§ 38. Нейронның құрылымы және қызметі

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 9 бөлім: Координация және реттелу. 184–187-беттер.

Нені үйренесің

• Нейронның неден тұратынын айтуды: дене, дендриттер, аксон.
• Аксонға миелин қабығының не үшін керек екенін және синапстың не екенін түсіндіруді.
• Нейронның үш түрін ажыратуды: сезімтал, аралық, қозғалтқыш.
• Нейронның бөліктерін суреттен көрсетуді және сигналдың қайда баратынын атауды.

Ой қозғау

• Нейрон деген не? Бұл — жүйке жасушасы, жүйке ұлпасының «кірпіші». Сигналдарды дәл осы жасуша қабылдайды және береді.
• Нейрондар неден тұрады? Ядросы бар денеден және өсінділерден: қысқа тармақталған (дендриттер) және бір ұзын (аксон).

💡 «Нейрон» сөзі грек тілінен келген, «жүйке» дегенді білдіреді. Денеңдегі жүйкелер дәл осындай жасушалардан құралған.

Тақырыпты талдаймыз

Нейрон: «сымдары» бар жасуша

Нейрон көптеген жасушалардан ұзынша болуымен және өсінділерінің болуымен ерекшеленеді. Ми қыртысында мұндай жасушалар 12–18 миллиард. Бұл — Жердегі адамдардан көп.

🌟 Нейронды шағын қалаға ұқсатуға болады. Ядросы бар жасуша денесі — «басқару орталығы», дендриттер — «қабылдағыш антенналар», ал аксон — көршілерге апаратын «ұзын жол».

Нейронның үш басты бөлігі бар.

• Дене (сома). Мұнда ядро мен цитоплазма орналасқан. Дене жасушаның тіршілігін қадағалайды.
• Дендриттер. Қысқа, қатты тармақталған өсінділер. Олар сигналдарды қабылдап, жасуша денесіне береді.
• Аксон. Ұзын өсінді, ол әрқашан біреу. Сигнал аксон бойымен басқа жасушаларға: жүйке, бұлшықет, без жасушаларына беріледі.

🌟 Адамда аксонның ұзындығы бір метрден асуы мүмкін: белден аяқ башпайына дейінгі сигнал бір жасуша бойымен жүреді. Ал жираф үшін мұндай өсінді бірнеше метрге жетеді.

Синапс: сигнал берілетін орын

Аксон ұшында тармақталып, арнайы байланыспен — синапспен аяқталады. Ол арқылы сигнал басқа жүйке жасушасына, бұлшықетке немесе безге беріледі. Оны ток емес, химиялық заттар жеткізеді.

Синапстар екі түрлі болады: қоздырғыш («әрі қарай!») және тежегіш («тоқта!»). Егер синапс зақымдалса, нейрон қаншалықты қозған болса да, сигналды әрі қарай бере алмайды.

Миелин: сымның оқшаулауышы

Оқшаулауышы жоқ электр сымын елестет: ток әр жаққа ағып кетеді. Жүйкелер айлалырақ жасалған. Аксондардың басым бөлігі миелин қабығымен қапталған: ол Шванн жасушалары түзетін ақ май тәрізді зат. Көрші жасушалардың арасында тар аралықтар, Ранвье бунақтары қалады.

Миелин екі іс атқарады. Ол бір аксонды көршілерінен оқшаулайды және сигналды өткізуді айтарлықтай жылдамдатады.

📌 Мидың сұр заты — нейрондардың денелері мен қысқа өсінділері. Ақ зат — миелин қабығымен қапталған аксондар. Ақ түсті миелин береді.

Дәнекер ұлпасынан тұратын ортақ қабықпен қоршалған бірнеше аксонның жиынтығы жүйкені түзеді.

Сигнал қаншалықты жылдам жүгіреді

Жүйке импульсі — әлсіз биоэлектрлік ток. Жылдамдығы талшыққа байланысты: 0,5-тен 120 м/с-қа дейін.

🌟 120 м/с — шамамен 430 км/сағ. Өткір затқа тұрғаныңның сигналы жұлынға жылдам пойыз станцияны кесіп өткеннен де тез жетеді.

Нейронның үш түрі

Нейрон сигналды қысқа өсінділері арқылы қабылдап, ұзын өсіндісі арқылы береді. Бірақ нейрондардың жұмысы әртүрлі.

• Сезімтал (орталыққа тепкіш) нейрондар сигналды орталық жүйке жүйесіне жеткізеді. Ұзын өсіндісі рецептор деп аталатын тармақпен аяқталады.
• Қозғалтқыш (орталықтан тепкіш) нейрондар сигналды орталықтан бұлшықеттер мен бездерге жеткізеді. Олардың өсіндісі синаспен аяқталады.
• Аралық (орта) нейрондар ми ішінде сезімтал және қозғалтқыш нейрондарды байланыстырады.

⚠️ Жиі кететін қате. Нейронда бірнеше аксон болуы мүмкін деп ойлайды. Олай емес: аксон біреу (бірақ ұшында тармақталады). Дендриттер көп болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан суретте сигналдың жолын саусағымен көрсетуін сұраңыз: рецептор, сезімтал нейрон, аралық, қозғалтқыш, бұлшықет. Егер ол мұны «тізбектей» айта алса, тақырып меңгерілген.

