірледі;
• қосарлы атаутізім енгізді;
• латынша атаулар енгізді.

Оның басты табысы — түрдің қосарлы атауы. Бірінші сөз — туыстың атауы, екінші сөз — нақтылайтын сөз. Адамның тегі мен аты сияқты. Мысалы, «көктемгі әйкен»: әйкен — туыс, көктемгі — түр.

🌟 Біздің түріміздің атауы — Homo sapiens, «ақылды адам». Оны да Линней берген.

Топтардан жасалған матрешка: таксондар

Жіктеудегі әрбір топты таксон деп атайды.

📌 Таксон — белгілі бір туыстық дәрежеде бір-бірімен байланысқан және де басқа таксономиялық топтан жеткілікті түрде оқшауланған организмдер тобы.

Таксондар матрешка сияқты бірінің ішіне бірі салынған: кішкентай топ үлкеніне кіреді. Негізгі таксономиялық санаттар мыналар: түрі, туысы, тұқымдасы, отряды, класы, типі, патшалығы.

Екі мысалды қарайық. Біріншісі — күлгін гүлді көктемгі әйкен өсімдігі, екіншісі — сары-қара қанатты, «құйрықшалы» махаон көбелегі.

📕 90-суреттегі кестеде өсімдіктің сатылары жануарларша жазылған: «типі», «отряды». Ботаникада олар бөлім және қатар деп аталады. Сонымен қатар әйкеннің «отряды» мен «тұқымдасы» үшін бірдей «Бұршақ тұқымдастар» деп жазылған. Дұрысы: қатар — Бұршақгүлділер, тұқымдас — Бұршақтұқымдастар.

Бұл екі «баспалдақ» немен ұқсас, немен ерекшеленеді? Ұқсастығы: екеуінде де жеті саты бар, төменде — түр, жоғарыда — патшалық; сатылардың атаулары бірдей (түр, туыс, тұқымдас, класс, патшалық). Айырмашылығы — таксондардың өзінің атаулары: біреуінде — өсімдіктер, екіншісінде — жануарлар. Тағы бір ерекшелік: өсімдіктерде жоғарғы екі сатыны бөлім және қатар деп, жануарларда тип және отряд деп атайды.

⚠️ Жиі кететін қате. Сатылардың ретін шатастырады. Төменнен жоғары қарай есіңе сақта: түр → туыс → тұқымдас → отряд (қатар) → класс → тип (бөлім) → патшалық. Саты неғұрлым жоғары болса, соғұрлым онда түр көп.

Түр деген не

📌 Түр — құрылымы, тіршілік әрекетінің үдерістері бойынша ұқсас, будандасуға және өсімтал тұқым беруге қабілетті дарақтар жиынтығы.

Мұндағы басты сөз — «өсімтал». Жылқы мен есек қашыр туғызады, бірақ қашырлар әдетте ұрпақ бермейді. Демек, жылқы мен есек — әртүрлі түрлер.

Қазақстанда қанша түр мекендейді

ҚР БжҒМ Зоология институтының мәліметі бойынша, Қазақстан аумағында омыртқалы жануарлардың 850-ден астам түрі мекендейді. Ең көбі — құстар.

848 шығады, яғни 850-ге жуық. Ал ғалымдар жаңа түрлерді табуды жалғастыруда.

📕 Оқулықта омыртқалылардың түрі «850-ден астам» деп жазылған, ал одан кейін берілген топтардың қосындысы 848 болады, яғни 850-ден аз. Бұл дөңгелектеу, дәлірек айтқанда — шамамен 850.

Омыртқасыздардың фаунасында 100 мың түр бар, олардың шамамен 50 мыңы — жәндіктер. Өсімдіктер де көп: жоғары сатыдағы түтікті өсімдіктердің 6 мыңнан астам түрі, 5 мыңдай саңырауқұлақ, 485 қына, 2 мыңнан астам балдыр, шамамен 500-дей мүктәрізділер тіркелген. Өсімдіктердің арасында дәрілік, малазықтық, техникалық, тағамдық, сәндік, сонымен қатар ағашты-бұталы өсімдіктер көп.

Атауын қалай білуге болады: анықтағыш

Махаон немесе аполлон сияқты жарқын көбелекті атластағы суреті бойынша тануға болады. Бірақ көбіне өсімдіктер мен жануарлар бір-біріне өте ұқсас болады, сурет жеткіліксіз. Онда анықтағышты алады — кестелері бар кітап.

Түрлерді анықтау үшін арнайы кестелер, сызбалар, каталогтар әзірленген. Олар өсімдік немесе жануардың суретінен, тірек кестеден және суреттің қысқаша сипаттамасынан тұрады. Анықтағыштардың көпшілігі «теза» және «антитеза» терминдерін пайдаланып, зерттеліп отырған түрдің морфологиялық белгілерінің ерекшеліктеріне қарай құрылады.

📌 Теза — қандай да бір белгінің сипаттамасы. Антитеза — қарама-қарсы белгінің сипаттамасы.

Тезаның әдетте ауыспайтын нөмірі болады, ол зерттеліп отырған нысанның жекелеген белгілерінің сипатын кезекпен суреттейді. Антитезалар 0 цифрымен немесе «+», «−» таңбаларымен белгіленеді. Түрді анықтау бірінен соң бірін тезадан екіншісіне немесе антитезаға өту жолымен жүргізіледі. Әрбір теза және антитеза баспалдақ құрайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде «анықтағыш» ойынын ойнаңыз: асүйдегі бір затты ойлап, екі жауап нұсқасы бар сұрақтар қойыңыз («металл / металл емес»). Бала теза мен антитезаның қалай жұмыс істейтінін тез түсінеді.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жіктеу нені зерттейді? Организмдерді сипаттайды және топтарға бөледі.
• Таксон дегеніміз не? Туыстық дәрежеде байланысқан және басқа топтардан жеткілікті оқшауланған организмдер тобы.
• Өсімдіктер мен жануарлардың бірыңғай жүйесін кім жасады? Карл Линней.
• Түрдің атауы неше сөзден тұрады? Екі сөзден: туыс және нақтылайтын сөз.
• Теза антитезадан немен ерекшеленеді? Теза белгіні сипаттайды, антитеза — қарама-қарсы белгіні.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қазтамақ туысының үш өсімдігі берілген: ақ қазтамақ, қызыл қазтамақ, қызғылт қазтамақ. Бұл өсімдіктер бір түрге жата ма, әлде түрлері басқа ма, соны анықта. Өз жауабыңа дәлел келтір.

Қалай ойлаймыз. Атаулар ережесін еске түсір: бірінші сөз — туыс, екінші сөз — түр. Және түр дегеніміз не екенін есіңе түсір.

Шешуі (жауап үлгісі).

1. Үшеуінде де бірінші сөз бірдей — «қазтамақ». Демек, олар бір туыстан.
2. Екінші сөздері әртүрлі. Қосарлы атау ережесі бойынша бұлар бір туыстың үш түрлі түрі.
3. Бірақ гүл түсінің жалғыз өзі олардың әртүрлі түр екенін дәлелдеуге жеткіліксіз. Жапырақтың, гүлдің, жемістің құрылысын салыстырып, будандастырғанда өсімтал ұрпақ беретінін тексеру керек. Кейде әртүрлі түсті өсімдіктер бір түрдің жай сорттары болады.

Жауабы: атаулары бойынша — қазтамақ туысының әртүрлі түрлері; нақты тексеру құрылысы мен өсімтал ұрпақ беру қабілеті бойынша жүргізіледі.

№ 2

Түр дегеніміз не? Сен тұратын жерде кездесетін өсімдіктердің, жануарлардың және өзің білетін саңырауқұлақ түрлерін ата.

Қалай ойлаймыз. Алдымен анықтама, содан кейін қосарлы атаулы мысалдар.

Шешуі (жауап үлгісі). Түр — құрылымы мен тіршілік әрекетінің үдерістері бойынша ұқсас, будандасуға және өсімтал тұқым беруге қабілетті дарақтар жиынтығы.

• Өсімдіктер: Шренк шыршасы, Шренк қызғалдағы, Сиверс алмасы, ащы жусан, дәрілік бақбақ.
• Жануарлар: бөкен, қар барысы, үй торғайы, ұшқыр кесіртке, бал арасы.
• Саңырауқұлақтар: қайың саңырауқұлағы, шампиньон, қызыл мухомор (улы!).