Өзіңді тексер

• Нейрон қандай құрылымға ие? Ядросы мен цитоплазмасы бар дене, қысқа тармақталған дендриттер және синаспен аяқталатын бір ұзын аксон.
• Дендриттің қызметі қандай? Олар жүйке сигналдарын қабылдап, жасуша денесіне, содан кейін аксонға береді.
• Аксон дегеніміз не және оның қызметі қандай? Бұл — нейронның ұзын өсіндісі (кейде бір метрден асады). Сигнал жасуша денесінен басқа жасушаларға: жүйке, бұлшықет, без жасушаларына осы өсінді бойымен жүреді.
• Ми мен жұлынның сұр және ақ заты дегеніміз не? Сұр зат — нейрондардың денелері мен қысқа өсінділері. Ақ зат — миелин қабығымен қапталған ұзын аксондар.
• Нейронның түрлерін анықтаңдар. Сезімтал, аралық және қозғалтқыш.
• Қандай нейрондар сезімтал деп аталады? Олар қозуды қайда өткізеді? Тітіркенуді рецепторлармен қабылдайтындар. Олар қозуды орталық жүйке жүйесіне өткізеді.
• Қозғалтқыш нейрондар қозуды қайда өткізеді? Орталық жүйке жүйесінен атқарушы мүшелерге: бұлшықеттер мен бездерге.
• Аралық нейрондардың қызметі қандай? Олар сезімтал және қозғалтқыш нейрондарды байланыстырады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Кестені дәптерге сызып сәйкестендіріңдер. Нейрондардың қызметі: 1) тітіркенулерді жүйке импульстеріне айналдырады; 2) сезім және ішкі мүшелерден жүйке импульстерін миға береді; 3) мидағы бір нейроннан екіншісіне жүйкелік қозу толқындарын беруді іске асырады; 4) жүйке импульстерін бұлшықеттерге, бездерге және басқа атқарушы мүшелерге береді. Нейрон түрлері: а) сезімтал, ә) аралық, б) қозғалтқыш.

Қалай ойлаймыз. Өзіңнен сұра: сигнал қайдан қайда барады? Миға, мидың ішінде немесе мидан?

Шешуі.

Жауабы: 1 — а; 2 — а; 3 — ә; 4 — б.

№ 2

«Нейрондардың атқаратын қызметі» тақырыбындағы кестені толтырыңдар: сезімтал, қозғалтқыш, аралық.

Қалай ойлаймыз. Әр нейрон үшін жаз: ол нені алады және кімге береді.

Жауап үлгісі.

Жауабы: сезімтал — «миға»; қозғалтқыш — «мидан»; аралық — «мидың ішінде, біріншілерін екіншілерімен жалғайды».

№ 3

1. Суретте қандай нейрон бейнеленген? 2. Оның бөлімдерін атаңдар. «Рецептор бұл — ...» сөйлемін жалғастыр. 3. Суретте қандай нейрон көрсетілген? Оны қандай белгілері бойынша анықтадыңдар? 1–5-сілтемелері бойынша бөліктерін атаңдар. «Синапс бұл — ...» сөйлемін жалғастыр.

Қалай ойлаймыз. Ұзын өсіндінің немен аяқталатынына қара. Егер тармақталған рецептормен аяқталса, нейрон сезімтал. Егер бұлшықеттегі синаспен аяқталса, қозғалтқыш.

Жауап үлгісі.

Сол жақ сурет: сезімтал нейрон (ұзын өсіндісі тармақталған рецептормен аяқталады).

Рецептор — сезімтал нейронның ұзын өсіндісі ұшындағы, тітіркенуді қабылдайтын тармақ.

Оң жақ сурет: қозғалтқыш нейрон. Белгілері: аксоны миелин қабығымен қапталған, ұшында бұлшықетпен синапстар түзеді.

Синапс — аксон ұшындағы арнайы байланыс, ол арқылы сигнал басқа жүйке, бұлшықет немесе без жасушасына (химиялық заттардың көмегімен) беріледі.

Жауабы: сол жақта сезімтал нейрон (1 — дендриттер, 2 — дене, 3 — аксон, 4 — рецептор); оң жақта қозғалтқыш нейрон (1 — дендриттер, 2 — дене, 3 — Ранвье бунағы, 4 — аксон, 5 — синапс).

№ 4

Сезімтал және қозғалтқыш нейрондарды салыстырып, сипаттаңдар.

Қалай ойлаймыз. Алдымен кез келген нейронда не бар екенін еске түсір (дене, өсінділер), содан кейін бұл екі түрдің айырмашылығын тап: сигнал бағыты мен аксон ұшы.

Жауап үлгісі.

Жауабы: екі нейронның құрылысы бірдей (дене, дендриттер, аксон) және импульстерді өткізеді; сигнал бағытымен және аксон ұшымен ерекшеленеді: сезімталда рецептор, қозғалтқышта синапс.

Жадынама

• Ми қыртысында 12–18 миллиард нейрон бар.
• Сұр зат — нейрондардың денелері. Ақ зат — миелині бар аксондар.
• Импульс жылдамдығы: 0,5-тен 120 м/с-қа дейін.
• Сезімтал нейрон рецептормен, қозғалтқыш нейрон синаспен аяқталады.

Шағын тест