Жауабы: анықтама жоғарыда; мысалдар — әрқайсысының өз өңірі бойынша.

№ 3

Нұсқаулық негізінде анықтағыш карточкада көрсетілген өсімдік түрін анықта. Суретте — ақ гүлді, сағақты ірі тісшелі жапырақтары бар өсімдік.

Қалай ойлаймыз. Суретті сипаттамалардың әр жұбымен салыстырып, жол соңындағы нөмірлермен жүреміз.

Шешуі. 1 → 2 (гүлдері ірі) → 3 (гүлтәжі ақ) → 3-саттың антитезасы (жапырақтары сағақты, ірі).

Жауабы: сасық меңдуана.

⚠️ Меңдуана өте улы! Оны қолмен ұстауға, тіпті татып көруге болмайды.

📕 Оқулықтағы карточкада қате болуы мүмкін: суреттегі өсімдік меңдуанаға емес, ақ жалбызға (яснотка) ұқсайды, ал 1-тармақтың екінші нұсқасы карточкада жоқ 5-сатыға жібереді. Біз кілттің логикасы бойынша жауап бердік: сасық меңдуана.

№ 4

«Балық қаңқасы» сызбасын толтыр. Сызбада: басы — ойлануға арналған тақырып; үстіңгі қабырғалар — тақырыптағы негізгі түсініктер; астыңғы қабырғалар — фактілер; құйрығы — қорытынды, қойылған сұраққа жауап. Жазбалар қысқа, нақты болуы тиіс.

Қалай ойлаймыз. Тақырып — сабақтың басты сұрағы. Негізгі түсініктер — осы тақырыпта қандай сөздерді білу керек. Фактілер — мұны не дәлелдейді. Қорытынды — сұраққа жауап.

Шешуі (үлгі).

• Тақырып (бас): өсімдік немесе жануар түрлерін қалай анықтауға болады?
• Негізгі түсініктер (үстіңгі қабырғалар): жіктеу, таксон, түр; қосарлы атау; анықтағыш, теза, антитеза.
• Фактілер (астыңғы қабырғалар): жануарлардың 1,5 млн-нан астам, өсімдіктердің 500 мыңнан астам түрі сипатталған; Қазақстанда омыртқалылардың 850-ге жуық түрі бар; Линней қосарлы латынша атаулар енгізді; түр ұқсас дарақтардан тұрады, олар өсімтал ұрпақ береді.
• Қорытынды (құйрық): түрді дәл анықтау үшін жіктеу, бірыңғай атаулар және теза мен антитезасы бар анықтағыштар қажет.

Жауабы: сызба жоғарыда толтырылған.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Тұйықталған экожүйені өз қолыңмен жаса» жобасы) Жобамен жұмысыңды жалғастыр. Экожүйеде орын алған өзгерістерді фотоға немесе бейнежазбаға түсіруді ұмытпа. (Бұл тапсырма параграфта екі рет кездеседі.)

Қалай ойлаймыз. Өсімдіктері мен ұсақ жануарлары бар жабық банка — кішкентай экожүйе. Үнемі бақылап тұру маңызды.

Шешуі.

1. Банканы аптасына бір рет бір нүктеден және бірдей жарықта суретке түсір.
2. Күнделікке жаз: күнін, судың түсін, өсімдіктердің өсуін, неше ұлу немесе шаянтәрізді көрінетінін.
3. Ерекше нәрсенің бәрін белгіле: судың лайлануы, қабырғадағы жұқа қабыршақ, жаңа өскіндер.
4. Банка қызып кетпеуі үшін оны жарық жерге қой, бірақ тура күн сәулесіне емес.

Жауабы: аптасына бір фото және жазба, банка — жарық жерде, тура сәулесіз.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Суреттерге күнін жазып қоюға көмектесіңіз — кейін олардан экожүйенің өмірі туралы қысқа фильм жасау оңай.

Жадынама

• Сатылар төменнен жоғары қарай: түр → туыс → тұқымдас → отряд/қатар → класс → тип/бөлім → патшалық.
• Өсімдіктерде — бөлім және қатар, жануарларда — тип және отряд.
• Түрдің атауы — екі сөз: туыс + нақтылайтын сөз (көктемгі әйкен).
• Анықтағышта атауға жеткенше саты-сатымен жүреміз.

Шағын тест